TYT hareket problemleri konu anlatımı kapsamında yol, hız ve zaman ilişkisi, erken ve geç varış, karşılaşma ve yetişme, gidiş-dönüşte ortalama sürat, akıntı ve rüzgâr etkileri, hareketli zemin, dairesel pist, tren, tünel ve uzun araçlar ile yön değiştirerek yeniden karşılaşma başlıkları işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Yol, Hız ve Zaman İlişkisi
Temel Bağıntı ve Birim Dönüşümü
Bir hareketlinin sabit hızla aldığı yol, hızı ile geçen zamanın çarpımıdır. Yol kilometre, hız kilometre/saat cinsindeyse zaman saat olmalıdır. Metre ile saniye kullanılan bir soruda hız da metre/saniye cinsine çevrilir. Saatte 72 km hız, saniyede 20 metreye eşittir; çünkü km/sa değerini m/sn’ye çevirmek için 518 ile çarpılır.
| Aranan büyüklük | Bağıntı | Birim uyumu |
|---|---|---|
| Yol | x = v * t | km/sa ile saat kullanılırsa sonuç km |
| Hız | v = xt | metre ve saniye kullanılırsa sonuç m/sn |
| Zaman | t = xv | yol ve hız aynı uzunluk biriminde olmalıdır |
Hız sabit değilse bütün yol için tek hız kullanılamaz. Her aşamanın yolu ayrı bulunur ve bu yollar toplanır. Benzer biçimde toplam süre, hareket süreleri ile varsa bekleme sürelerinin toplamıdır.
Ortalama Hız ve Sürat
Fizikte ortalama hız, toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır; ortalama sürat ise toplam alınan yolun toplam süreye oranıdır. Bu yazıdaki yönsüz yolculuk sorularında ortalama sürat kullanılır. Farklı sürelerle gidilen aşamalarda her bölümün aldığı yol ayrı hesaplanır; ortalama sürat toplam yolun toplam süreye bölünmesiyle bulunur. Süreler eşitse hızların aritmetik ortalaması kullanılabilir.
Erken–Geç Varma Soruları
Aynı yol farklı hızlarla gidildiğinde varış saatleri değişir. İki hız için hesaplanan yolculuk sürelerinin farkı, erken ve geç kalma sürelerinin toplamına eşittir. Örneğin bir hızla 20 dakika erken, başka bir hızla 40 dakika geç varılıyorsa iki yolculuk süresi arasında 60 dakika vardır.
Planlanan saat ayrıca soruluyorsa önce yol bulunur. Daha sonra hızlardan biriyle gerçek yolculuk süresi hesaplanır ve erken ya da geç kalma bilgisi bu süreden çıkarılır veya süreye eklenir.
Karşılaşma ve Yetişme Problemleri
Zıt Yönde Hareket ve Karşılaşma
İki hareketli birbirine doğru ilerliyorsa aralarındaki mesafe, hızlarının toplamı kadar azalır. Başlangıç uzaklığı x, hızlar v1 ve v2 ise karşılaşma süresi xv1 + v2 olur. Hareketliler aynı anda başlamıyorsa önce erken başlayan hareketlinin aldığı yol bulunur; kalan mesafe ortak hareket süresinde kapanır.
Karşılaşma noktasının başlangıç noktalarına uzaklığı, hareketlilerin karşılaşıncaya kadar aldığı yollardır. Aynı süre hareket ettikleri için aldıkları yollar hızlarıyla aynı orandadır.

Karşılaşma Sonrası Uç Noktalara Varma
A ve B’den aynı anda çıkan iki araç C’de karşılaştığında A’dan çıkan aracın aldığı AC yolu v1 * t, B’den çıkan aracın aldığı BC yolu v2 * t’dir. Karşılaşmadan sonra araçlar yollarına devam ederse her biri diğer aracın karşılaşmadan önce aldığı bölümü tamamlar.
A’dan çıkan araç karşılaşmadan sonra B’ye p saatte, B’den çıkan araç A’ya q saatte ulaşıyorsa ilk karşılaşma süresi √(p * q) olur. Bu bağıntı, karşılaşma öncesinde ve sonrasında hızların değişmediği durumda geçerlidir.
Aynı Yönde Hareket ve Yetişme
Aynı yönde ilerleyen iki hareketliden hızlı olan arkadaysa aradaki mesafe hız farkı kadar azalır. Başlangıç aralığı x ve hızlar vhızlı > vyavaş ise yetişme süresi xvhızlı – vyavaş olur. Hızlı hareketli geç başlamışsa, yavaş hareketlinin o ana kadar oluşturduğu mesafe farkı başlangıç aralığına eklenir.
Yetişme anında iki hareketlinin başlangıçtan ölçülen konumları eşittir. Bu nedenle yalnız bağıl hızla süre bulmak yerine xhızlı = xyavaş eşitliği de kurulabilir.
Gidiş–Dönüş ve Ortalama Sürat
Toplam Yolun Toplam Süreye Oranı
Ortalama sürat, hızların aritmetik ortalaması değil, toplam yolun toplam süreye oranıdır. Eşit yollar v1 ve v2 hızlarıyla gidilmişse ortalama sürat 2v1v2v1 + v2 olur. Eşit sürelerde kullanılan iki hızın ortalaması ise aritmetik ortalamadır.
Bekleme süresi yol alınmayan fakat toplam süreyi artıran bir aralıktır. Soruda “yolculuk boyunca ortalama sürat” denildiğinde bekleme çoğunlukla toplam zamana dahildir; yalnız hareket hâlindeki ortalama sürat soruluyorsa bekleme çıkarılır.
Akıntı, Rüzgâr ve Hareketli Zemin
Bileşke Hız
Teknenin durgun suya göre hızı v, akıntının kıyıya göre hızı a ise teknenin kıyıya göre hızı akıntı yönünde v + a, akıntıya karşı v – a olur. Yürüyen bantta kişinin banda göre hızı ile bandın yere göre hızı aynı yönde yürürken toplanır, ters yönde yürürken çıkarılır. Yere göre hızı verilmiş bir koşucunun hızı için rüzgâr hızı ayrıca eklenmez. Aynı doğrultuda hareket eden bir uçağın havaya göre hızı v, rüzgârın yere göre hızı w ise yere göre hızı arka rüzgârla v + w, karşı rüzgârla v – w olur.
Teknenin durgun suya göre hızı akıntı hızına eşit veya daha küçükse tekne kıyıya göre akıntıya karşı ilerleyemez. Gidiş ve dönüş yolları eşit olsa bile süreler eşit değildir; daha düşük bileşke hızla gidilen yönde daha fazla zaman harcanır.
Dairesel Pist Problemleri
Tur Farkı ve Karşılaşma Sayısı
Aynı noktadan aynı yönde başlayan iki hareketli, hızlı olan yavaşa bir tam tur fark attığında yeniden yan yana gelir. Bu nedenle ilk yetişme süresi pist çevresinin hız farkına bölümüdür. Zıt yönde hareket edenlerde ise birlikte alınan toplam yol bir pist çevresine ulaştığında karşılaşma gerçekleşir.
“Üçüncü kez” veya “dördüncü kez” ifadelerinde başlangıç anının karşılaşma sayılıp sayılmadığı metinden anlaşılır. Hareket başladıktan sonraki ilk karşılaşma birinci kabul ediliyorsa her yeni karşılaşma aynı zaman aralığının katlarında oluşur.

Tren, Tünel ve Uzun Araç Problemleri
Bir Cismin Bir Noktayı veya Uzunluğu Geçmesi
Uzunluğu olan bir trenin sabit bir direği tamamen geçmesi için tren kendi boyu kadar yol alır. Bir köprü veya tünel tamamen geçilecekse trenin önü, tren boyu ile köprü ya da tünel uzunluğunun toplamı kadar ilerler. İki tren birbirini geçiyorsa alınması gereken bağıl mesafe tren boylarının toplamıdır.
Bu sorularda hız çoğunlukla km/sa, uzunluk ise metre verilir. Hesap öncesinde hızın m/sn’ye çevrilmesi gerekir. Saatte 54 km hızla giden bir tren saniyede 15 metre ilerler.

Yön Değiştirme ve İkinci Karşılaşma
Uç Noktadan Dönerek Yeniden Karşılaşma
Bir hareketli yolun ucuna varıp geri dönüyorsa konumu tek bir doğrultuda yeniden tanımlanır. A noktası 0, B noktası yolun uzunluğu kabul edildiğinde A’dan B’ye giden aracın konumu artar; B’den dönen aracın konumu ise zamanla azalır. İkinci karşılaşmada iki konum eşitlenir.
Bu tür sorularda ilk karşılaşma ile ikinci karşılaşma birbirine karıştırılmamalıdır. Hızlı araç uç noktaya ulaşıp dönmeden önce gerçekleşen ilk karşılaşma, yön değişiminden sonraki denklemde yalnız geçmiş bir olaydır.
