 nedir? Kişi, dönüşlülük, işaret, belgisiz, soru, ilgi ve iyelik zamirlerini özgün örneklerle öğrenin; KPSS için pekiştirin.){kind=link}
Sözcük Türleri başlığı altında incelediğimiz sözcüklerden biri de zamirlerdir. Zamirler, bir ismi yeniden söylemek yerine onun yerini tutar. Böylece anlatımdaki gereksiz tekrarları önler ve cümleler arasında anlam bağlantısı kurar.
Bir sözcüğün zamir olup olmadığı yalnızca sözlük anlamına bakılarak belirlenemez. Sözcüğün cümlede gerçekten bir ismin yerini tutup tutmadığı kontrol edilmelidir. Bu yazıda kişi, dönüşlülük, işaret, belgisiz, soru, ilgi ve iyelik zamirlerini özgün örneklerle inceleyeceğiz.
Zamir (Adıl) Nedir?
İsim olmadıkları hâlde cümlede isimlerin yerini tutan sözcüklere zamir (adıl) denir. Zamirler, yerini tuttukları isimler gibi çoğul, iyelik ve hâl eklerini alabilir.
O, onları masaya bıraktı. Kendisi, onları öğleden sonra alacak.
İkinci anlatımda “o” ve “kendisi” Elif’in; “onları” ise dosyaların yerini tutmuştur.
Zamir Türleri
Zamirler kullanım biçimine göre iki ana grupta ele alınabilir:
- Sözcük hâlindeki zamirler: Kişi, dönüşlülük, işaret, belgisiz ve soru zamirleri
- Ek hâlindeki zamirler: İlgi zamiri ve iyelik zamiri
A) Sözcük Hâlindeki Zamirler
1. Kişi (Şahıs) Zamirleri
İnsan isimlerinin yerini tutan zamirlere kişi zamiri denir. Kişi zamirleri konuşan, dinleyen veya hakkında konuşulan varlığı gösterir.
| Kişi | Tekil | Çoğul |
|---|---|---|
| 1. kişi | ben | biz |
| 2. kişi | sen | siz |
| 3. kişi | o | onlar |
- Ben notları düzenledim.
- Siz hangi salonda bekliyorsunuz?
- Onlar toplantıya biraz geç katıldı.
“O” ve “onlar” sözcükleri insanların yerini tutarsa kişi zamiri, insan dışındaki varlıkların yerini tutarsa işaret zamiri olur.
- Mert ile Deniz geldi; onlar salonda bekliyor. — Kişi zamiri
- Kitapları ayırdım; onları rafa yerleştireceğim. — İşaret zamiri
2. Dönüşlülük Zamiri
Öznenin yaptığı işten yine öznenin etkilendiğini veya öznenin vurgulandığını bildiren “kendi” sözcüğü dönüşlülük zamiridir. Kişi ve hâl ekleri alarak kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri; kendime, kendinden gibi biçimlerde kullanılabilir.
- Bu planı kendim hazırladım.
- Çocuk, aynada kendisine baktı.
- Dosyaları müdürün kendisi teslim etti.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlülük zamiri vardır?
A) Bu işi ben tamamladım.
B) Kendine biraz zaman ayırmalısın.
C) Onu dün okulda gördüm.
D) Herkes salona geçti.
E) Şunları masanın üzerine bırak.
3. İşaret Zamirleri
İsimlerin yerini işaret yoluyla tutan zamirlere işaret zamiri denir. “Bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, burası, şurası, orası, böylesi, şöylesi, öylesi, öteki, beriki” gibi sözcükler cümlede bir ismin yerine geçebilir.
- Masadaki kalemlerden şunu alabilirsin.
- Bu oda küçük, öteki daha geniş.
- Bahçenin burası sabah güneş alıyor.
| İşaret sıfatı | İşaret zamiri |
|---|---|
| Bu kitabı okudum. | Bunu okudum. |
| Öteki yolu deneyelim. | Ötekini deneyelim. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işaret zamiri kullanılmıştır?
A) Bu ev geçen yıl boyandı.
B) Şu çocuk seni çağırıyor.
C) Bunları rafa yerleştirelim.
D) O gün hava çok soğuktu.
E) Öteki sokak daha sakindi.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “onlar” sözcüğü işaret zamiri olarak kullanılmıştır?
A) Öğretmenler geldi; onlar salonda bekliyor.
B) Ece ile Duru aradı; onlar da geziye katılacak.
C) Yeni kalemleri aldım; onları çekmeceye koydum.
D) Sporcular yoruldu; onlar biraz dinlenecek.
E) Komşular taşındı; onları uzun süredir görmüyoruz.
4. Belgisiz Zamirler
Hangi ismin yerini tuttuğu kesin olarak belli olmayan zamirlere belgisiz zamir denir. “Biri, birileri, bazıları, birkaçı, birçoğu, hepsi, tümü, herkes, kimse, hiçbiri, başkası, şey” gibi sözcükler bu görevde kullanılabilir.
- Bazıları toplantıdan erken ayrıldı.
- Soruların birçoğunu doğru yanıtladı.
- Herkes kendi sırasını bekledi.
- Bu konuda kimseye haber verilmemiş.
Belgisizlik bildiren sözcük bir ismin önünde kullanılırsa belgisiz sıfat, ismin yerini tutarsa belgisiz zamir olur.
- Bazı öğrenciler soruyu çözdü. — Belgisiz sıfat
- Bazıları soruyu çözdü. — Belgisiz zamir
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir kullanılmıştır?
A) Bazı öğrenciler kütüphaneye gitti.
B) Birkaç dosya masada kaldı.
C) Her soru dikkatle okunmalıdır.
D) Bazıları sonuçları erkenden öğrendi.
E) Bütün pencereler açık bırakılmış.
5. Soru Zamirleri
İsimlerin yerini soru yoluyla tutan zamirlere soru zamiri denir. “Kim, ne, nere, hangisi, kaçı” sözcükleri ve bunların çekimli biçimleri soru zamiri olabilir.
- Kapıyı kim açtı?
- Çantana ne koydun?
- Dosyaların hangisini gönderdin?
- Yarışmacıların kaçı finale kaldı?
- Bu anahtarı nerede buldun?
Soruların cevapları bir isim veya ismin yerini tutan söz olduğu için koyu yazılan sözcükler soru zamiridir.
| Soru sıfatı | Soru zamiri |
|---|---|
| Hangi kitabı aldın? | Hangisini aldın? |
| Kaç öğrenci geldi? | Kaçı geldi? |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zamiri kullanılmıştır?
A) Hangi kitabı satın aldın?
B) Kaç öğrenci yarışmaya katıldı?
C) Bu çantayı kim bıraktı?
D) Nasıl bir ev arıyorsunuz?
E) Ne gün geleceksiniz?
B) Ek Hâlindeki Zamirler
1. İlgi Zamiri (-ki)
Bir isim tamlamasında tamlananın yerini tutan “-ki” ekine ilgi zamiri denir. İlgi zamiri kendisinden önceki sözcüğe bitişik yazılır ve isim çekim eklerini alabilir.
- Benim kalemim siyah, seninki mavi. — “seninki” = senin kalemin
- Bizim sınıf geniş, onlarınki daha aydınlık. — “onlarınki” = onların sınıfı
- Masadakilerden benimkini getirir misin? — İlgi zamiri çekim eki almıştır.
| Görev | Örnek | Ayırt etme yolu |
|---|---|---|
| İlgi zamiri | Benimki daha yeni. | Bir ismin yerini tutar. |
| Sıfat yapan -ki | Bahçedeki masa ıslandı. | Kendisinden sonraki ismi niteler veya belirtir. |
| Bağlaç olan ki | Biliyorum ki başaracaksın. | Sözcükleri veya cümleleri bağlar ve ayrı yazılır. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-ki” ilgi zamiri görevindedir?
A) Bugünkü toplantı kısa sürdü.
B) Biliyorum ki bu işi tamamlayacaksın.
C) Benim dosyam mavi, seninki yeşil.
D) Bahçedeki masaları içeri aldık.
E) Öyle yoruldu ki hemen uyudu.
“Kapının kolu kırılmış, bununkini değiştirelim.” cümlesindeki “-ki”nin görevi nedir?
A) Bağlaç
B) Sıfat yapan ek
C) İlgi zamiri
D) İyelik eki
E) Belgisiz zamir
2. İyelik Zamiri
Bir varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren eklere geleneksel dil bilgisi ve KPSS kaynaklarında iyelik zamiri denir. Bu ekler güncel dil bilgisinde çoğunlukla iyelik eki adıyla da anılır. Sınav sorularında “ek hâlindeki zamir” ifadesi kullanıldığında iyelik ekleri dikkate alınır.
| Kişi | Örnek |
|---|---|
| 1. tekil / 1. çoğul | evim / evimiz |
| 2. tekil / 2. çoğul | evin / eviniz |
| 3. tekil / 3. çoğul | evi / evleri |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iyelik eki vardır ancak kişi zamiri yoktur?
A) Defterim masanın üstünde kaldı.
B) Beni kapıda bekliyordu.
C) Sana bir soru soracağım.
D) Onları dün gönderdik.
E) Bizden haber bekliyorlar.
Zamir Nasıl Bulunur?
- İncelenen sözcüğün cümlede hangi varlığa gönderme yaptığını bulun.
- Sözcükten sonra açıkça söylenmiş bir isim varsa sıfat olma ihtimalini kontrol edin.
- Sözcük bir ismin yerini tutuyorsa zamir türünü belirleyin.
- “O” ve “onlar” için gönderme yapılan varlığın insan olup olmadığına bakın.
- “-ki” ekinde ismin yerini tutma, ismi niteleme ve bağlama görevlerini karşılaştırın.
- İyelik bildiren ekleri, isim hâl ekleriyle karıştırmayın.
Zamir Sorularında Son Kontrol
- Zamirler isimlerin yerini tutar ve isim çekim eklerini alabilir.
- Kişi, dönüşlülük, işaret, belgisiz ve soru zamirleri sözcük hâlindedir.
- İlgi zamiri ve iyelik zamiri ek hâlindeki zamirlerdir.
- “O” ve “onlar” insanın yerini tutarsa kişi, insan dışı varlığın yerini tutarsa işaret zamiridir.
- Bir ismin önündeki belirtici sözcük sıfat; ismin yerini tutan sözcük zamirdir.
- İlgi zamiri olan “-ki” bir ismin yerini tutar ve bitişik yazılır.
Bir önceki konu için Sıfatlar yazısına dönebilir; sıradaki konu için Zarflar yazısına geçebilirsiniz.