TYT kesir problemleri konu anlatımı kapsamında kesirli denklem kurma, kesri verilen bütünü bulma, kalan miktarın kesri ve ardışık işlemler, tersten çözüm, gruplarda kesir ve değişim, ekleme ve çıkarma sonrası yeni oranlar, doluluk, paylaştırma ve tekrarlı kesir modelleri işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kesir Problemlerinde Bütün-Parça İlişkisi
Sözel İfadeyi Kesirli Denkleme Çevirme
Bir bütün x ise bu bütünün ab’si ab * x’tir. İşlem sırası sözel anlamı değiştirir. “Bir sayının 12 fazlasının 23’ü” ifadesi 23(x + 12), “bir sayının 23’ünün 12 fazlası” ise 2x3 + 12 olur.
Kesirli denklemlerde paydaların EKOK’u ile eşitliğin iki tarafını çarpmak işlemi kolaylaştırır. Ancak paydalar ortadan kaldırılmadan önce parantezlerin doğru kurulması gerekir; yanlış matematiksel ifade doğru çözülse bile sorunun cevabını vermez.
Kesri Verilen Bütünü Bulma
Bir bütünün ab’si k ise abx = k denklemi kurulur ve x = k * ba bulunur. Burada ters çevirip çarpma, bölme işleminin sonucudur; ezber yerine denklem kurmak daha güvenlidir.
Bütünün bir kısmı değil, kalan kısmı veriliyorsa önce kalanın kesri belirlenir. Bir sınıfın 38’i gözlüklüyse gözlüksüz öğrenciler sınıfın 58’idir. Verilen 25 sayısını 38 ile eşleştirmek, yanlış bütüne gitmeye neden olur.
| Sözel ifade | Bütün x iken model |
|---|---|
| Bütünün ab’si | (ab) * x |
| ab’si harcanınca kalan | (1 – ab) * x |
| Kalanın cd’si | (cd) * (1 – ab) * x |
Kalanın Kesri ve Ardışık İşlemler
Kalan Miktarın Kesrini Alma
Bir kumaşın önce 38’i satılırsa geriye 58’i kalır. Daha sonra “kalanın 35’i” satılıyorsa ikinci kesir ilk miktarın değil, yeni kalan miktarın üzerine uygulanır.
Ardışık işlemleri satır satır yazmak hata riskini azaltır. Başlangıç x, birinci işlem sonrası kalan k1x, ikinci işlem sonrası kalan k2k1x olur. Kalan katsayıları çarpılır; harcanan kesirler doğrudan toplanmaz.
Ardışık Harcama ve Satış Problemleri
Para veya ürün sorularında ilk harcama bütünden, ikinci harcama çoğu zaman kalandan yapılır. Başlangıç parası x olan biri önce parasının 14’ünü harcarsa 3x4 kalır. Sonra kalanın 25’ini harcadığında, ikinci harcama başlangıcın 25’i değil 34 * 25 = 310’udur.
“İlk gün parasının”, “ikinci gün kalan parasının” gibi tamlamalar kesrin dayandığı bütünü açıklar. Her işlemden sonra yeni kalan miktarı yazmak, özellikle üç veya daha fazla aşamalı sorularda güvenli çözümdür.
Tersten Çözüm ve Ara Miktarı Bulma
Bazı sorular son durumdan başlayarak daha kolay çözülür. Bir borcun önce 47’si, ardından 100 TL ödeniyor ve toplam ödeme borcun 34’üne ulaşıyorsa, 100 TL iki toplam kesir arasındaki farka karşılık gelir.
Bu tür sorularda sabit miktarı doğrudan bütünün kesri hâline getirmek en kısa yoldur. Farklı paydalı kesirler ortak paydaya çevrilir; sabit miktarın temsil ettiği kesir bulunduktan sonra bütün hesaplanır.
Gruplarda Kesir ve Değişim Problemleri
Bir Topluluğun Kesirli Dağılımı
Bir topluluğun 25’i kadınsa kadın sayısı 2x5, erkek sayısı 3x5 olur. Kişi sayılarının tam sayı olması gerektiğinden toplam x, paydaların gerektirdiği bölünebilirlik koşullarını sağlamalıdır.
Bir grubun kesri ile diğer grubun kesri aynı bütüne ait olmayabilir. “Erkeklerin 37’si” ifadesinin bütünü erkek grubudur; tüm topluluk değildir. Soruda her kesrin yanına ait olduğu bütünü yazmak, iç içe grup sorularında hatayı önler.
Ekleme ve Çıkarma Sonrası Yeni Oran
Bir topluluğa kişi eklendiğinde hem ilgili grup hem toplam değişir. Kadın sayısı 3k, erkek sayısı 4k olan bir otobüse 5 kadın biner ve 4 erkek inerse yeni kadın sayısı 3k + 5, yeni erkek sayısı 4k – 4, yeni toplam ise 7k + 1 olur.
“Kadınlar yolcuların yarısı oluyor” denirse kadın sayısı yeni toplamın yarısına eşitlenebilir. Bununla birlikte iki grubun toplamı bütün yolcuları oluşturuyorsa, kadınların yarı olması erkek ve kadın sayılarının eşit olması anlamına da gelir. Daha kısa olan eşitlik seçilebilir.
| Grup | Başlangıç | Değişim | Son durum |
|---|---|---|---|
| Kadın | 3k | +5 | 3k + 5 |
| Erkek | 4k | -4 | 4k – 4 |
Doluluk, Tekrarlı Kesir ve Paylaştırma
Kapların Dolu ve Boş Kısımları
Kap sorularında dolu ve boş kesirlerin toplamı 1’dir. Kabın yarısı doluysa yarısı boştur. Boş kısmın 34’ü doldurulduğunda kabın tamamının 38’i kadar sıvı eklenmiş olur; çünkü işlem boş olan 12 üzerine uygulanır.
“Kabın dolması için 4 litre daha gerekir” ifadesi son boş kısmı verir. Kalan boş kesir ile litre miktarı eşleştirilerek kabın tamamı bulunur. Kabın kendi ağırlığının da verildiği sorularda kap ağırlığı ile sıvı ağırlığı ayrı tutulmalıdır.
Tekrarlı Kesir Değişimi
Bir top her sıçrayışında önceki yüksekliğinin 23’üne çıkıyorsa yükseklikler sırasıyla x, 2x3, 4x9 ve 8x27 olur. Aynı kesir her aşamada yeniden uygulandığı için katsayı kuvvet biçiminde büyür.
“Üçüncü kez yere çarptıktan sonra” ile “üçüncü sıçrayışında” ifadeleri olay sırasına göre dikkatle okunmalıdır. İlk bırakılma bir sıçrayış değildir; top yere çarptıktan sonra yükselmesi birinci sıçrayıştır.
Paylaştırma ve İş Yükünün Devredilmesi
Bir iş veya form gruplar arasında kesirlerle paylaştırıldığında bütün miktar x seçilir. Birinci kişi bütünün 15’ini, ikinci kişi 12’sini alıyorsa üçüncü kişiye kalan pay 1 – 15 – 12 = 310 olur.
Bir kişinin yapacağı iş daha sonra diğerine devredilirse, devredilen sabit miktar alıcının ilk payına eklenir. Yeni paylar arasındaki oran başlangıç kesirleriyle değil, bu ekleme veya çıkarma sonrasındaki miktarlarla kurulmalıdır.
Önceki konu: Sayı Problemleri
Sonraki konu: Yaş Problemleri
