TYT İŞÇİ VE HAVUZ PROBLEMLERİ

0
92
TYT Matematik işçi ve havuz problemleri konu anlatımı kapağı

TYT işçi ve havuz problemleri konu anlatımı kapsamında birim zamanda yapılan iş, birlikte çalışma hızları, hız ve süre oranları, değişen çalışma düzenleri ve havuz doldurma-boşaltma modelleri işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

İş, Hız ve Süre İlişkisi

Birim Zamandaki İş Miktarı

Bir işçi işin tamamını x günde bitiriyorsa bir günde işin 1x’ini, t günde ise tx’ini yapar. İşin tamamı 1 kabul edildiğinde hesapların aynı birim üzerinden yürütülmesi kolaylaşır. Saat ve gün aynı soruda birlikte verilmişse önce ortak zaman birimine geçilmelidir.

İşin yalnız belirli bir parçası soruluyorsa süre de aynı oranda değişir. Örneğin tamamı 18 gün süren bir işin yarısı 9 gün, üçte biri 6 gün sürer. Bu doğru orantı yalnız aynı çalışan aynı hızla devam ettiğinde geçerlidir; çalışma hızı değişirse yeni hız ayrıca hesaba katılır.

Örnek - 1
Bir işçi bir işi tek başına 18 günde bitirmektedir. Buna göre bu işçi aynı hızla 5 gün çalışırsa işin kaçta kaçını tamamlar?

A) 16
B) 29
C) 518
D) 13
E) 512
İşçinin günlük çalışma hızı 118 iştir. Beş günde yapılan iş 5 * 118 = 518 olur.

Cevap: C

İki Çalışanın Birlikte Çalışması

Aynı işi tek başlarına x ve y sürede bitiren iki kişinin birlikte birim zamandaki hızı 1x + 1y olur. Birlikte bitirme süresi T ise bu toplam hız ile T’nin çarpımı 1’e eşitlenir. Süreler doğrudan toplanmaz veya ortalamaları alınmaz.

Birlikte çalışma süresi, en hızlı çalışanın tek başına süresinden mutlaka daha kısa olmalıdır. Bu basit kontrol, hızların yanlışlıkla çıkarılması veya sürelerin aritmetik ortalamasının alınması gibi hataları hemen görünür kılar.

Örnek - 2
Ayşe bir işi tek başına 12 günde, Buse aynı işi tek başına 18 günde bitirebilmektedir. Birlikte çalışırlarsa işin tamamını kaç günde bitirirler?

A) 6
B) 365
C) 8
D) 9
E) 10
Birlikte hız 112 + 118 = 536 iştir. 536T = 1 olduğundan T = 365 gün bulunur.

Cevap: B

Çalışma Hızlarını Karşılaştırma

Birlikte Çalışma Süresinden Tekil Hız Bulma

Bir işçinin tek başına süresi ve iki işçinin birlikte bitirme süresi biliniyorsa bilinmeyen işçinin hızı çıkarma yoluyla bulunur. Birlikte hızdan bilinen kişinin hızı çıkarılır; kalan değer diğer kişinin birim zamandaki iş miktarıdır. Bulunan hızın tersi, işi tek başına bitirme süresini verir.

Buradaki çıkarma işlemi süreler arasında değil, hızlar arasında yapılır. Örneğin birlikte 8 saat ve tek başına 24 saat bilgileri 24 – 8 biçiminde kullanılmaz; önce 18 ile 124 aynı paydada karşılaştırılır.

Örnek - 3
Can ile Deniz bir işi birlikte 8 saatte bitirebilmektedir. Can aynı işi tek başına 24 saatte bitirdiğine göre Deniz işi tek başına kaç saatte bitirir?

A) 10
B) 12
C) 14
D) 16
E) 18
Birlikte çalışma hızı 18, Can’ın hızı 124 iştir. Deniz’in hızı 18 – 124 = 112 olduğundan tek başına süresi 12 saattir.

Cevap: B

Hız Oranı ile Süre Oranı

Aynı işi yapan iki çalışanın hızları ile bitirme süreleri ters orantılıdır. A’nın hızı B’nin hızının 32 katıysa A’nın süresi B’nin süresinin 23’üdür. Daha hızlı çalışan işi daha kısa sürede bitirir; oran çevrilmeden kullanılırsa sonuç yönü ters çıkar.

“A, B’den yüzde 25 daha hızlıdır” ifadesi de hız oranıdır. B’nin hızı 4 birim seçilirse A’nın hızı 5 birim olur. Aynı işi bitirme sürelerinin A:B oranı 4:5 olur.

Örnek - 4
Emre’nin çalışma hızının Fırat’ın çalışma hızına oranı 32’dir. Emre bir işi tek başına 10 günde bitirdiğine göre Fırat aynı işi tek başına kaç günde bitirir?

A) 12
B) 14
C) 15
D) 16
E) 18
Hızlar 3k ve 2k ise süreler ters orantı nedeniyle 2 birim ve 3 birimdir. Emre’nin 2 birimlik süresi 10 gün olduğundan bir birim 5 gündür. Fırat’ın süresi 3 * 5 = 15 gündür.

Cevap: C

Aşamalı Çalışma Problemleri

Bir Çalışanın İşten Ayrılması veya Katılması

Çalışan sayısı süreç içinde değişiyorsa iş, her çalışma aralığı için ayrı hesaplanır. İlk aşamada birlikte yapılan iş bulunur; bu miktar 1’den çıkarılarak kalan iş elde edilir. Kalan iş, ikinci aşamadaki yeni çalışma hızına bölünür. Başlangıçtan sona tek bir birleşik hız kullanılamaz.

İşten ayrılan kişi ilk aşamada yaptığı işi geri götürmez. Benzer biçimde sonradan katılan kişi yalnız katıldığı andan sonraki süre için hesaba alınır. Zaman çizgisini “önce” ve “sonra” biçiminde iki satıra ayırmak bu sorularda güvenli bir yöntemdir.

Örnek - 5
Gül bir işi tek başına 15 günde, Hale ise 20 günde bitirmektedir. İkisi birlikte 4 gün çalıştıktan sonra Hale işten ayrılıyor. Kalan işi Gül tek başına tamamladığına göre iş başlangıçtan itibaren toplam kaç günde biter?

A) 10
B) 11
C) 12
D) 13
E) 14
Birlikte hız 115 + 120 = 760 iştir. Dört günde 715 yapılır, 815 kalır. Gül bu kısmı (815) / (115) = 8 günde bitirir. Toplam süre 4 + 8 = 12 gündür.

Cevap: C

İşçi Sayısının Süreç İçinde Değişmesi

Eşit kapasiteli işçilerin yaptığı iş, işçi sayısı * çalışma süresi ile orantılıdır. Toplam iş “işçi-gün” cinsinden seçilebilir. Bir bölüm tamamlandıktan sonra ayrılan işçiler varsa kalan işçi-gün, yeni işçi sayısına bölünür. İşçi sayısının azalması geçmişte tamamlanmış işi değiştirmez.

İşçi-gün yöntemi, herkesin aynı günlük süreyle ve aynı verimle çalıştığı durumda kullanılır. İşçilerin bazıları yarım gün çalışıyorsa veya farklı hızlara sahipse her grubun katkısı ayrı kapasite birimine çevrilmelidir.

Örnek - 6
Eşit kapasiteli 18 işçi bir işi 20 günde bitirecektir. İşçiler 8 gün birlikte çalıştıktan sonra 6 işçi ayrılıyor. Kalan işçiler aynı hızla çalışırsa iş başlangıçtan itibaren kaç günde tamamlanır?

A) 24
B) 25
C) 26
D) 27
E) 28

Toplam iş 18 * 20 = 360 işçi-gündür. İlk sekiz günde 18 * 8 = 144 işçi-günlük iş tamamlanır ve 216 işçi-gün kalır. Kalan 12 işçi bu işi 21612 = 18 günde bitirir. Toplam süre 8 + 18 = 26 gündür.

Cevap: C

İşçi Sayısı, Günlük Süre ve Verim

Günlük Çalışma Saatinin Değişmesi

İşçiler eşit verimdeyse toplam iş; işçi sayısı, günlük çalışma saati ve gün sayısının çarpımıyla orantılıdır. Aynı iş için n1 * h1 * g1 = n2 * h2 * g2 yazılabilir. Ancak işçi verimleri farklıysa yalnız kişi sayısını kullanmak yeterli değildir.

Günlük çalışma süresi yüzde olarak değiştiriliyorsa yeni süre çarpanı açıkça yazılmalıdır. Örneğin çalışma süresinin yüzde 50 artırılması eski sürenin 1,5 katına çıkmasıdır; “yüzde 50 fazlası” doğrudan 50 saat anlamına gelmez.

Örnek - 7
Eşit kapasiteli 12 işçi günde 8 saat çalışarak bir işi 15 günde bitiriyor. Aynı işi eşit kapasiteli 16 işçi günde 6 saat çalışarak kaç günde bitirir?

A) 10
B) 12
C) 15
D) 16
E) 18

Aynı iş için 12 * 8 * 15 = 16 * 6 * x yazılır. Sol taraf 1440, yeni ekibin bir günlük kapasitesi 96 işçi-saattir. x = 144096 = 15 gün bulunur.

Cevap: C

Farklı Verimdeki Çalışanlar

Usta, çırak veya farklı model makineler aynı verimde olmayabilir. Önce hızlar ortak bir kapasite birimine çevrilir. Bir ustanın hızı iki çırağın hızına eşitse 3 usta ve 4 çıraktan oluşan ekip, 6 + 4 = 10 çıraklık hızla çalışır. Kişi sayısını doğrudan toplamak yanlış olur.

Verim bilgisi tamamlanan aynı iş üzerinden karşılaştırılmalıdır. Farklı büyüklükte işler veya farklı günlük çalışma saatleri verilmişse önce yapılan iş miktarı ve toplam çalışma süresi eşitlenir, ardından bir kişinin birim zamandaki kapasitesi bulunur.

Ekip Süre Toplam kapasite
2 usta 12 gün 24 usta-gün
3 çırak 16 gün 48 çırak-gün
Örnek - 8
Eşit büyüklükte bir işi 2 usta 12 günde, 3 çırak 16 günde bitirmektedir. Buna göre 3 usta ile 4 çırak birlikte aynı işi kaç günde bitirir?

A) 185
B) 4
C) 245
D) 5
E) 6

İş 24 usta-gün veya 48 çırak-gündür; dolayısıyla bir ustanın hızı iki çırağın hızına eşittir. 3 usta ile 4 çırak, 6 + 4 = 10 çıraklık hız oluşturur. 48 çırak-günlük iş 10 çırağa denk hızla 4810 = 245 günde tamamlanır.

Cevap: C

Havuz Problemleri

Dolduran ve Boşaltan Musluklar

Havuzu dolduran musluğun hızı pozitif, boşaltan musluğun hızı negatif alınır. A musluğu havuzu x saatte dolduruyorsa hızı 1x; C musluğu y saatte boşaltıyorsa hızı –1y’dir. Net hız pozitifse havuz dolar, sıfırsa seviye değişmez, negatifse havuz boşalır.

Muslukların debileri litre/dakika olarak verilirse havuz kapasitesi doğrudan hacimle modellenebilir. Bir musluk dakikada a litre doldurup diğeri b litre boşaltıyorsa net değişim a – b litredir. Kesir modeliyle hacim modeli aynı çözümün iki farklı gösterimidir.

Örnek - 9
A ve B muslukları boş bir havuzu tek başlarına sırasıyla 12 ve 18 saatte dolduruyor. C musluğu dolu havuzu tek başına boşaltmaktadır. Üç musluk birlikte açıldığında boş havuz 9 saatte dolduğuna göre C musluğu dolu havuzu tek başına kaç saatte boşaltır?

A) 24
B) 30
C) 36
D) 42
E) 48
C musluğunun boşaltma süresi x olsun. Net hız 112 + 118 – 1x = 19 olmalıdır. 536 – 1x = 436 eşitliğinden 1x = 136 ve x = 36 bulunur.

Cevap: C

Muslukların Farklı Zamanlarda Açılması

Musluklar farklı zamanlarda açılıp kapanıyorsa her zaman aralığındaki net hız ayrı bulunur. İlk aşamada dolan miktar hesaplanır, kalan boş kısım ikinci aşamadaki net hıza bölünür. Boşaltan musluk yalnız açıldığı andan sonraki bölümde eksi işaretle hesaba katılır.

Havuz başlangıçta kısmen doluysa tamamlanması gereken iş 1 değil, boş kalan kesirdir. Örneğin havuzun 25’i doluysa muslukların dolduracağı bölüm 35 olarak denklemin sağ tarafına yazılır.

Örnek - 10
A ve B muslukları boş bir havuzu tek başlarına sırasıyla 10 ve 15 saatte dolduruyor. İki musluk birlikte açıldıktan 3 saat sonra, dolu havuzu 30 saatte boşaltan C musluğu da açılıyor. Muslukların hiçbiri kapatılmadığına göre havuz başlangıçtan kaç saat sonra dolar?

A) 6
B) 254
C) 132
D) 274
E) 7
A ve B’nin birlikte hızı 110 + 115 = 16’dır. Üç saatte havuzun yarısı dolar. C açıldıktan sonra net hız 16 – 130 = 215 olur. Kalan yarı, (12) / (215) = 154 saatte dolar. Toplam süre 3 + 154 = 274 saattir.

Cevap: D

Dikkat

Bir işi 6 saatte bitiren işçi ile 3 saatte bitiren işçinin süreleri toplanmaz; bir saatte yaptıkları iş miktarları, yani 16 ile 13 toplanır. Havuz sorularında da aynı düşünce geçerlidir. Dolduran musluklar bütüne ekleme yaparken boşaltan musluklar bütünden eksiltir; bu yüzden boşaltan musluğun hızı negatif alınır.

Önceki konu: Yaş Problemleri
Sonraki konu: Hareket Problemleri

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz