 nedir? Niteleme, işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatlarını; adlaşmış sıfatları ve sıfat tamlamalarını örneklerle öğrenin.){kind=link}
Sözcük Türleri başlığı altında incelediğimiz sözcüklerden biri de sıfatlardır. Sıfatlar; isimleri niteleyerek veya belirterek varlıkları daha ayrıntılı anlatmamızı sağlar. Bu yazıda niteleme ve belirtme sıfatlarını, adlaşmış sıfatları, sıfat tamlamalarını ve sıfatlarda yapıyı özgün örneklerle inceleyeceğiz.
Sıfatı doğru belirlemek için sözcüğü tek başına değil, cümlede ilişki kurduğu isimle birlikte değerlendirmek gerekir. Aynı sözcük farklı bir cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenebilir.
Sıfat (Ön Ad) Nedir?
İsimleri niteleyen veya belirten sözcüklere sıfat denir. Sıfatlar çoğunlukla isimlerin önünde kullanılır. Sıfat ile nitelediği ya da belirttiği isim birlikte sıfat tamlaması oluşturur.
Bu örneklerde “akşam, soru, sokak, günler” sözcükleri isim; bunların önündeki sözcükler ise sıfattır.
- Niteleme sıfatları
- Belirtme sıfatları: İşaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatları
Sıfat Türleri
A) Niteleme Sıfatları
İsimlerin renk, biçim, durum, özellik ve benzeri niteliklerini bildiren sıfatlardır. İsme yöneltilen “Nasıl?” sorusuna cevap verir.
- sessiz sokak — Nasıl sokak?
- yuvarlak masa — Nasıl masa?
- sabırlı öğretmen — Nasıl öğretmen?
- mor çiçekler — Nasıl çiçekler?
- Dikkatli öğrenci soruyu çözdü. — Nasıl öğrenci? Sıfat
- Öğrenci soruyu dikkatli çözdü. — Nasıl çözdü? Zarf
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde niteleme sıfatı kullanılmıştır?
A) Çocuk kapıyı sessizce kapattı.
B) Genç sporcular sahaya çıktı.
C) Misafirler biraz bekledi.
D) Yarın yeniden görüşeceğiz.
E) Kuşlar hızla uzaklaştı.
Adlaşmış Sıfat
Niteleme sıfatından sonra gelen isim düşerse sıfat, ismin görevini üstlenir. Böyle kullanılan sıfatlara adlaşmış sıfat denir. Adlaşmış sıfatlar isim çekim eklerini alabilir.
- Genç sporcular erkenden geldi. → Gençler erkenden geldi.
- Yaralı kuşa su verdik. → Yaralıya su verdik.
- Çalışkan öğrenciler ödüllendirildi. → Çalışkanlar ödüllendirildi.
İsimler düşmüş; sıfatlar çoğul veya hâl eki alarak adlaşmıştır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde adlaşmış sıfat vardır?
A) Eski evin pencereleri yenilendi.
B) Çalışkan öğrenci soruyu çözdü.
C) Yaralıları sağlık ekibi karşıladı.
D) Birkaç kişi salondan ayrıldı.
E) Şu çanta masada kalmış.
Unvan Sıfatları
Kişilerin meslek, makam, saygı veya tanınma özelliklerini bildiren sözcükler unvan sıfatıdır. Diğer sıfatlardan farklı olarak özel isimden önce ya da sonra kullanılabilir.
B) Belirtme Sıfatları
İsimleri işaret, sayı, belirsizlik veya soru yoluyla belirten sıfatlardır. Belirtme sıfatları ismin niteliğini değil, kapsamını ve hangi varlığa gönderme yaptığını sınırlar.
1. İşaret Sıfatları
İsimleri işaret ederek belirten sıfatlardır. İsme yöneltilen “Hangi?” sorusuna cevap verir. “Bu, şu, o, öteki, beriki, buradaki, şuradaki, oradaki” gibi sözcükler bir ismin önünde kullanıldığında işaret sıfatı olabilir.
- Bu defter benim.
- Şu binada çalışıyor.
- Öteki yol daha kısa.
- Buradaki ağaçlar yeni dikildi.
İşaret bildiren sözcükten sonra bir isim geliyorsa sözcük işaret sıfatı, ismin yerini tutuyorsa işaret zamiri olur.
- Bu kitabı okudum. — “Bu”, kitabı belirttiği için işaret sıfatıdır.
- Bunu okudum. — “Bu”, kitabın yerini tuttuğu için işaret zamiridir.
2. Sayı Sıfatları
İsimleri sayı, sıra, üleştirme veya kesir bakımından belirten sıfatlardır.
Asıl Sayı Sıfatı
İsme yöneltilen “Kaç?” sorusuna cevap verir.
Sıra Sayı Sıfatı
Varlıkların sırasını bildirir ve “Kaçıncı?” sorusuna cevap verir. Sayılara “-ıncı, -inci, -uncu, -üncü” ekleri getirilerek kurulabilir.
Üleştirme Sayı Sıfatı
Varlıkların eşit bölümlere ayrıldığını bildirir ve “Kaçar?” sorusuna cevap verir. “-ar, -er; -şar, -şer” ekleriyle kurulur.
Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla gösterilir: “3’er” yerine “üçer”.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üleştirme sayı sıfatı kullanılmıştır?
A) Yarışmada ikinci sırayı aldı.
B) Sepetten üç elma seçti.
C) Çocuklara ikişer kalem dağıtıldı.
D) Pastanın yarısını kardeşine verdi.
E) Toplantıya on beş kişi katıldı.
Kesir Sayı Sıfatı
Bir bütünün bölümlerini bildirir. İsme yöneltilen “Kaçta kaç?” sorusuna cevap verir.
3. Belgisiz Sıfatlar
İsimleri kesin olmayan sayı veya miktar bakımından belirten sıfatlardır. “Bazı, birkaç, birçok, bütün, her, hiçbir, herhangi bir, başka, biraz” gibi sözcükler bir ismin önünde belgisiz sıfat görevi üstlenebilir.
- Birkaç öğrenci erkenden geldi.
- Bütün pencereler açıktı.
- Her soru dikkatle okunmalıdır.
- Başka bir yöntem deneyelim.
- Masada bir kalem vardı. — Sayı anlamı belirgindir; asıl sayı sıfatıdır.
- Bir gün yeniden görüşürüz. — “Herhangi bir gün” anlamında belgisiz sıfattır.
- İkimiz de bir boydayız. — “Aynı” anlamında niteleme sıfatıdır.
4. Soru Sıfatları
İsimlerin niteliğini, sayısını veya yerini soru yoluyla öğrenmek için kullanılan sıfatlardır. Soruya verilecek cevap da sıfat görevi taşır.
- Nasıl bir ev arıyorsunuz? — Ferah bir ev.
- Hangi otobüse bineceğiz? — Şu otobüse.
- Kaç soru çözdün? — Elli soru.
- Kaçıncı katta oturuyor? — Dördüncü katta.
“Şu birkaç eski kitabı ayırdım.” cümlesindeki sıfatların türleri sırasıyla hangisidir?
A) İşaret – belgisiz – niteleme
B) Niteleme – sayı – işaret
C) İşaret – soru – niteleme
D) Belgisiz – işaret – sayı
E) Soru – belgisiz – niteleme
Sıfat Tamlaması
Bir sıfat ile onun nitelediği veya belirttiği isimden oluşan söz grubuna sıfat tamlaması denir. Bir isim birden fazla sıfatla nitelenebilir; bir sıfat da birden fazla ismi etkileyebilir.
| Sıfat tamlaması | Sıfat | İsim |
|---|---|---|
| dar sokak | dar | sokak |
| iki eski bavul | iki, eski | bavul |
| bu sakin kasaba | bu, sakin | kasaba |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat tamlaması yoktur?
A) Dar sokaklar denize açılıyordu.
B) İki öğrenci yarışmaya katıldı.
C) Bu akşam seni arayacağım.
D) Çocuklar bahçede neşeyle oynadı.
E) Bazı sorular dikkat gerektiriyor.
Sıfatlarda Yapı
Basit, Türemiş ve Birleşik Sıfatlar
| Yapı | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Basit sıfat | Yapım eki almamıştır. | hoş koku, iyi haber |
| Türemiş sıfat | Yapım eki almıştır. | tuzsuz çorba, bilgili insan |
| Birleşik sıfat | Birden fazla sözcüğün kalıplaşmasıyla kurulmuştur. | boşboğaz adam, gözü açık öğrenci |
Aşağıdaki sıfatlardan hangisi yapısına göre türemiştir?
A) mavi gömlek
B) taşlı yol
C) bu çocuk
D) üç soru
E) uzun masa
Sıfatlarda Pekiştirme ve Küçültme
Niteleme sıfatının anlamını güçlendirmek için pekiştirme yapılabilir. Pekiştirme; “m, p, r, s” ünsüzleriyle, ikilemeyle veya “mi” soru edatıyla kurulabilir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme sıfatı vardır?
A) Küçücük odada üç kişi kalıyordu.
B) Masada uzun bir mektup vardı.
C) Masmavi gökyüzünü bulutlar kapladı.
D) Bahçedeki çiçekler erken açtı.
E) İnce belli bardaklar rafa dizildi.
Sıfat ile Zarf Nasıl Ayırt Edilir?
Sıfat isimleri; zarf ise fiilleri, sıfatları veya başka zarfları etkiler. Bir sözcüğün türünü belirlerken sözcüğün cümlede hangi kelimeyle ilişki kurduğuna bakılmalıdır.
| Cümle | Görev | Gerekçe |
|---|---|---|
| Hızlı tren istasyona yanaştı. | Sıfat | “Tren” ismini niteler. |
| Tren hızlı ilerledi. | Zarf | “İlerledi” fiilini etkiler. |
“Dikkatli öğrenci soruları dikkatli çözdü.” cümlesindeki “dikkatli” sözcüklerinin görevleri sırasıyla hangisidir?
A) Zarf – sıfat
B) Sıfat – zarf
C) Sıfat – sıfat
D) Zarf – zarf
E) İsim – zarf
Soruda Sıfatı Bulma Kontrolü
- Sıfatlar isimleri niteler veya belirtir.
- Niteleme sıfatları “Nasıl?” sorusuna cevap verir.
- Belirtme sıfatları işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatlarıdır.
- Sıfattan sonra gelen isim düşerse sıfat adlaşabilir.
- Sıfat ile etkilediği isim birlikte sıfat tamlaması oluşturur.
- Sözcüğün türü belirlenirken cümlede hangi kelimeyi etkilediğine bakılır.
Bir önceki konu için İsimler & İsim Tamlamaları yazısına dönebilir; sıradaki konu için Zamirler yazısına geçebilirsiniz.