KPSS TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ KONUMU

KPSS Türkiye’nin Coğrafi Konumu konu anlatımı kapsamında Türkiye’nin matematik (mutlak) ve özel (göreceli) konumları ile bu konumların coğrafi sonuçları işlenecektir.
KPSS Coğrafya konularının tamamına KPSS Coğrafya Konu Anlatım arşivinden ulaşabilirsiniz.

COĞRAFİ KONUM NEDİR?

Coğrafi konum, bir yerin yeryüzündeki yerini ve bu yerin doğal ya da beşerî sonuçlarını ifade eder. İki farklı yöntemle açıklanır: matematik konum, paralel ve meridyenlere dayanan değişmez koordinat adresidir; özel konum ise denizlere, kıtalara, boğazlara, komşulara, yer şekillerine ve ulaşım yollarına göre kurulan ilişkisel konumdur.

TÜRKİYE’NİN MATEMATİK (MUTLAK) KONUMU

Türkiye, Ekvator’un kuzeyinde ve Greenwich başlangıç meridyeninin doğusunda yer alır. Ana kara ve yakın adalar dikkate alındığında 36°-42° Kuzey paralelleri ile 26°-45° Doğu meridyenleri arasındadır. Bu koordinatlar, Türkiye’nin Kuzey ve Doğu Yarım Kürelerde, orta kuşağın sıcaklık kuşağında bulunduğunu gösterir.

Paralel, Enlem ve Kuzey-Güney Yönü

Paraleller, Ekvator’a paralel uzanan doğu-batı yönlü hayalî çemberlerdir. Ekvator 0°, kutup noktaları 90° enlemindedir. Bir noktanın Ekvator’a açısal uzaklığına enlem denir. Ardışık iki paralel arasındaki kuş uçumu uzaklık yaklaşık 111 kilometredir. Türkiye 36° ile 42° Kuzey paralelleri arasında bulunduğu için kuzey-güney yönündeki kuş uçumu uzaklığı yaklaşık 6*111=666 kilometredir.

Enlem; Güneş ışınlarının geliş açısını, gece-gündüz sürelerini, kalıcı kar sınırını, gölge boyunu ve çizgisel dönüş hızını etkiler. Kuzeye, yani daha yüksek enlemlere gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür; öğle gölgeleri uzar. Dünya’nın açısal dönüş hızı her enlemde aynı olsa da dönme eksenine uzaklık Ekvator’dan kutuplara doğru azaldığı için çizgisel dönüş hızı da azalır. Daha eğik ışın alan yüksek enlemlerde kalıcı kar sınırı genel olarak daha alçak olur; yerel yükselti, yağış ve bakı koşulları bu sınırı etkileyebilir. 21 Haziran’da Kuzey Yarım Küre Güneş’e dönük olduğundan kuzeye gidildikçe Güneş’in ufuk üzerindeki günlük yolu uzar ve gündüz süresi artar. Türkiye’de güneye gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı ve sıcaklık potansiyeli genel olarak artar; gerçek sıcaklık yükselti, denizellik, bakı ve hava kütlelerine göre değişebilir.

Türkiye, Yengeç Dönencesi’nin kuzeyindedir. Bu nedenle Güneş ışınları hiçbir tarihte dik gelmez; öğle vakti cisimlerin gölge yönü genel olarak kuzeyi gösterir. Güneye bakan yamaçların daha fazla ısınması da Kuzey Yarım Küre’deki bakı etkisinin sonucudur.

Meridyen, Boylam ve Yerel Saat

Meridyenler, bir kutup noktasından diğerine uzanan ve Ekvator’u dik kesen hayalî yarım çemberlerdir. Greenwich’ten geçen başlangıç meridyeni 0° kabul edilir. Bir noktanın başlangıç meridyenine açısal uzaklığına boylam denir. Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır; doğuya gidildikçe Güneş daha erken doğar ve yerel saat ilerler.

Türkiye’nin batıdaki 26° Doğu meridyeni ile doğudaki 45° Doğu meridyeni arasında 19° boylam farkı vardır. Bu nedenle iki uç arasındaki yerel saat farkı 19*4=76 dakikadır. Bu hesap gerçek Güneş hareketine dayanan yerel saati verir; saatlerimizde kullandığımız ortak saat ise devletin belirlediği resmî saattir. Türkiye 2016’dan beri yıl boyunca UTC+3 ortak saatini kullanmaktadır. Ortak saatin tek olması, doğu ile batı arasındaki yerel saat farkını ortadan kaldırmaz.

Aynı Paralel ve Aynı Meridyen Üzerindeki Merkezler

Aynı paralel üzerindeki merkezlerin Ekvator’a uzaklıkları ve enlemleri aynıdır. Bu nedenle aynı tarihte gece-gündüz süreleri ve çizgisel dönüş hızları eşittir. Güneş ışınlarının geliş açıları da aynı tarihte, her merkezin kendi yerel öğle vaktinde karşılaştırılırsa eşittir. Farklı boylamlardaki merkezler aynı ortak saatte karşılaştırıldığında yerel saatleri farklı olabileceğinden Güneş ışınları farklı açılarla gelebilir. Yükselti, denizellik ve hava durumu farklı olabileceği için sıcaklıklarının eşit olması gerekmez.

Aynı meridyen üzerindeki merkezlerin yerel saatleri ve Güneş’in en yüksek konuma ulaştığı an aynıdır. Buna karşılık farklı enlemlerde bulunabilecekleri için Güneş ışınlarının geliş açıları, gece-gündüz süreleri ve çizgisel hızları farklı olabilir.

TÜRKİYE’NİN ÖZEL (GÖRECELİ) KONUMU

Özel konum, Türkiye’nin koordinatlardan bağımsız olarak çevresindeki doğal ve beşerî unsurlarla kurduğu ilişkidir. Bu özelliklerin bir bölümü yüzlerce kilometrelik alan içinde değişebilir; bu nedenle matematik konum kadar tek ve sabit bir sayıyla ifade edilmez.

Kıtalar, Denizler, Boğazlar ve Komşular

Türkiye topraklarının büyük bölümü Asya’daki Anadolu’da, daha küçük bölümü Avrupa’daki Trakya’dadır. Karadeniz, Marmara Denizi, Ege Denizi ve Akdeniz’e kıyısı vardır. İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazından oluşan Türk Boğazları sistemi Karadeniz’i Ege ve Akdeniz üzerinden açık denizlere bağlar. Bu durum Türkiye’nin ulaşım, ticaret ve jeopolitik önemini artırır.

Türkiye’nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan ve Bulgaristan; kuzeydoğuda Gürcistan; doğuda Ermenistan, Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran; güneyde Irak ve Suriye. Komşu sayısı ve farklı bölgelere açılan kara yolları da özel konumun parçasıdır.

Yer Şekilleri, Yükselti ve Jeolojik Yapı

Türkiye’nin ortalama yükseltisinin fazla olması, yükseltinin genel olarak batıdan doğuya artması, dağların uzanışı ve engebenin kısa mesafelerde değişmesi özel konum kapsamındadır. Bu koşullar ulaşımı, tarım alanlarının dağılışını, iklimin iç kesimlere sokulmasını ve nüfusun yer seçimini etkiler.

Alp-Himalaya deprem kuşağına yakınlık; deprem, fay, sıcak su kaynağı ve jeotermal enerji potansiyeli gibi sonuçlar doğurur. Bunlar bir enlem ya da boylam derecesinin zorunlu sonucu değil, Türkiye’nin jeolojik ve tektonik konumuyla ilgilidir. Benzer biçimde, kısa mesafelerde iklim ve bitki örtüsünün çeşitlenmesinde hem orta kuşakta bulunmanın sağladığı genel zemin hem de denizler, yükselti ve yer şekilleri birlikte rol oynar.

MATEMATİK VE ÖZEL KONUMU AYIRT ETME

Matematik konum, bir yerin enlem ve boylamına göre belirlenir. Özel konum ise o yerin çevresindeki denizler, kıtalar, boğazlar ve komşu ülkeler gibi unsurların yanı sıra yükselti, dağ, fay, ulaşım ve ekonomik ilişkilerle açıklanır.