TYT sayma yöntemleri ve faktöriyel konu anlatımı kapsamında toplama ve çarpma ilkeleri, ardışık seçimler, tümleyeni sayma, faktöriyel ifadeler, asal çarpan üsleri ve sondaki sıfırlar işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Saymanın Temel İlkeleri
İkinci dereceden denklemler konusundan sonra gelen bu bölüm, permütasyon ve kombinasyonun işlem altyapısını kurar. Burada önce saymanın temel ilkeleri öğrenilecek, ardından uzun ardışık çarpımları kısa biçimde gösteren faktöriyel incelenecektir.
Bir Sayma Problemini Aşamalara Ayırma
Sayma problemi çözülürken önce elde edilecek sonucun hangi seçimlerden oluştuğu belirlenir. Bir kıyafetin tişört ve pantolondan oluşması, bir yolculuğun gidiş ve dönüş yollarını içermesi ya da bir şifrenin her basamağının ayrı ayrı seçilmesi farklı aşamalara örnektir. Her aşamadaki seçenek sayısı, daha önce yapılan seçime bağlı olarak değişebilir.
İşlemi kurmadan önce şu ayrım yapılır:
- Sonuç, seçeneklerden yalnız biri seçilerek oluşuyorsa alternatif durumlar vardır.
- Sonuç için seçimlerin art arda birlikte yapılması gerekiyorsa aşamalı durumlar vardır.
- Bazı seçimler yasaklanmışsa bütün durumlar tek çarpımla sayılmadan önce problem ayrı kollara ayrılır.
Bu ayrım yapılmadan yalnız “ve” gördüğünde çarpma, “veya” gördüğünde toplama ezberi güvenli değildir. Günlük dilde kullanılan bağlaçtan çok, sonuçların yapısı belirleyicidir.
Toplama Yoluyla Sayma
Bir iş, birbirini dışlayan A ve B yollarından yalnız biriyle yapılabiliyorsa; A yolu m, B yolu n farklı sonuç veriyorsa toplam sonuç sayısı m + n olur. Kümeler diliyle A ∩ B = ∅ ise s(A ∪ B) = s(A) + s(B)’dir.
Örneğin bir öğrenci 5 farklı yüz yüze kurstan veya 4 farklı çevrim içi kurstan yalnız birini seçecekse 5 + 4 = 9 seçeneği vardır. Aynı kurs iki listede de bulunuyorsa kümeler ayrık değildir; ortak seçenek iki kez sayılmamalıdır.
Bir kitap kulübünün seçim listesinde 6 roman, 5 şiir kitabı ve 4 biyografi vardır. İki roman geçici olarak temin edilemediğine, biyografilerden biri de başka bir etkinlik için ayrıldığına göre kulüp bu üç türden yalnız bir kitabı kaç farklı şekilde seçebilir?
Çarpma Yoluyla Sayma
Bir sonuç ardışık seçimlerden oluşuyorsa her aşamanın seçenek sayısı çarpılır. Birinci aşama m, her bir birinci aşama seçiminin ardından ikinci aşama n farklı biçimde gerçekleşiyorsa toplam sonuç sayısı m * n olur. Üçüncü bir aşama p seçenekliyse sonuç m * n * p’dir.
İki tişörtün her biri üç pantolonun her biriyle giyilebiliyorsa seçim ağacının altı yaprağı vardır. Dallanma şeması, 2 * 3 çarpımındaki her çarpanın ayrı bir seçim aşamasını temsil ettiğini gösterir.
Bir menüde 4 çorba, 5 ana yemek ve 3 içecek vardır. Bir menü bir çorba, bir ana yemek ve bir içecekten oluştuğuna göre kaç farklı menü hazırlanabilir?
Toplama ve Çarpma İlkelerini Birlikte Kullanma
Bazı problemler önce alternatif kollara ayrılır, sonra her kolun içindeki aşamalar çarpılır. Her kol kendi içinde sayıldıktan sonra birbirini dışlayan kollar toplanır. Örneğin bir yolculuk otobüsle ya da uçakla yapılabiliyor, fakat konaklama seçenekleri ulaşım türüne göre değişiyorsa iki ayrı çarpım kurulmalıdır.
Bir geziye 3 farklı otobüs seferinden veya 2 farklı uçak seferinden biriyle gidilecektir. Otobüsle gidenler 3 otelden, uçakla gidenler ise 4 otelden birini seçebilmektedir. Ulaşım ve otel birlikte düşünüldüğünde gezi kaç farklı şekilde planlanabilir?
Rakamlarla Sayı ve Şifre Oluşturma
Basamak doldurma sorularında her basamak ayrı bir seçim aşamasıdır. Ancak ilk basamağa 0 yazılamaması, rakamların tekrar edip etmemesi, sayının tek–çift olması veya belirli bir sayıya bölünmesi seçenek sayılarını değiştirir.
- Tekrar serbestse bir basamakta kullanılan rakam sonraki basamaklarda yeniden kullanılabilir.
- Rakamlar farklıysa her seçimden sonra kullanılabilir rakam sayısı azalır.
- Sayı oluşturuluyorsa ilk basamak 0 olamaz; şifre oluşturuluyorsa başta 0 bulunabilir.
- Çiftlik, 5’e bölünebilme veya benzeri bir koşul varsa çoğu zaman önce son basamak seçilir.
0, 1, 2, 3, 4 ve 5 rakamları kullanılarak rakamları farklı, dört basamaklı ve 5 ile tam bölünebilen kaç doğal sayı yazılabilir?
Tümleyeni Sayma ve Yasaklı Durumları Çıkarma
“En az bir”, “hiçbiri değil” veya çok sayıda yasaklı durumu içeren sorularda istenen durumları tek tek saymak yerine bütün olasılıklardan istenmeyenler çıkarılabilir. Bu düşünce
biçiminde özetlenir. “En az bir sesli harf” koşulunun tümleyeni “hiç sesli harf yok”tur. Ancak çıkarılan durumların gerçekten istenen kümenin tam tümleyeni olması gerekir; eksik veya fazla yasaklı durum çıkarmak sayımı bozar.
Üçü sesli, dördü sessiz olmak üzere 7 farklı harften, harf tekrarı serbest tutularak dört harfli kodlar oluşturuluyor. Kodda en az bir sesli harf bulunması koşuluyla kaç farklı kod yazılabilir?
Faktöriyel
Faktöriyel Tanımı ve 0!
n pozitif tam sayı olmak üzere 1’den n’ye kadar olan doğal sayıların çarpımı n faktöriyel diye okunur ve n! ile gösterilir:
Örneğin 5! = 5 * 4 * 3 * 2 * 1 = 120’dir. Ayrıca 0! = 1 kabul edilir. Bu değer, n! = n * (n − 1)! bağıntısının n = 1 için de korunmasını sağlar: 1! = 1 * 0! olduğundan 0! = 1’dir.
| İfade | Değeri | Önemli nokta |
|---|---|---|
| 0! | 1 | Sıfır değildir. |
| 1! | 1 | 0! ile aynı değere sahiptir. |
| 4! | 24 | 4 * 3 * 2 * 1 |
| (n + 1)! | (n + 1) * n! | Büyük faktöriyel küçük olana kadar açılır. |
n bir doğal sayı olmak üzere (n + 1)!n! = 9 olduğuna göre n kaçtır?
Faktöriyel İfadeleri Açma ve Sadeleştirme
Faktöriyel ifadelerde büyük sayıların değerini hesaplamak yerine büyük faktöriyel, paydadaki küçük faktöriyelde duracak biçimde açılır. Aşağıdaki ikinci bağıntıda n doğal sayı olmalı ve n ≥ 3 olmalıdır; bu koşulda paydadaki (n − 3)! tanımlıdır. Örneğin
Toplam veya fark içeren ifadelerde doğrudan faktöriyeller sadeleştirilemez; önce ortak çarpan alınır. 10! + 9! = 10 * 9! + 9! = 11 * 9! biçimindedir. 10! + 9! ifadesini 19! yapmak yanlıştır.
10! + 9!8! işleminin sonucu kaçtır?
Faktöriyel Denklemleri
Faktöriyel denkleminde iki taraf aynı faktöriyele kadar açılarak karşılaştırılır. n doğal sayı ve n ≥ 2 olduğunda, n! = 20 * (n − 2)! eşitliği n! = n(n − 1)(n − 2)! biçiminde açılır. Ortak faktöriyel sadeleşince n(n − 1) = 20 elde edilir. 5 * 4 = 20 olduğundan n = 5 bulunur.
Faktöriyel fonksiyonu 2’den sonra kesin büyür; ancak 0! = 1! = 1 olduğundan a! = b! eşitliği her zaman yalnız a = b sonucunu vermez. a ve b doğal sayıysa {a, b} = {0, 1} durumu ayrıca düşünülmelidir. Faktöriyel içindeki ifadelerin doğal sayı olması koşulu da korunur.
n ≥ 2 bir doğal sayı ve n! = 30 * (n − 2)! olduğuna göre n kaçtır?
n! İçindeki Bir Asal Çarpanın Üssü
n! içinde bir asal sayıdan kaç tane bulunduğu, yalnız o asalın katlarını sayarak bulunamaz; asalın karesi, küpü ve daha yüksek kuvvetleri ek çarpanlar getirir. p asal olmak üzere n! içindeki p çarpanlarının sayısı aşağıdaki toplamla bulunur.
Bir sayının tam kısmı, o sayıyı aşmayan en büyük tam sayıdır; bu değer ⌊x⌋ ile gösterilir. Örneğin 10’un 3’e bölümünde bölüm 3 ve kalan 1 olduğundan ⌊103⌋ = 3 olur.
toplamıdır. Bölüm sıfır olduğunda işlem biter. Örneğin 25! içindeki 3 çarpanlarının sayısı ⌊253⌋ + ⌊259⌋ = 8 + 2 = 10’dur.
Bileşik bir sayının en büyük kuvvetini bulurken sayı asal çarpanlarına ayrılır. 12 = 22 * 3 olduğundan 12k için hem 2k tane 2 hem k tane 3 gerekir; k, bu iki koşulun izin verdiği küçük değerdir.
30! sayısı 12k ile tam bölünebildiğine göre k’nin alabileceği en büyük değer kaçtır?
Sondaki Sıfır Sayısı ve Son Basamak
Bir doğal sayının sonundaki her sıfır bir 10 = 2 * 5 çarpanından gelir. Faktöriyellerde 2 çarpanı 5’ten çok daha fazla olduğu için n!’in sonundaki sıfır sayısı, n! içindeki 5 çarpanlarının sayısına eşittir:
Bir faktöriyel oranında önce pay ve paydanın 2 ile 5 üsleri ayrı ayrı çıkarılır. Toplamlarda ise bu kural doğrudan uygulanmaz; ortak çarpan alınarak sayının gerçek yapısı belirlenir. Birler basamağı sorularında 5! ve daha büyük faktöriyellerin 0 ile bittiği; küçük faktöriyellerin ise ayrı hesaplanması gerektiği unutulmamalıdır.
100!25! doğal sayısının sonunda kaç sıfır vardır?
Toplama ilkesi alternatif yolları, çarpma ilkesi ise bir sonucun ardışık parçalarını sayar. Faktöriyel bu ardışık çarpımları kısaltır; asal çarpan üsleri ve sondaki sıfırlar da aynı çarpımın iç yapısını gösterir. Bu temel, bir sonraki konuda sıralamaların sayısını veren permütasyon bağıntılarına dönüşecektir.
Sonraki Konu: Permütasyon

