TYT permütasyon konu anlatımı kapsamında sıralı seçimler, doğrusal dizilişlerdeki kısıtlar, tekrarlı permütasyonlar ve en kısa kafes yolları işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT Matematik arşivinden ulaşabilirsiniz.
Permütasyonun Temeli
Sayma yöntemleri ve faktöriyel konusunda kurulan çarpma ilkesi, permütasyon sayılarının temelini oluşturur. Permütasyon sayısını konum sayısı, elemanın yeniden kullanılabilmesi ve diziliş koşulları belirler.
Permütasyon Nedir?
n farklı elemandan r tanesinin sıra gözetilerek seçilip dizilmesine n’nin r’li permütasyonu denir ve P(n, r) ile gösterilir. İlk konuma n, ikinci konuma n − 1, üçüncü konuma n − 2 seçenek kaldığından r konum doldurulana kadar çarpma sürer:
Örneğin 5 kişiden başkan, başkan yardımcısı ve yazman seçilirken görevler farklıdır. Aynı üç kişi başka görevlere geçtiğinde yeni bir sonuç oluşur. Bu nedenle sayı P(5, 3) = 5 * 4 * 3 = 60’tır.
P(n, 3) = 210 olduğuna göre n kaçtır?
Özel Permütasyon Değerleri
Formülün sınır durumları, işlem yapmadan sonucu görmeyi sağlar:
| İfade | Değeri | Anlamı |
|---|---|---|
| P(n, 0) | 1 | Hiç konum doldurmamanın tek bir yolu vardır. |
| P(n, 1) | n | n farklı elemandan biri seçilir. |
| P(n, n) | n! | Bütün elemanlar sıralanır. |
| P(0, 0) | 1 | Boş sıralama bir düzen kabul edilir. |
P(n, r) tanımında 0 ≤ r ≤ n olmalıdır. Formül eşitliklerinde faktöriyelleri büyük sayılara çevirmek yerine ortak çarpanları açmak daha güvenlidir. Örneğin P(n, 4) = (n − 3)P(n, 3) bağıntısı doğrudan ardışık çarpımlardan görülür.
P(8, 0) + P(8, 1) + P(5, 5) işleminin sonucu kaçtır?
Seçim mi, Sıralama mı?
Permütasyonda aynı eleman grubu farklı sıraya geçtiğinde yeni bir sonuç doğar. Üç kişilik bir ekibin yalnız üyeleri soruluyorsa sıra önemli değildir; başkan, başkan yardımcısı ve yazman görevleri dağıtılıyorsa önemlidir. Yarışta ilk üç derece, kitapların raftaki sırası, rakamları farklı bir sayı ve bir kelimenin harf dizilişi permütasyon örnekleridir.
Bir soruda “seçilecek” sözcüğünün geçmesi tek başına kombinasyon anlamına gelmez. Seçilen kişilere farklı görevler veriliyorsa işlem sıralıdır. Tersine, yalnız grubun kimlerden oluştuğu önemliyse permütasyon kullanılmaz; bu ayrım bir sonraki kombinasyon ve binom açılımı konusunda ayrıntılandırılacaktır.
Belirli bir elemanın r’li permütasyonda bulunması istenirse önce bu elemanın yerleşeceği r konumdan biri seçilir, kalan r − 1 konum P(n − 1, r − 1) biçimde doldurulur. Böylece sayı r * P(n − 1, r − 1) olur. Belirli bir eleman bulunmayacaksa o eleman baştan çıkarılır ve P(n − 1, r) kullanılır. “En az biri bulunsun” koşullarında bütün sıralamalardan hiçbirinin bulunmadığı sıralamaları çıkarmak çoğu zaman daha kısadır.
Sekiz öğrenciden biri sınıf başkanı, biri başkan yardımcısı ve biri yazman seçilecektir. Ece başkan seçilirse Mert’in yazman seçilmesi yasak olduğuna göre görev dağılımı kaç farklı şekilde yapılabilir?
Doğrusal Sıralama Problemleri
Bütün Elemanları Sıralama ve Sabit Konumlar
n farklı elemanın tamamı doğrusal biçimde n! şekilde sıralanır. Bir kişi ya da nesne belirli bir konuma sabitlenirse o konum için seçim yapılmaz; kalan elemanlar kalan yerlere dizilir. “Uçlardan birinde” koşulunda önce hangi ucun kullanılacağı seçilir, sonra diğerleri sıralanır.
Birden fazla sabit konum varsa her sabit eleman yerleştirildikten sonra kalan boşlukların sayısı belirlenir. Koşulun aynı anda mı yoksa alternatif durumlar hâlinde mi gerçekleştiği de önemlidir. Örneğin A solda veya B sağda deniyorsa iki durumun ortak kesişimi ayrıca hesaba katılmalıdır.
Yedi farklı kitap bir rafa dizilecektir. Matematik kitabı rafın iki ucundan birinde, fizik kitabı ise matematik kitabının bulunduğu uçtan üçüncü sırada olmak zorundadır. Kitaplar kaç farklı şekilde dizilebilir?
Yan Yana Bulunma
Yan yana bulunması istenen elemanlar önce tek bir blok kabul edilir. Blok, diğer elemanlarla birlikte sıralanır; ardından blok içindeki elemanların kendi aralarındaki dizilişleriyle çarpılır. Üç kişinin birlikte olması hâlinde blok içi 3!, iki kişinin birlikte olması hâlinde 2! düzen vardır.
Birden fazla blok varsa her blok ayrı bir nesne gibi sayılır. Örneğin A ile B yan yana, C ile D de yan yana olacaksa [AB] ve [CD] blokları ile diğer elemanlar sıralanır; sonra iki blok için ayrı ayrı 2! iç düzeni hesaba katılır.
Dört farklı matematik ve üç farklı fizik kitabı bir rafa, matematik kitaplarının tamamı yan yana olacak biçimde dizilecektir. Kaç farklı diziliş vardır?
Yan Yana Bulunmama
Belirli iki elemanın yan yana gelmemesi isteniyorsa çoğu zaman bütün dizilişlerden yan yana oldukları dizilişler çıkarılır. n farklı eleman arasında A ve B’nin yan yana olduğu düzen sayısı, AB bloğunun iç sırası da düşünülerek 2 * (n − 1)! olur. Bu nedenle yan yana olmayan düzen sayısı n! − 2(n − 1)!’dir.
Bir gruptaki bütün elemanların birbirinden ayrı olması isteniyorsa boşluk yöntemi daha uygundur. Önce ayırıcı grup dizilir, sonra oluşan boşluklara diğer grup yerleştirilir. Hangi yöntemin daha kısa olduğu, yasaklı durumun tek bir blokla sayılıp sayılamadığına bağlıdır.
Altı öğrenci bir sıraya dizilecektir. Ayla ile Bora yan yana olmayacak, Cenk ise sıranın iki ucundan birinde bulunacaktır. Kaç farklı diziliş vardır?
Göreli Sıra ve Arada Bulunma Koşulları
“A, B’den önce gelsin” koşulunda A ve B’nin yerleri sabit değildir; yalnız aralarındaki yön belirlenmiştir. Bütün dizilişlerin yarısında A önce, yarısında B önce gelir. Birbirinden bağımsız iki ikili sıra koşulu varsa toplam sayı her koşul için ikiye bölünür.
“A ile B arasında tam olarak bir kişi bulunsun” koşulunda A ile B’nin sıra numaraları arasında iki fark bulunur. Önce uygun üç ardışık konum seçilir; A ile B uçlara 2! biçimde yerleştirilir, orta konuma kalan kişilerden biri yerleştirilir ve diğer kişiler kalan yerlere dizilir. “A ile B arasında belirli C kişisi bulunsun” koşulu yalnızca C’nin A ile B’nin konumları arasında olmasını gerektirir; C’nin tek aradaki kişi olması ve üç kişinin art arda gelmesi ayrıca belirtilmelidir. İki koşul birlikte verildiğinde A–C–B veya B–C–A biçimindeki üçlü blok kullanılır; blok içindeki iki düzen hesaba katılır.
Permütasyonlar alfabetik ya da sayısal sıraya dizildiğinde, aranan düzenin kaçıncı sırada olduğu bloklar hâlinde bulunur. Önce ilk konuma gelebilecek daha küçük sembollerin her biri için kalan diziliş sayısı hesaplanır; sonra aranan sembol sabitlenip ikinci konuma geçilir. Tekrarlı harf veya rakam varsa her blokta tekrarlı permütasyon formülü kullanılır. Bu yöntem, bütün dizilişleri tek tek yazmadan sıralama numarasını verir.
Sekiz farklı koşucu düz bir sıraya dizilecektir. Ali’nin Burak’tan, Ceren’in de Deniz’den önce bulunması koşuluyla kaç farklı diziliş vardır?
Tekrarlı Permütasyon
Özdeş Elemanların Sıralanması
Bazı elemanlar birbirinden ayırt edilemiyorsa n! sayımı aynı görünümü birden çok kez sayar. Toplam n elemanın n1 tanesi birbiriyle, n2 tanesi birbiriyle, devamındaki gruplar da kendi içlerinde özdeş ve n1 + n2 + … + nk = n ise farklı diziliş sayısı
olur. Paydadaki her faktöriyel, kendi içinde yer değiştirdiğinde görünümü değiştirmeyen özdeş elemanların oluşturduğu tekrar sayısını kaldırır. Bir kelimedeki tekrar eden harfler, aynı renkte toplar ve aynı rakamların yeniden düzenlenmesi bu kapsamdadır.
“ANKARA” kelimesinin harfleri yer değiştirilerek anlamlı ya da anlamsız kaç farklı altı harfli diziliş oluşturulabilir?
Tekrarlı Rakamlarla Sayı Oluşturma
Tekrarlı rakamların yerleri değiştirilerek sayı oluşturulurken önce bütün tekrarlı dizilişler sayılır. Sıfır bulunuyorsa başında sıfır olan dizilişler doğal sayı oluşturmadığı için ayrıca çıkarılır. Teklik veya çiftlik koşulu varsa son basamağın alabileceği değerler ayrı durumlar hâlinde ele alınır; her durumda kalan rakamların tekrar sayıları yeniden belirlenir.
Bu sorularda paydadaki faktöriyeller sabit değildir. Örneğin üç tane 2 bulunan bir listeden son basamağa bir 2 yerleştirildiğinde geriye iki tane 2 kalır ve ilgili durumun paydasında 2! kullanılır.
1, 1, 2, 2, 2, 3 ve 4 rakamlarının tamamı kullanılarak yazılabilecek yedi basamaklı doğal sayıların kaç tanesi tektir?
En Kısa Kafes Yolları
Sağa ve Yukarı Hareketlerle Yol Sayma
Kareli bir düzlemde başlangıçtan hedefe yalnız sağa ve yukarı gidilerek en kısa yol izleniyorsa her yol, aynı hareketlerin farklı sıralanışıdır. Hedefe ulaşmak için m kez sağa ve n kez yukarı gitmek gerekiyorsa toplam m + n hareketin m tanesi, diğer n hareketten özdeştir:
Belirli bir noktadan geçme koşulunda başlangıçtan o noktaya ve o noktadan hedefe giden yol sayıları ayrı bulunup çarpılır. Belirli bir noktadan geçmeme koşulunda ise bütün en kısa yollardan o noktadan geçenler çıkarılır. Yol kapalıysa, önce kapalı parçayı kullanan yolların nasıl sayılacağı belirlenir; engelin yalnız bir nokta mı yoksa bir doğru parçası mı olduğu ayrımı sonucu değiştirir.
Permütasyon, çarpma ilkesinin sıralı seçimlere uygulanmış hâlidir. Doğrusal dizilişlerde sabit konumlar ve komşuluk koşulları, tekrarlı permütasyonda özdeş elemanlar, kafes yollarında ise aynı yönlü hareketler sayımı değiştirir. Sıranın sonuç üzerinde etkili olmadığı seçimler bir sonraki konuda kombinasyonla ele alınacaktır.


