TYT MANTIK, ÖNERMELER VE MANTIKSAL MUHAKEME

0
101
TYT mantık önermeler ve mantıksal muhakeme konu anlatımı

TYT mantık konu anlatımı kapsamında önermeler, doğruluk değerleri, bağlaçlar, koşullu önermeler, denklikler, niceleyiciler ve mantıksal koşulların birlikte değerlendirilmesi işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Önerme ve Doğruluk Değeri

Önerme, Açık Önerme ve Cümle Türleri

Doğru ya da yanlış olduğu kesin olarak belirlenebilen ifadelere önerme denir. Bir önermenin doğru olması onun önerme sayılması için şart değildir; yanlış olduğu kesin olan bir cümle de önermedir. Emir, soru, istek ve kişisel beğeni bildiren cümlelerde ise kesin bir doğruluk değeri bulunmaz.

İçinde değişken bulunan ve doğruluk değeri değişkene verilecek değere bağlı olan ifadeler açık önerme adını alır. Örneğin “x + 4 = 9” ifadesi x belirlenmeden doğru veya yanlış olarak sınıflandırılamaz. x = 5 verildiğinde doğru, x = 2 verildiğinde yanlış bir önerme elde edilir.

Örnek - 1
Aşağıdaki ifadelerden hangileri önermedir?

I. 11 asal sayıdır.
II. Bu film çok güzeldir.
III. x + 4 = 9’dur.
IV. 25 = 32’dir.

A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I ve IV
E) I, III ve IV
I ve IV kesin hüküm bildirir; ikisi de doğrudur. II kişisel beğeni bildirdiği için kesin bir doğruluk değeri taşımaz. III ise x belirlenmeden açık önermedir. Bu nedenle önerme olanlar I ve IV’tür.

Cevap: D

Doğruluk Değeri ve Olası Durum Sayısı

Doğru bir önerme 1, yanlış bir önerme 0 ile gösterilir. Bir önerme için iki, birbirinden bağımsız iki önerme için dört doğruluk durumu vardır. n farklı önermenin bütün doğruluk durumlarının sayısı 2n olarak kullanılır.

Önerme sayısı Doğruluk durumu sayısı
1 2
2 4
3 8
n 2n
Örnek - 2
p, q, r, s ve t birbirinden farklı beş önerme olduğuna göre bu önermelerin birlikte kaç farklı doğruluk durumu vardır?

A) 10
B) 16
C) 32
D) 64
E) 128
Beş bağımsız önermenin her biri 0 veya 1 değerini alabilir. Bu nedenle durum sayısı 25 = 32’dir.

Cevap: C

Mantık Bağlaçları ve Doğruluk Tabloları

Değil, Ve, Veya ve Ya Da Bağlaçları

Bir p önermesinin hükmünü değiştiren önerme ¬p ile gösterilir. “p ve q” önermesi yalnız iki bileşen de doğruyken; “p veya q” önermesi en az bir bileşen doğruyken doğrudur. Mantıktaki veya bağlacı kapsayıcıdır: p ile q’nun ikisi de doğru olabilir. Ya da bağlacı ise yalnız bir bileşen doğruyken 1 değerini alır.

p q ¬p p ∧ q p ∨ q p ⊕ q
1 1 0 1 1 0
1 0 0 0 1 1
0 1 1 0 1 1
0 0 1 0 0 0
Örnek - 3
p, q ve r önermelerinin bütün doğruluk durumları düşünüldüğünde (p ∨ q) ∧ (¬p ∨ r) bileşik önermesi kaç durumda doğrudur?

A) 2
B) 3
C) 4
D) 5
E) 6
Sekiz durum tarandığında p = 1 için ilk parantez zaten doğrudur ve ikinci parantezin doğru olması r = 1’i gerektirir; q iki değer alabildiği için 2 durum gelir. p = 0 için ikinci parantez doğrudur, ilk parantez q = 1’i gerektirir; r iki değer alabildiği için 2 durum daha gelir. Toplam 4 durum vardır.

Cevap: C

De Morgan Kuralları

Birleşik önermenin değili alınırken yalnız her bileşenin başına değil koymak yeterli değildir; bağlaç da değişir. Ve bağlacı veya, veya bağlacı ve olur:

¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q¬(p ∨ q) ≡ ¬p ∧ ¬q

Üç veya daha fazla bileşende aynı işlem bütün yapıya uygulanır. Parantezin dışında kalan bir değil, parantezin içindeki her önermeyi ve onları birleştiren bağlacı etkiler.

Örnek - 4
¬[(p ∨ q) ∧ r] önermesinin dengi aşağıdakilerden hangisidir?

A) (¬p ∨ ¬q) ∧ ¬r
B) (¬p ∧ ¬q) ∧ ¬r
C) (¬p ∨ ¬q) ∨ ¬r
D) (¬p ∧ ¬q) ∨ ¬r
E) (p ∧ q) ∨ ¬r
Önce dıştaki ve bağlacı veya bağlacına dönüşür: ¬(p ∨ q) ∨ ¬r. İlk paranteze De Morgan yeniden uygulanınca ¬(p ∨ q) = ¬p ∧ ¬q olur. Sonuç (¬p ∧ ¬q) ∨ ¬r biçimindedir.

Cevap: D

Koşullu ve İki Yönlü Koşullu Önermeler

İse Bağlacı ve Koşullu Önerme

“p ise q” biçimindeki koşullu önerme p ⇒ q ile gösterilir. Bu önerme yalnız p doğru, q yanlış olduğunda yanlıştır. p’nin yanlış olduğu iki satırda koşul gerçekleşmediği için önerme doğru kabul edilir. Eşdeğer gösterim ¬p ∨ q biçimindedir.

p q p ⇒ q ¬p ∨ q
1 1 1 1
1 0 0 0
0 1 1 1
0 0 1 1

Karşıt, Ters ve Karşıt Ters

Bir p ⇒ q önermesinden üç farklı koşullu önerme türetilebilir. Karşıtı q ⇒ p, tersi ¬p ⇒ ¬q, karşıt tersi ¬q ⇒ ¬p biçimindedir. İlk önerme yalnız karşıt tersiyle denktir; karşıtı ile tersi ise kendi aralarında denktir.

Asıl: p ⇒ qKarşıt: q ⇒ pTers: ¬p ⇒ ¬qKarşıt ters: ¬q ⇒ ¬p
Dikkat
p ⇒ q önermesi yalnız p = 1, q = 0 olduğunda yanlıştır; p = 0 iken doğrudur. Karşıt q ⇒ p ve ters ¬p ⇒ ¬q, asıl önermeyle genel olarak denk değildir; karşıt ters ¬q ⇒ ¬p ise asıl önerme ile her zaman denktir.
Örnek - 5
x bir tam sayı olmak üzere

p: “x, 6’nın katıdır.”
q: “x, 3’ün katıdır.”

önermeleri veriliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangileri her zaman doğrudur?

I. p ⇒ q
II. q ⇒ p
III. ¬q ⇒ ¬p

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
6’nın her katı 3’ün de katı olduğundan p ⇒ q doğrudur. 3’ün her katı 6’nın katı değildir; x = 9, II için karşı örnektir. III, I. önermenin karşıt tersidir ve onunla denktir. Bu nedenle I ve III her zaman doğrudur.

Cevap: D

Örnek - 6
“Bir doğal sayı 12’ye tam bölünüyorsa 4’e tam bölünür.” önermesinin karşıt tersi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bir sayı 4’e tam bölünüyorsa 12’ye tam bölünür.
B) Bir sayı 12’ye tam bölünmüyorsa 4’e tam bölünmez.
C) Bir sayı 4’e tam bölünmüyorsa 12’ye tam bölünmez.
D) Bir sayı 4’e tam bölünmüyorsa 12’ye tam bölünür.
E) Bir sayı 12’ye tam bölünmüyorsa 4’e tam bölünür.
p, “12’ye tam bölünme”; q, “4’e tam bölünme” olsun. Karşıt ters ¬q ⇒ ¬p biçimindedir. Bu da “4’e tam bölünmüyorsa 12’ye tam bölünmez.” cümlesidir.

Cevap: C

Ancak ve Ancak Bağlacı

“p ancak ve ancak q” önermesi p ⇔ q ile gösterilir. İki önerme aynı doğruluk değerindeyken doğru, farklı doğruluk değerindeyken yanlıştır. Bu nedenle p ⇔ q, (p ⇒ q) ∧ (q ⇒ p) ifadesine denktir.

Örnek - 7
n bir tam sayı olmak üzere

p: “n çifttir.”
q: “n2 çifttir.”

önermeleri veriliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) p ⇒ q doğrudur, q ⇒ p yanlıştır.
B) p ⇒ q yanlıştır, q ⇒ p doğrudur.
C) p ⇔ q her tam sayı için doğrudur.
D) p ⇔ q her tam sayı için yanlıştır.
E) p ile q yalnız pozitif tam sayılarda denktir.
n çiftse n2 de çifttir. Ters yönde n2 çiftse n tek olamaz; çünkü tek sayının karesi tektir. Dolayısıyla p ⇒ q ve q ⇒ p birlikte doğrudur; p ⇔ q bütün tam sayılarda doğrudur.

Cevap: C

Denklik, Totoloji ve Çelişki

Her Durumda Doğru veya Yanlış Önermeler

Bütün doğruluk satırlarında 1 olan bileşik önermeye totoloji, bütün satırlarda 0 olana çelişki denir. Bazı satırlarda doğru, bazı satırlarda yanlış olan önerme ise olumsaldır. İki bileşik önerme bütün satırlarda aynı değeri alıyorsa birbirine denktir.

Temel denklikler şunlardır: p ∨ ¬p totoloji, p ∧ ¬p çelişki; p ⇒ q ile ¬p ∨ q ve p ⇒ q ile ¬q ⇒ ¬p denktir.

Örnek - 8
Aşağıdaki bileşik önermelerden hangisi totolojidir?

A) p ∧ ¬p
B) p ⇒ ¬p
C) (p ⇒ q) ∨ (q ⇒ p)
D) (p ∨ q) ∧ ¬p ∧ ¬q
E) (p ⇔ q) ∧ (p ⊕ q)
p ⇒ q yalnız p = 1, q = 0 iken yanlıştır. q ⇒ p ise yalnız q = 1, p = 0 iken yanlıştır. İki koşullu önerme aynı satırda yanlış olamayacağı için aralarındaki veya bağlacı her durumda 1 olur.

Cevap: C

Açık Önermeler ve Niceleyiciler

Her ve En Az Bir Niceleyicisi

∀ sembolü “her” veya “bütün”, ∃ sembolü “en az bir” anlamına gelir. Açık önermelerde ∀x P(x) ifadesinin doğru olması için tanım kümesindeki bütün değerlerin P(x)’i sağlaması gerekir. ∃x P(x) için tek bir uygun değer bulunması yeterlidir.

Niceleyicili bir önermenin değili alınırken niceleyici değişir ve açık önermenin hükmü olumsuzlanır:

¬[∀x P(x)] ≡ ∃x ¬P(x)¬[∃x P(x)] ≡ ∀x ¬P(x)
Örnek - 9
∀x ∈ ℝ, x2 + 1 > 0 önermesinin değili aşağıdakilerden hangisidir?

A) ∀x ∈ ℝ, x2 + 1 ≤ 0
B) ∃x ∈ ℝ, x2 + 1 ≤ 0
C) ∃x ∈ ℝ, x2 + 1 > 0
D) ∀x ∈ ℝ, x2 + 1 = 0
E) ∃x ∈ ℝ, x2 + 1 ≥ 0
“Her gerçek sayı için büyüktür” ifadesinin değili, “en az bir gerçek sayı için büyük değildir” biçimindedir. Büyük değil, ≤ ile gösterilir. Sonuç ∃x ∈ ℝ, x2 + 1 ≤ 0 olur.

Cevap: B

Mantıksal Muhakemede Koşulları Birleştirme

Doğruluk Bilgisinden Tek Duruma Ulaşma

Birden fazla bileşik önermenin değeri verildiğinde en seçici koşuldan başlanır. Özellikle p ⇒ r önermesinin yanlış olduğu söylenmişse doğrudan p = 1 ve r = 0 bulunur. Bu sabit değerler diğer önermelere yerleştirilerek kalan değişken belirlenir. Her olasılığı baştan yazmak yerine kesinleşen değerleri adım adım taşımak hata riskini azaltır.

Örnek - 10
p, q ve r önermeleri için

(p ∨ q) ∧ (¬q ∨ r) = 1
p ⇒ r = 0

olduğuna göre p, q ve r’nin doğruluk değerleri sırasıyla nedir?

A) 0, 0, 0
B) 0, 1, 0
C) 1, 1, 0
D) 1, 0, 0
E) 1, 0, 1
p ⇒ r önermesinin 0 olması yalnız p = 1 ve r = 0 durumunda mümkündür. Bu değerler ilk ifadeye yazıldığında p ∨ q zaten 1 olur; ¬q ∨ r ifadesinin 1 olması için ¬q = 1, dolayısıyla q = 0 gerekir. Sıralama 1, 0, 0’dır.

Cevap: D

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz