19. yüzyılda (XIX. yüzyıl) Osmanlı Devleti, milliyetçilik hareketleri, Rusya’nın Balkanlar ve Boğazlar üzerindeki baskısı, Avrupa devletlerinin çıkar mücadeleleri ve ağırlaşan mali sorunlarla karşı karşıya kaldı. Devlet bir yandan toprak bütünlüğünü korumaya çalışırken diğer yandan ordu, yönetim, hukuk, eğitim ve vatandaşlık düzenini yeniden kurmaya yöneldi.
Bu nedenle yüzyılın siyasi gelişmeleriyle yenileşme hareketleri birbirinden ayrı düşünülemez. Savaş veya isyanlar yeni düzenlemeleri hızlandırmış; bazı fermanlar ve antlaşmalar ise Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine müdahalesine yeni zeminler hazırlamıştır. Dönemin başlangıcındaki yenileşme anlayışını görmek için 18. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Islahatlar yazısını hatırlayabilirsiniz.
19. Yüzyılın Genel Çerçevesi (1800–1900)
Yüzyıl boyunca Osmanlı yönetiminin temel hedefi devletin dağılmasını önlemekti. Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi çok uluslu yapıyı zorlarken Sanayi Devrimi’nin güçlendirdiği Avrupa devletleri Osmanlı pazarları ve toprakları üzerinde nüfuz kurmaya çalıştı. Rusya Ortodoksları koruma iddiası ve sıcak denizlere inme hedefiyle Balkanlara yöneldi; İngiltere ise Hindistan yolu ve Doğu Akdeniz dengesi nedeniyle uzun süre Osmanlı toprak bütünlüğünü destekledi.
| Baskı alanı | Başlıca sorun | Osmanlı tepkisi |
|---|---|---|
| Siyasi | Milliyetçi isyanlar ve büyük devlet müdahaleleri | Denge siyaseti ve Osmanlıcılık |
| Askerî | Yeniçeri düzeninin yetersizliği ve teknik gerilik | Yeni ordu ve askerî okullar |
| İdari-hukuki | Merkezî otorite, vergi ve vatandaşlık sorunları | Nazırlıklar, meclisler, fermanlar ve anayasa |
| Ekonomik | Dış ticaret bağımlılığı, bütçe açığı ve borçlanma | Yeni mali kurumlar; fakat artan dış denetim |
Milliyetçi Ayaklanmalar ve Balkanlarda Çözülme
Osmanlı Devleti’ndeki azınlık ayaklanmalarının temel düşünsel kaynağı milliyetçilikti. Bununla birlikte her isyanın yerel nedenleri de vardı: vergi ve yönetim sorunları, yeniçeri baskısı, dinî-kültürel bağlar ve Rusya başta olmak üzere dış devletlerin desteği hareketlerin gelişimini etkiledi.
Sırp İsyanları ve Bağımsızlığa Giden Aşamalar
Sırplar 1804’te Kara Yorgi önderliğinde ayaklandı. Bölgedeki yeniçerilerin baskısı, savaşların Sırp topraklarında yarattığı yıkım, milliyetçilik ve Rus desteği isyanın başlıca nedenleriydi. Osmanlı-Rus savaşı sonunda imzalanan 1812 Bükreş Antlaşması Sırplara ayrıcalık tanıdı. Miloş Obrenoviç önderliğindeki ikinci hareketin ardından özerklik gelişti; 1829 Edirne Antlaşması bu özerkliği uluslararası bir antlaşmayla güçlendirdi. Sırbistan’ın bağımsızlığı ise 1878 Berlin Antlaşması ile tanındı.
Sırpların bağımsızlığa giden sürecinde özerklik aşamasını uluslararası düzeyde güçlendiren antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bükreş Antlaşması
B) Edirne Antlaşması
C) Paris Antlaşması
D) Ayastefanos Antlaşması
E) Balta Limanı Ticaret Antlaşması
Yunan İsyanı ve Yunanistan’ın Bağımsızlığı
Filiki Eterya’nın örgütlenmesi ve Megali İdea düşüncesi Yunan bağımsızlık hareketini besledi. 1821’de Mora’da büyüyen isyan karşısında II. Mahmut, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’dan yardım istedi. Kavalalı’nın oğlu İbrahim Paşa isyanı bastırma noktasına geldi; fakat İngiltere, Fransa ve Rusya 1827 Navarin Baskını ile Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı.
Ardından başlayan Osmanlı-Rus savaşı 1829 Edirne Antlaşması ile sona erdi. Yunanistan’ın bağımsızlığı bu süreçte kabul edildi ve 1830 Londra düzenlemesiyle kesinleşti. Böylece Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsızlık kazanan ilk azınlık Yunanlar oldu. Fransa’nın aynı dönemde Cezayir’i işgal etmesi, Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki ilk büyük toprak kaybını oluşturdu.
Yunan İsyanı sırasında Osmanlı ve Mısır donanmalarının İngiltere, Fransa ve Rusya tarafından yakıldığı olay aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sinop Baskını
B) Çeşme Baskını
C) Navarin Baskını
D) İnebahtı Savaşı
E) Preveze Deniz Savaşı
Mısır Meselesi ve Boğazlar Sorunu (1831–1841)
Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Yunan İsyanı’ndaki yardımı karşılığında istediği valiliklerin verilmemesi üzerine Osmanlı yönetimine karşı harekete geçti. Oğlu İbrahim Paşa’nın ordusu Kütahya’ya kadar ilerledi. II. Mahmut’un Rusya’dan yardım istemesiyle mesele yalnız bir vali isyanı olmaktan çıkarak büyük devletleri ilgilendiren uluslararası bir soruna dönüştü.
1833 Kütahya Antlaşması ile Mehmet Ali Paşa ve oğluna çeşitli valilikler bırakıldı. Aynı yıl Rusya ile yapılan Hünkâr İskelesi Antlaşması, Osmanlı saldırıya uğradığında Rus yardımını; Rusya saldırıya uğradığında ise Osmanlı’nın Boğazları diğer devletlerin savaş gemilerine kapatmasını öngördü. Böylece Boğazlar Sorunu belirginleşti ve Osmanlı, Boğazlar konusunda tek başına karar verdiği son antlaşmayı imzaladı.
Kütahya Antlaşması’nda Suriye, Adana ve Girit gibi yerlerin yönetimi Kavalalı ailesine bırakıldı; bu düzenleme doğrudan bağımsız bir devlet kurulması veya toprağın başka bir devlete terk edilmesi anlamına gelmez. Sorun, Osmanlı egemenliği içindeki valiliklerin fiilî gücü üzerinden gelişmiştir.
1838’de İngiltere ile imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması İngiliz tüccarlara geniş imkânlar sağladı ve Osmanlı’nın yerli üreticisini Avrupa sanayisi karşısında daha savunmasız bıraktı. Kavalalı kuvvetlerinin 1839 Nizip Savaşı’nda Osmanlı ordusunu yenmesi üzerine büyük devletler yeniden devreye girdi. 1840 Londra Sözleşmesi Mısır yönetimini Mehmet Ali Paşa ve ailesine bırakırken diğer bölgeleri Osmanlı’ya geri verdi. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ise barış zamanında Boğazları yabancı savaş gemilerine kapattı ve Boğazların statüsünü uluslararası güvenceye bağladı.
Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın Osmanlı dış politikası açısından ayırıcı sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Boğazlar Sorunu’nun belirginleşmesi
B) Yunanistan’ın Osmanlı’ya bağlanması
C) Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması
D) İlk anayasanın ilan edilmesi
E) Düyûn-ı Umûmiye İdaresinin kurulması
Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması (1853–1856)
Rusya’nın Osmanlı toprakları üzerinden Akdeniz’e inme hedefi, Ortodoksları koruma iddiası ve kutsal yerler meselesi Kırım Savaşı’nı hazırladı. İngiltere ve Fransa Rusya’nın güçlenmesini istemediği için Osmanlı’nın yanında savaşa katıldı; Piyemonte de İtalyan birliği sürecinde büyük devletlerin desteğini kazanmayı amaçladı. Rus donanmasının 1853 Sinop Baskını’nda Osmanlı filosunu yakması Avrupa müdahalesini hızlandırdı.
Savaş sırasında Osmanlı Devleti ilk dış borcunu 1854’te aldı ve askerî haberleşmede telgraftan yararlandı. Savaşın sonunda imzalanan 1856 Paris Antlaşması Osmanlı Devleti’ni Avrupa devletler hukukunun bir parçası kabul etti ve toprak bütünlüğünü Avrupa devletlerinin ortak güvencesine bağladı. Karadeniz tarafsızlaştırılarak Osmanlı ile Rusya’nın burada savaş gemisi ve tersane bulundurması yasaklandı. Bu sonuç, Osmanlı savaşın kazanan tarafında yer alsa da kendi egemenliğini tek başına koruyacak güçte görülmediğini ortaya koydu.
1856 Paris Antlaşması’nın Osmanlı Devleti açısından birbiriyle bağlantılı iki sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Avrupa devleti sayılması ve toprak bütünlüğünün ortak güvenceye alınması
B) Kırım’ın geri alınması ve Rusya’nın parçalanması
C) Boğazların yalnız Osmanlı savaş gemilerine açılması ve kapitülasyonların kaldırılması
D) Yeniçeri Ocağı’nın yeniden kurulması ve dış borçların silinmesi
E) Mısır’ın doğrudan Osmanlı merkezine bağlanması ve Süveyş Kanalı’nın açılması
93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877–1878)
Balkanlarda Bosna-Hersek, Bulgaristan ve çevresinde büyüyen ayaklanmalar Avrupa devletlerini harekete geçirdi. Osmanlı yönetimi 1876 Tersane Konferansı’nın kararlarını etkilemek ve dış müdahaleyi azaltmak amacıyla I. Meşrutiyet’i ilan etti; ancak konferansta istenen ağır düzenlemeleri kabul etmeyince Rusya savaş açtı. Rumi takvimde 1293 yılına denk geldiği için 93 Harbi denilen savaş hem Balkan hem Kafkas cephelerinde yaşandı.
Rusya’yla imzalanan Ayastefanos Antlaşması büyük bir Bulgaristan kurulmasını öngörüyordu. İngiltere ve Avusturya-Macaristan, Rusya’nın Balkanlar üzerinden Akdeniz’e yaklaşmasına karşı çıktığı için antlaşma yürürlüğe girmeden Berlin’de yeniden düzenlendi. 1878 Berlin Antlaşması Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın bağımsızlığını tanıdı; Bulgaristan’ı küçülterek Osmanlı’ya bağlı özerk bir prenslik hâline getirdi. Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı; Bosna-Hersek’in yönetimi Avusturya-Macaristan’a verildi. Osmanlı ayrıca Berlin görüşmeleri öncesindeki düzenlemeyle Kıbrıs’ın yönetimini İngiltere’ye bıraktı.
Berlin Antlaşması’nda Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Bulgaristan ise doğrudan bağımsız bir devlet değil, Osmanlı’ya bağlı özerk bir prenslik olarak düzenlendi. Bu statü farkı soru seçeneklerinde sıkça karıştırılır.
1878 Berlin Antlaşması ile bağımsızlıkları tanınan devletler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Sırbistan, Karadağ ve Romanya
B) Bulgaristan, Yunanistan ve Arnavutluk
C) Bosna-Hersek, Bulgaristan ve Mısır
D) Sırbistan, Girit ve Kıbrıs
E) Romanya, Tunus ve Cezayir
19. Yüzyıl Yenileşme Hareketlerinin Ana Çizgisi
Yenileşme hareketleri yalnız Avrupa kurumlarını kopyalama girişimi değildi. Merkezî otoriteyi güçlendirme, düzenli vergi ve asker toplama, bütün tebaayı ortak hukuk çatısı altında tutma ve dış müdahaleyi azaltma amaçları birlikte yürütüldü. Buna rağmen reformların bir kısmı savaş ve diplomatik baskı ortamında ilan edildiği için Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine müdahalesini tamamen önleyemedi.
Sened-i İttifak ve Merkez-Ayan İlişkisi (1808)
Alemdar Mustafa Paşa’nın girişimiyle II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalanan Sened-i İttifak, merkezî yönetim ile taşradaki güçlü unsurlar arasında karşılıklı yükümlülükler belirledi. Ayanlar padişaha bağlı kalacak, vergilerin düzenli toplanmasına ve asker sağlanmasına yardım edecek; merkez de keyfî ve ağır vergi uygulamalarından kaçınacaktı. Padişahın kendi dışındaki bir siyasi gücü tanıması ve yetkilerinin ilk kez bir belgeyle sınırlandırılması bakımından önemlidir.
Sened-i İttifak bir anayasa değildir ve halk temsilcilerinin hazırladığı bir belge olarak görülmez. Uygulamada kalıcı olamasa da padişahın mutlak yetkisini sınırlayan anayasal gelişmeler zincirinin erken halkalarından biridir.
II. Mahmut Döneminde Merkezîleşme ve Kurumsal Yenilikler
II. Mahmut’un önündeki en büyük engellerden biri, askerî yeniliklere direnen Yeniçeri Ocağıydı. Sekban-ı Cedit ve Eşkinci Ocağı gibi ara denemeler başarısız oldu. 1826’da Yeniçeri Ocağı Vaka-i Hayriye adı verilen olayla kaldırıldı ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye kuruldu. Mehterhane yerine Mızıka-i Hümâyun oluşturuldu; askerî eğitim için Mekteb-i Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiye açıldı.
Merkezî yönetimde Divan-ı Hümâyun geleneği yerini nazırlıklara ve yeni danışma meclislerine bıraktı. Müsadere uygulaması kaldırılarak memurların mal güvenliği güçlendirildi; devlet memurları maaşa bağlandı. İlköğretim zorunluluğu, Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi, posta teşkilatı, karantina uygulaması, ilk resmî gazete Takvîm-i Vekāyi ve modern nüfus sayımı gibi adımlar devletin toplumu daha düzenli biçimde yönetme kapasitesini artırdı.
Vaka-i Hayriye’nin Osmanlı askerî teşkilatı açısından doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve Asâkir-i Mansûre ordusunun kurulması
B) Nizam-ı Cedit’in yeniden faaliyete geçirilmesi
C) Donanmanın Navarin’de yakılması
D) Tımar sisteminin ilk kez kurulması
E) Mühendishane-i Berrî-i Hümâyunun kapatılması
Tanzimat Fermanı (1839)
Mustafa Reşit Paşa’nın hazırladığı ve Abdülmecit döneminde Gülhane’de ilan edilen Tanzimat Fermanı; devletin bütünlüğünü korumayı, Mısır meselesinde Avrupa desteği sağlamayı, vergilendirme ve askerlik düzenini iyileştirmeyi amaçladı. Herkesin can, namus ve mal güvenliği; vergilerin gelire göre toplanması; askerlik süresinin düzenlenmesi; açık yargılama ve mahkeme kararı olmadan ceza verilememesi gibi esaslar benimsendi.
Fermanla padişah kendi iradesini kanunla sınırlamayı kabul etti ve hukukun üstünlüğü yönünde önemli bir adım atıldı. Müslüman ve gayrimüslim tebaanın ortak hukuk düzeni içinde korunması, Osmanlıcılık düşüncesinin idari temelini güçlendirdi. Tanzimat bir anayasa değildi; ancak temel hakların devlet güvencesine alınması ve yönetimin kurallara bağlanması bakımından anayasal gelişmenin önemli aşamalarındandır.
Islahat Fermanı (1856)
Kırım Savaşı sonrasında Paris Konferansı öncesinde ilan edilen Islahat Fermanı, Tanzimat’ın genel eşitlik anlayışını özellikle gayrimüslimlerin hakları bakımından genişletti. Din ve mezhep özgürlüğü, devlet memurluğuna ve okullara kabul, karma mahkemeler, cemaatlerin okul ve ibadethane açabilmesi, askerlik veya bedel ödeme düzeni gibi hükümler getirildi. Avrupa devletlerinin taleplerinin süreçte etkili olması, fermanın Osmanlı iç meselesini uluslararası diplomasinin konusu hâline getirmesine de yol açtı.
| Belge | Ana hedef | Ayırıcı yön |
|---|---|---|
| Sened-i İttifak | Merkez ile ayanlar arasında düzen | Padişahın başka bir iç siyasi gücü tanıması |
| Tanzimat Fermanı | Can, mal, namus, vergi ve askerlik güvencesi | Bütün tebaa ve kanun üstünlüğü vurgusu |
| Islahat Fermanı | Vatandaşlık eşitliğini geliştirmek | Gayrimüslimlere ilişkin ayrıntılı haklar |
| Kanun-ı Esasi | Meşruti ve anayasal yönetim | Parlamentolu ilk Osmanlı anayasası |
Tanzimat ve Islahat fermanlarını birbirinden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tanzimat’ın yalnız askerleri, Islahat’ın yalnız memurları kapsaması
B) Tanzimat’ın genel hak güvenceleri getirmesi, Islahat’ın gayrimüslim haklarını ayrıntılandırması
C) Tanzimat’ın anayasa, Islahat’ın antlaşma olması
D) Tanzimat’ın dış baskıyla, Islahat’ın hiçbir dış etki olmadan hazırlanması
E) Her iki belgenin de padişahlığı kaldırması
I. Meşrutiyet ve Kanun-ı Esasi (1876)
Genç Osmanlıların düşünsel etkisi ve Mithat Paşa’nın öncülüğüyle II. Abdülhamit, 23 Aralık 1876’da Kanun-ı Esasi’yi ilan etti. Böylece Osmanlı Devleti’nin ilk anayasası yürürlüğe girdi ve Meclis-i Umumi adı verilen parlamento oluşturuldu. Meclis-i Mebusan üyeleri seçimle belirlenirken Meclis-i Ayan üyeleri padişah tarafından atanıyordu.
Kanun-ı Esasi temel haklar ve parlamentolu yönetim bakımından önemliydi; ancak padişahın hükümeti belirleme, meclisi açıp kapatma ve kişileri sürgüne gönderme gibi geniş yetkileri korunmuştu. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında II. Abdülhamit meclisi kapattı. Anayasa hukuken yürürlükte kalsa da meclis yaklaşık otuz yıl toplanmadı; bu dönem İstibdat Devri olarak adlandırıldı.
I. Meşrutiyet’in Osmanlı siyasi hayatındaki ayırıcı özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Saltanatın kaldırılması
B) İlk anayasanın ilan edilmesi ve parlamentonun açılması
C) Cumhuriyet yönetimine geçilmesi
D) Halifeliğin sona ermesi
E) Çok partili seçimlerin sürekli hâle gelmesi
II. Abdülhamit Döneminde Yönetim, Eğitim ve Maliye
II. Abdülhamit meclisi kapattıktan sonra yönetimi saray merkezli ve sıkı bir denetim sistemiyle yürüttü. İslamcılık siyasetiyle Müslüman toplulukların halife çevresinde bağlılığını güçlendirmeye çalıştı. Bunun yanında eğitim ve haberleşme ağını genişletti; rüştiye, idadi, sultani ve öğretmen okullarının sayısı arttı, meslek ve yükseköğretim kurumları geliştirildi. Telgraf hatları merkez-taşra iletişimini hızlandırdı; demiryolları özellikle Hicaz Demiryolu projesiyle siyasi, askerî ve dinî işlev kazandı.
Devletin mali krizi ise derinleşti. Kırım Savaşı sırasında başlayan dış borçlanma giderek arttı ve 1875’te borç ödemelerinin durdurulacağı açıklandı. 1881 Muharrem Kararnamesi ile kurulan Düyûn-ı Umûmiye İdaresi, tuz, tütün, damga, alkol ve bazı vergi gelirlerini alacaklılar adına toplamaya başladı. Böylece Osmanlı’nın bazı gelir kaynakları üzerinde dış denetim kuruldu ve mali egemenlik önemli ölçüde sınırlandı.
Devleti Dağılmaktan Kurtarma Fikirleri
Reformlar yalnız kurumlarda değil, devletin nasıl bir kimlikle ayakta tutulacağı konusunda da farklı düşünceler doğurdu. Osmanlıcılık din ve köken farkı gözetmeden eşit vatandaşlığa dayalı ortak Osmanlı milleti oluşturmayı; İslamcılık Müslümanları halifelik çevresinde birleştirmeyi; Türkçülük Türk kimliği ve kültürü temelinde dayanışmayı; Batıcılık Batı’nın bilim ve kurumlarını örnek almayı savundu. Prens Sabahattin’le anılan adem-i merkeziyetçilik ise yerel girişim ve yönetim yetkilerinin artırılmasını öne çıkardı.
Bu fikirlerin hiçbiri tek başına bütün sorunları çözemedi. Ancak vatandaşlık, din, ulus, merkezîleşme ve modernleşme tartışmalarının sonraki döneme taşınmasını sağladı. Özellikle 20. yüzyıl başındaki siyasal gelişmeler, II. Meşrutiyet ve savaşlar bu düşünce akımlarının etkisini daha görünür hâle getirecektir.
19. Yüzyılı Çalışırken Kurulacak Bağlantılar
- İsyanı statü aşamasıyla eşleştirin: Sırplarda 1812 ayrıcalık, 1829 özerklik, 1878 bağımsızlık; Yunanlarda 1829–1830 bağımsızlık süreci.
- Boğazlar zincirini ayırın: 1833 Hünkâr İskelesi sorunu belirginleştirdi; 1841 Londra Sözleşmesi statüyü uluslararasılaştırdı.
- Fermanların hedefini karıştırmayın: Tanzimat genel hak ve kanun güvencesi, Islahat özellikle gayrimüslimlerin eşitliği ve ayrıntılı haklarıdır.
- Anayasal sırayı koruyun: Sened-i İttifak erken sınırlama, Tanzimat ve Islahat hak belgeleri, Kanun-ı Esasi ise ilk anayasadır.
- Savaş ile diplomatik sonucu bağlayın: Kırım Savaşı–Paris, 93 Harbi–Ayastefanos ve Berlin.
- Mali dönüşümü siyasi bağımsızlıkla birlikte okuyun: Dış borçlanma Düyûn-ı Umûmiye aracılığıyla gelirler üzerinde dış denetime dönüştü.
19. yüzyıl Osmanlı tarihini yalnız kaybedilen topraklar listesi olarak değil; milliyetçilik, büyük devlet rekabeti, merkezîleşme, vatandaşlık ve mali bağımlılık arasındaki bağlantılarla çalışmak benzer olayları ayırmayı kolaylaştırır.
Bir önceki konu için 18. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Islahatlar yazısına dönebilir; sıradaki konu için 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti, Trablusgarp ve Balkan Savaşları yazısına geçebilirsiniz.