20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti, anayasal düzen arayışlarıyla dış savaşların iç içe geçtiği ağır bir geçiş dönemi yaşadı. II. Meşrutiyet’in ilanıyla meclis yeniden açılırken Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan etmesi, Bosna-Hersek’in ilhakı ve Girit meselesi dış politikadaki kırılganlığı ortaya çıkardı. Ardından Trablusgarp ve Balkan savaşları, devletin Kuzey Afrika ile Balkanlardaki hâkimiyetini büyük ölçüde sona erdirdi.
Bu dönemi yalnız savaş ve antlaşma adlarıyla değil; yönetim değişikliği, askerî hazırlık, büyük devlet rekabeti, milliyetçilik ve göç arasındaki bağlantılarla çalışmak gerekir. Önceki siyasi ve kurumsal zemini hatırlamak için 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Yenileşme Hareketleri yazısına göz atabilirsiniz.
20. Yüzyıl Başında Osmanlı Devleti’nin Genel Durumu (1900–1914)
Osmanlı Devleti yüzyıla siyasi, askerî ve mali baskılar altında girdi. Milliyetçilik Balkanlardaki ayrılıkçı hareketleri güçlendiriyor, sanayileşmiş devletlerin sömürge ve pazar rekabeti Kuzey Afrika ile Doğu Akdeniz’i hedef hâline getiriyordu. Düyûn-ı Umûmiye nedeniyle bazı devlet gelirleri üzerinde dış denetim sürerken ordu içindeki siyasi kutuplaşma ve merkezî yönetim tartışmaları karar alma gücünü zayıflatıyordu.
İngiltere’nin Rusya’yı dengeleme amacıyla Osmanlı toprak bütünlüğünü desteklediği eski politika da değişmişti. 1907 İngiliz-Rus Antlaşması ve 1908 Reval Görüşmeleri, İngiltere ile Rusya’nın yakınlaştığını gösterdi. İttihat ve Terakki çevreleri, özellikle Balkan topraklarının paylaşılabileceği endişesiyle Kanun-ı Esasi’nin yeniden yürürlüğe konmasını devletin dağılmasını önleyecek bir araç olarak gördü.
| Baskı alanı | Dönemin görünümü | Doğrudan sonuç |
|---|---|---|
| Siyasi | Meşrutiyet ve yönetim mücadelesi | Meclisin açılması, parti ve basın hayatının canlanması |
| Diplomatik | Denge politikasının zayıflaması | İlhaklar ve dış müdahale karşısında yalnızlık |
| Askerî | Siyasallaşma, terhis ve lojistik sorunlar | Balkan Savaşları’nda hızlı yenilgi |
| Toplumsal | Toprak kaybı ve zorunlu göçler | Anadolu’nun nüfus yapısında değişim |
II. Meşrutiyet’in İlanı (1908)
İlanın Nedenleri ve Meclisin Yeniden Açılması
İttihat ve Terakki Cemiyeti, II. Abdülhamit yönetimine son vermek, Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koymak ve devletin parçalanmasını önlemek amacıyla örgütlendi. Resneli Niyazi Bey ile Enver Bey gibi subayların Rumeli’deki hareketleri yönetim üzerindeki baskıyı artırdı. II. Abdülhamit 23 Temmuz 1908’de Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu; seçimler yapıldı ve Meclis-i Mebusan tekrar açıldı.
Bu gelişmeyle İstibdat Dönemi sona erdi, basın ve dernek faaliyetleri canlandı, farklı siyasi gruplar görünür hâle geldi. Ancak meşrutiyetin ilanı, devletin dış sorunlarını kendiliğinden çözmedi. Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etti, Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti ve Girit Meclisi Yunanistan’a katılma kararı aldı. Böylece iç politikadaki özgürleşme ortamı, dış politikada yeni kayıplarla aynı dönemde yaşandı.
II. Meşrutiyet’in ilanıyla aşağıdakilerden hangisi doğrudan gerçekleşmiştir?
A) Saltanatın kaldırılması
B) Kanun-ı Esasi’nin yeniden yürürlüğe girmesi ve meclisin açılması
C) Cumhuriyetin ilan edilmesi
D) Düyûn-ı Umûmiye İdaresinin kaldırılması
E) Balkan devletlerinin Osmanlı’ya bağlanması
31 Mart Vakası ve 1909 Anayasa Değişiklikleri
Meşrutiyet karşıtı grupların, askerlerin ve çeşitli siyasi çevrelerin karıştığı ayaklanma Rumi takvimde 31 Mart 1325’e, miladi takvimde 13 Nisan 1909’a denk geldiği için 31 Mart Vakası adıyla anılır. Selanik’ten yola çıkan ve Mahmut Şevket Paşa’nın komuta ettiği Hareket Ordusu İstanbul’a gelerek ayaklanmayı bastırdı. Mustafa Kemal de ordunun kurmay heyetinde görev aldı.
Meclis, II. Abdülhamit’i tahttan indirerek V. Mehmet Reşat’ı padişah yaptı. Ardından Kanun-ı Esasi’de yapılan değişikliklerle padişahın meclisi feshetme ve sürgün yetkileri sınırlandırıldı; hükümetin meclise karşı sorumluluğu güçlendirildi. Böylece parlamenter düzenin hukuki dayanağı genişledi ve yürütme üzerindeki meclis denetimi arttı.
31 Mart Vakası adı miladi 31 Mart tarihini göstermez. Olay Rumi takvimde 31 Mart 1325, miladi takvimde 13 Nisan 1909’da başladı. Sorularda tarih sistemleri üzerinden yanıltıcı seçenek verilebilir.
31 Mart Vakası’nın bastırılmasından sonra yapılan anayasa değişikliklerinin temel yönü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Padişahın yetkilerinin genişletilmesi
B) Meclisin tamamen kapatılması
C) Hükümetin meclise karşı sorumluluğunun güçlendirilmesi
D) Halifeliğin kaldırılması
E) Çok partili hayatın yasaklanması
Trablusgarp Savaşı (1911–1912)
İtalya’nın Saldırısı ve Osmanlı’nın Savunma Güçlüğü
Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya, sanayisi için ham madde ve pazar arıyor; Kuzey Afrika’da sömürge edinmek istiyordu. Trablusgarp’ın İtalya’ya yakınlığı, Osmanlı merkezinden uzaklığı ve çevresindeki Mısır ile Tunus’un yabancı devletlerin denetiminde bulunması bölgeyi kolay hedef hâline getirdi. İtalya, Osmanlı yönetiminin bölgeyi geri bıraktığını ileri sürerek 1911’de savaş açtı.
Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’a kara bağlantısı yoktu. Donanma da İtalyan deniz gücüyle açık çatışmaya girecek durumda değildi. Bu nedenle bölgeye düzenli büyük birlik gönderilemedi. İtalya kıyı şehirlerini ele geçirse de iç bölgelerde yerel direnişle karşılaştı; savaşı kısa sürede bitirme planı gerçekleşmedi.
Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’a büyük ve düzenli bir ordu gönderememesinde aşağıdakilerden hangisi belirleyici olmuştur?
A) Bölgenin Rusya sınırında bulunması
B) Kara bağlantısının olmaması ve donanmanın yetersizliği
C) Balkan devletlerinin Osmanlı’yı desteklemesi
D) İtalya’nın savaştan çekilmesi
E) Süveyş Kanalı’nın Osmanlı denetiminde olması
Gönüllü Subaylar ve Yerel Direniş
Mustafa Kemal, Enver Bey, Fethi Bey, Nuri Conker ve başka gönüllü Osmanlı subayları gizli yollarla bölgeye ulaştı. Subaylar yerel halkı teşkilatlandırarak düzenli cephe savaşından çok hareketli ve bölgesel direniş yöntemlerine başvurdu. Mustafa Kemal Tobruk ve Derne çevresinde, Enver Bey ise Bingazi bölgesinde görev yaptı. Bu mücadele Mustafa Kemal’in sömürgeci bir devlete karşı yürüttüğü ilk savaş ve ilk önemli askerî başarıları arasında yer aldı.
Trablusgarp Savaşı teknolojik bakımdan da dikkat çekicidir. İtalya uçaklardan keşif ve bombardıman amacıyla yararlandı; bu nedenle savaş, hava araçlarının askerî amaçla kullanıldığı ilk örnekler arasında kabul edilir. Buna karşılık gönüllü subayların yerel halkı örgütlemesi, düzenli ordu olmadan yürütülen direnişin önemini gösterdi.
Uşi Antlaşması ve Kuzey Afrika’daki Son Toprakların Kaybı
İtalya Osmanlı’yı barışa zorlamak için Rodos ve On İki Ada’yı işgal etti, Beyrut’u bombaladı ve Çanakkale Boğazı çevresinde baskı kurdu. Aynı sırada Balkan devletlerinin saldırıya hazırlanması Osmanlı yönetimini iki ayrı savaş alanıyla karşı karşıya bıraktı. Bunun üzerine 18 Ekim 1912’de Uşi Antlaşması imzalandı.
Antlaşmayla Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı; böylece Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki siyasi hâkimiyeti sona erdi. Bölge halkının dinî bakımdan halifeye bağlılığının sürmesi kabul edilerek kültürel bağ korunmaya çalışıldı. İtalya’nın Rodos ve On İki Ada’yı Balkan Savaşı sona erince geri vermesi öngörüldü; ancak adalar daha sonraki savaş şartları nedeniyle Osmanlı’ya dönmedi.
Rodos ve On İki Ada Uşi Antlaşması’nda kalıcı biçimde İtalya’ya bırakılmış gibi değerlendirilmemelidir. Osmanlı yönetimi adaları Balkan Savaşı sırasında Yunan işgalinden koruma düşüncesiyle geçici olarak İtalya’da bıraktı; fakat fiilî İtalyan yönetimi devam etti.
Uşi Antlaşması’nın Osmanlı tarihi açısından en kapsamlı sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Balkan hâkimiyetinin tamamen güçlenmesi
B) Kuzey Afrika’daki siyasi hâkimiyetin sona ermesi
C) Rusya’nın Boğazlardan çekilmesi
D) Meşrutiyet yönetiminin kaldırılması
E) Kapitülasyonların kesin olarak kaldırılması
I. Balkan Savaşı (1912–1913)
Balkan İttifakının Kurulması ve Savaşın Başlaması
Rusya, Panslavizm politikası doğrultusunda Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı yakınlaşmasını destekledi. Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ aralarındaki anlaşmazlıkları geçici olarak bir yana bırakarak Balkan İttifakını kurdu. Amaç Osmanlı’yı Balkanlardan çıkarmak ve ele geçirilecek toprakları paylaşmaktı. Osmanlı’nın Trablusgarp’ta İtalya ile savaşması da saldırı için uygun ortam oluşturdu.
Savaşı 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın saldırısı başlattı; diğer Balkan devletleri de kısa süre içinde katıldı. Osmanlı ordusu Doğu ve Batı cephelerinde aynı anda savaşmak zorunda kaldı. Bulgar ordusu Çatalca’ya kadar ilerlerken Yunan kuvvetleri Selanik’i aldı; Sırp ve Karadağ birlikleri Makedonya ile Arnavutluk yönünde ilerledi.
Osmanlı Yenilgisinin Nedenleri
Yenilginin tek nedeni asker sayısı değildi. Seferberliğin ve ulaşım ağının yetersizliği, birlikler arasında haberleşme ve lojistik sorunlar, savaş öncesinde deneyimli askerlerin bir bölümünün terhis edilmesi ve subaylar arasındaki siyasi çekişmeler ordunun etkinliğini azalttı. Balkan devletleri ise saldırı planlarını önceden hazırlamış ve Osmanlı kuvvetlerini birden fazla cepheye bölmüştü.
Donanmanın yetersizliği Ege’deki ulaşım ve ikmal hatlarını da etkiledi. Bununla birlikte Hamidiye Kruvazörü’nün Rauf Bey komutasındaki harekâtı Osmanlı kamuoyunda moral kaynağı oldu. Edirne’de Şükrü Paşa’nın savunması uzun süre devam etse de şehir 26 Mart 1913’te Bulgar kuvvetlerinin eline geçti.
I. Balkan Savaşı’ndaki Osmanlı yenilgisini açıklayan unsurlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Ordu içindeki siyasi çekişmeler
B) Ulaşım ve ikmal sorunları
C) Deneyimli askerlerin bir bölümünün terhis edilmesi
D) Birden fazla cephede savaşılması
E) Balkan devletlerinin Osmanlı ordusuna katılması
Londra Antlaşması ve Arnavutluk’un Bağımsızlığı
30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması ile Osmanlı Devleti Midye-Enez hattının batısındaki topraklarını bıraktı. Edirne ve Kırklareli dâhil olmak üzere Doğu Trakya’nın bir bölümü Bulgaristan’a geçti. Girit üzerindeki Osmanlı hakları sona erdi; Ege adalarının ve Arnavutluk’un geleceği büyük devletlerin kararına bırakıldı.
Arnavutluk savaş sırasında bağımsızlığını ilan etti ve büyük devletlerce tanındı. Böylece Osmanlı Devleti’nden ayrılan son Balkan ulusu Arnavutlar oldu. Arnavutların çoğunluğunun Müslüman olması, yalnız din birliği düşüncesinin milliyetçi ayrılmaları önlemeye yetmediğini gösterdi. Osmanlıcılık düşüncesi de Balkan Savaşları sonrasında etkisini büyük ölçüde kaybetti.
Londra Antlaşması’yla Osmanlı Devleti’nin batı sınırını belirleyen hat aşağıdakilerden hangisidir?
A) Meriç Nehri
B) Midye-Enez hattı
C) Çatalca-Silivri hattı
D) Tuna Nehri
E) Edirne-Kavala hattı
Babıali Baskını (23 Ocak 1913)
I. Balkan Savaşı’nın yenilgiyle sürmesi ve Edirne’nin bırakılacağı yönündeki haberler hükümete karşı tepkiyi artırdı. Enver Bey öncülüğündeki İttihat ve Terakki mensupları Babıali’yi basarak Kâmil Paşa Hükümetini istifaya zorladı. Yerine Mahmut Şevket Paşa’nın başkanlığında yeni hükümet kuruldu. Bu olay bir hükümet darbesiydi ve İttihat ve Terakki’nin yönetim üzerindeki etkisini belirgin biçimde artırdı.
Babıali Baskını, cephedeki askerî yenilginin iç politikayı doğrudan değiştirdiğini gösterir. Ancak baskın Londra Antlaşması’yla kaybedilen toprakları hemen geri getirmedi. İttihat ve Terakki’nin yönetimde ağırlık kazanması, II. Balkan Savaşı ve I. Dünya Savaşı yıllarındaki kararların siyasi zeminini hazırladı.
Babıali Baskını’nın Osmanlı iç politikası açısından doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) İttihat ve Terakki’nin yönetimde etkisinin artması
B) II. Abdülhamit’in yeniden tahta çıkması
C) Saltanatın kaldırılması
D) Balkan İttifakının dağılmadan güçlenmesi
E) Trablusgarp’ın geri alınması
II. Balkan Savaşı (1913)
Balkan Devletleri Arasındaki Paylaşım Çatışması
I. Balkan Savaşı sonunda Bulgaristan’ın geniş toprak kazanması eski müttefiklerini rahatsız etti. Bulgaristan’ın Sırbistan ve Yunanistan’a saldırmasıyla başlayan II. Balkan Savaşı’na Romanya da Bulgaristan’a karşı katıldı. Böylece I. Balkan Savaşı’nda Osmanlı’ya karşı birleşen devletler, paylaşım anlaşmazlığı nedeniyle birbirleriyle savaştı.
Osmanlı Devleti Bulgar ordusunun diğer cephelere yönelmesini fırsat bilerek Midye-Enez hattını geçti. Kırklareli 21 Temmuz, Edirne 22 Temmuz 1913’te geri alındı. Harekâtın öne çıkan isimlerinden Enver Bey, kamuoyunda “Edirne Fatihi” olarak anıldı. Buna karşılık Osmanlı yönetimi Balkanlardaki geniş kayıpların tamamını geri alamadı.
II. Balkan Savaşı’nın çıkmasında belirleyici olan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Osmanlı’nın Trablusgarp’ı geri almak istemesi
B) Bulgaristan’ın I. Balkan Savaşı sonunda en geniş payı alması
C) Rusya’nın Balkanlardan tamamen çekilmesi
D) İngiltere’nin Mısır’ı Osmanlı’ya bırakması
E) Avusturya-Macaristan’ın dağılması
II. Balkan Savaşı Sonrasındaki Antlaşmalar
| Antlaşma | Taraflar | Başlıca sonuç |
|---|---|---|
| Bükreş (10 Ağustos 1913) | Balkan devletleri | Bulgaristan kazançlarının bir bölümünü eski müttefiklerine bıraktı. |
| İstanbul (29 Eylül 1913) | Osmanlı–Bulgaristan | Edirne ve Kırklareli Osmanlı’da kaldı; Meriç sınır oldu. |
| Atina (14 Kasım 1913) | Osmanlı–Yunanistan | Yanya, Selanik ve Girit’in Yunanistan’a ait olduğu kabul edildi; azınlık hakları düzenlendi. |
| İstanbul (1914) | Osmanlı–Sırbistan | Ortak sınır kalmadığı için başlıca olarak Sırbistan’daki Müslümanların hakları düzenlendi. |
Bükreş Antlaşması Osmanlı Devleti’nin taraf olduğu bir antlaşma değildir; Balkan devletleri kendi aralarında imzaladı. Osmanlı’nın Bulgaristan’la sınırını ve Edirne’nin durumunu belirleyen belge 29 Eylül 1913 tarihli İstanbul Antlaşması’dır.
Edirne ve Kırklareli’nin Osmanlı Devleti’nde kaldığını kabul eden ve Meriç Nehri’ni sınır yapan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Uşi Antlaşması
B) Londra Antlaşması
C) Osmanlı-Bulgaristan İstanbul Antlaşması
D) Atina Antlaşması
E) Bükreş Antlaşması
Trablusgarp ve Balkan Savaşlarının Genel Sonuçları
1911–1913 arasındaki savaşlar Osmanlı Devleti’nin coğrafi ve demografik yapısını kısa sürede değiştirdi. Trablusgarp ve Bingazi’nin kaybıyla Kuzey Afrika hâkimiyeti sona erdi. Balkan Savaşları sonunda Arnavutluk, Makedonya, Batı Trakya ve Ege adalarının büyük bölümü elden çıktı; Osmanlı’nın Balkanlardaki varlığı Doğu Trakya ile sınırlı kaldı.
Kaybedilen bölgelerde yaşayan çok sayıda Müslüman ve Türk Anadolu ile Doğu Trakya’ya göç etti. Göçler barınma, sağlık, istihdam ve iskân sorunları doğurdu; buna karşılık Anadolu’nun nüfus yapısını ve sonraki siyasi gelişmeleri etkiledi. Osmanlı sınırları dışında kalan Türk topluluklarının eğitim, mülkiyet ve din özgürlüğü meseleleri ikili antlaşmaların konusu oldu.
Osmanlıcılık düşüncesi Balkan uluslarının ayrılmasıyla etkisini kaybederken Türkçülük güç kazandı. Ordunun siyasetten uzaklaştırılması, eğitim ve teşkilatının yenilenmesi gerektiği daha açık biçimde görüldü. Alman askerî heyetlerinin etkisi arttı; ancak devlet Trablusgarp ve Balkan savaşlarının yaralarını saramadan I. Dünya Savaşı’na girdi.
Olaylar Arasındaki Neden-Sonuç Zinciri
- 1908 II. Meşrutiyet: Anayasa ve meclis yeniden işlerlik kazandı; dış kayıplar aynı anda hızlandı.
- 1909 31 Mart Vakası: Meşrutiyet karşıtı ayaklanma bastırıldı; padişahın yetkileri sınırlandı.
- 1911 Trablusgarp Savaşı: İtalya’nın sömürge arayışı, Osmanlı’nın uzak eyaletini hedef hâline getirdi.
- 1912 Uşi Antlaşması: Kuzey Afrika’daki siyasi hâkimiyet sona erdi; savaş Balkan saldırısıyla çakıştı.
- 1912–1913 I. Balkan Savaşı: Balkan İttifakı Osmanlı’yı yenerek Midye-Enez hattına kadar ilerledi.
- 1913 II. Balkan Savaşı: Paylaşım çatışması Osmanlı’ya Edirne ve Kırklareli’ni geri alma fırsatı verdi.
Bu zincirde her dış savaş iç siyaseti, her toprak kaybı da nüfus ve fikir hayatını etkiledi. Dönemin sonunda Osmanlı Devleti daha dar bir coğrafyaya çekilmiş, yönetimde İttihat ve Terakki ağırlığı artmış ve Avrupa’daki büyük savaş öncesinde askerî-diplomatik yalnızlık daha görünür hâle gelmişti.
Bir önceki konu için 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Yenileşme Hareketleri yazısına dönebilir; sıradaki konu için I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti yazısına geçebilirsiniz.