Bir paragraftaki cümleler yalnız aynı konudan söz ettikleri için bir araya gelmez; her cümle kendinden önceki düşünceyi sürdürür, açıklar veya bir sonuca bağlar. Paragrafta yapı ve anlatım akışı sorularında bu anlam zincirinin nasıl kurulduğunu görmek gerekir. Paragraf tamamlama, cümle yerleştirme, sıralama, akışı bozan cümle ve paragrafı ikiye bölme sorularının tamamı aynı temel beceriyi ölçer: Cümleler arasındaki mantıksal bağı izlemek.
Bu konu, Paragrafta Konu, Ana Düşünce ve Yardımcı Düşünce bilgisini metnin kuruluşuna taşır. Önce paragrafın giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini; ardından boş bırakılan cümleyi, cümlelerin doğru sırasını ve düşünce yönünün değiştiği noktayı belirlemeyi ele alacağız.
Paragrafta Yapı ve Anlatım Akışı
Paragraf, tek bir düşünce çevresinde kurulan anlamlı bir bütündür. Cümleler arasında konu birliği, mantık bağı ve dilsel bağlantı bulunur. Bir cümlede geçen “bu yaklaşım”, “söz konusu çalışma”, “buna karşılık”, “dolayısıyla” gibi ifadeler kendilerinden önceki bilgiye dayanır; “örneğin”, “çünkü” ve “nitekim” açıklama ya da kanıt getirir; “ancak” ve “oysa” düşüncenin yönünü değiştirir.
Anlam akışı yalnız bağlaçlarla kurulmaz. Zamirlerin gönderdiği varlık, zaman sırası, neden–sonuç ilişkisi, genelden özele ilerleme ve aynı kavrama ait sözcükler de cümleleri birbirine bağlar. Bu yüzden yalnız “anahtar sözcük” aramak yerine her cümlenin paragraftaki görevini görmek gerekir.
Giriş, Gelişme ve Sonuç Bölümleri
Giriş cümlesi, paragrafın konusuna bağımsız bir başlangıç yapar. Daha önce söylenmiş bir yargıya dayanan “bu nedenle, bununla birlikte, böylece, oysa, söz konusu durum” gibi ifadelerle başlaması genellikle beklenmez. Ancak bir sözcüğün girişte bulunup bulunamayacağına ezberle değil bağlama göre karar verilir; önemli olan cümlenin önceki bilgiye ihtiyaç duyup duymamasıdır.
Gelişme bölümünde girişte belirtilen konu açıklanır, örneklenir, karşılaştırılır veya gerekçelendirilir. Bu bölümde gönderme sözcükleri ve bağlayıcı ifadeler daha sık görülür. Sonuç cümlesi ise önceki düşünceleri bir yargıya bağlar; “kısacası, sonuç olarak, demek ki” gibi sözlerle başlayabilir fakat bu sözlerin bulunması zorunlu değildir.
| Bölüm | Görevi | Dilsel ipucu |
|---|---|---|
| Giriş | Konuyu veya temel yargıyı başlatır. | Önceki cümleye ihtiyaç duymayan bağımsız anlatım |
| Gelişme | Düşünceyi ayrıntılandırır ve kanıtlar. | Örnek, gerekçe, karşılaştırma, gönderme |
| Sonuç | Anlatımı temel yargıya veya çıkarıma bağlar. | Kapsayıcı değerlendirme ya da doğal kapanış |
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?
B) Böylece kent sakinleri yıllardır bekledikleri ortak alana kavuşmuş oldu.
C) Oysa söz konusu araştırmanın sonuçları ilk varsayımları desteklemiyordu.
D) Bir dilin söz varlığı, o dili konuşan toplumun yaşam deneyimlerinden izler taşır.
E) Bunun yanında yapının çevresindeki küçük dükkânlar da koruma altına alındı.
Bir el yazmasının okunabilir olması, onun geçmişini bütünüyle açıkladığı anlamına gelmez. Kâğıdın türü, mürekkebin bileşimi, sayfalardaki onarımlar ve kenar notları farklı dönemlere ait izler taşır. Araştırmacılar bu ayrıntıları karşılaştırarak eserin nerede üretildiğini, kimlerin elinden geçtiğini ve zaman içinde nasıl kullanıldığını belirlemeye çalışır. —-
Bu parçanın sonuna düşüncenin akışına göre aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
B) Bununla birlikte günümüzde kitap üretiminde farklı kâğıt türlerinden yararlanılmaktadır.
C) Eski metinlerde kullanılan bütün mürekkepler aynı yöntemle çözümlenebilir.
D) Okurların çoğu, el yazmalarını basılı kitaplardan daha değerli bulur.
E) Kütüphanelerdeki eserlerin dijital kopyaları belirli aralıklarla yenilenmelidir.
Paragraf Tamamlama
Paragraf tamamlama sorularında boşluğun yeri belirleyicidir. Baştaki boşluk konuyu bağımsız biçimde açmalı; ortadaki boşluk kendinden önceki ve sonraki cümle arasında köprü kurmalı; sondaki boşluk ise ayrıntıları genel bir yargıya bağlamalıdır. Doğru seçenek yalnız konu bakımından değil, düşüncenin yönü ve kesinlik derecesi bakımından da çevresindeki cümlelerle uyuşmalıdır.
Boşluğun iki yanındaki sözcükler dikkatle izlenmelidir. Sonraki cümledeki “bu yöntem” ifadesi, boşluğa gelecek cümlede bir yöntemin açıklanmasını; “ancak” sözü, önceki yargıyla karşıtlık kurulmasını; “çünkü” ise gerekçe hazırlanmasını bekler. Aynı konuya değinen fakat bu dilsel bağı kurmayan seçenek doğru değildir.
Boşluğun İki Yanını Birlikte Okuma
Özellikle paragrafın ortasındaki boşluklarda yalnız önceki cümleye uygunluk yetmez. Seçilen cümle, sonraki cümlenin zamirini, bağlacını veya örneğini de hazırlamalıdır. Cümleyi boşluğa yerleştirdikten sonra paragraf baştan sona yeniden okunmalı; anlamda sıçrama, gereksiz tekrar veya konu değişimi olup olmadığı denetlenmelidir.
Kent ağaçlarıyla ilgili bakım kararları çoğu zaman yalnız gövdenin görünümüne bakılarak veriliyor. Oysa köklerin yayıldığı alan, toprağın sıkışma düzeyi ve ağacın çevresindeki su hareketi de sağlığı belirleyen unsurlardır. —- Bu bütüncül değerlendirme yapılmadığında dışarıdan güçlü görünen bir ağacın kök sistemi fark edilmeden zayıflayabilir.
Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
B) Bazı ağaç türlerinin yaprakları sonbaharda diğerlerinden daha geç sararır.
C) Kent merkezlerinde yeni dikilen fidanların sayısı her yıl değişmektedir.
D) Ağaç gövdelerindeki kabuk yapısı türlerin ayırt edilmesini kolaylaştırır.
E) Parklarda kullanılan sulama sistemleri farklı maliyetlerle kurulabilir.
Bir sergide eserleri yalnız yapıldıkları tarihe göre sıralamak, ziyaretçiye düzenli bir zaman çizgisi sunar. —- Bir sanatçının aynı yıllarda farklı malzeme ve sorunlarla çalıştığı düşünülürse kronolojik düzen bu ilişkileri görünmez kılabilir. Bu yüzden bazı küratörler eserleri dönemlere değil, ortak kavramlara veya üretim yöntemlerine göre yan yana getirir.
Bu parçada boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
B) Ancak bu düzen, eserler arasındaki tematik ve teknik bağları her zaman ortaya çıkarmaz.
C) Kronolojik sergiler, ziyaretçiler tarafından diğer bütün düzenlerden daha çok beğenilir.
D) Sanatçıların üretim yöntemleri yalnız yaşadıkları dönemin koşullarıyla belirlenir.
E) Müzelerin geçici sergileri genellikle kalıcı koleksiyonlardan daha az eser içerir.
Cümleyi Paragrafın Uygun Yerine Getirme
Bu soru türünde dışarıda verilen cümlenin paragrafta hangi iki cümle arasına yerleşeceği belirlenir. Verilen cümledeki zamirler, tekrar edilen kavramlar ve bağlaçlar önceki cümleyi; cümlenin ortaya çıkardığı yeni kavram ise sonraki cümleyi işaret eder.
“Bu sorun” deniyorsa daha önce bir sorun tanımlanmış olmalı, “örneğin” deniyorsa daha önce genel bir yargı bulunmalı, “ikinci neden” deniyorsa ilk neden verilmiş olmalıdır. En güvenli kontrol, cümleyi olası yere koyup hem solundaki hem sağındaki bağlantıyı ayrı ayrı sınamaktır.
“Bu kayıtlar, araştırmacılara yalnız hava olaylarını değil tarımsal üretimdeki değişimleri de izleme olanağı verir.”
(I) Eski çiftçi günlüklerinde ekim ve hasat tarihleri, yağışın başladığı günler ve beklenmedik don olayları düzenli biçimde not edilmiştir. (II) Günlüklerde bazen ürün miktarı ve pazardaki fiyatlara ilişkin bilgiler de bulunur. (III) Böylece aynı bölgedeki iklim koşullarıyla ürün verimi arasındaki ilişki uzun dönemler boyunca karşılaştırılabilir. (IV) Ancak kişisel gözlemlere dayanan bu belgelerin başka kaynaklarla doğrulanması gerekir. (V) Resmî ölçüm kayıtları ve yerel gazeteler bu doğrulamada kullanılabilecek kaynaklardandır.
Bu cümle, parçadaki numaralanmış yerlerin hangisine getirilmelidir?
B) II
C) III
D) IV
E) V
Karışık Cümlelerden Paragraf Oluşturma
Karışık cümleler sıralanırken önce bağımsız giriş cümlesi aranır. Ardından birbirinden ayrılması güç olan cümle çiftleri belirlenir. Bir cümledeki “bu durum, söz konusu yöntem, ikinci aşama, buna karşın” gibi ifadeler kendinden önce gelmesi gereken cümleyi açık eder.
Olay anlatan paragraflarda zaman sırası; düşünce paragraflarında genelden özele, neden–sonuca veya sav–kanıt ilişkisine dayalı sıra izlenir. Önce bütün seçenekleri tek tek denemek yerine zorunlu bağlantıları bulmak seçenekleri hızla azaltır.
Zorunlu Cümle Çiftlerini Bulma
Bir cümlenin başındaki zamir ya da bağlaç, onu belirli bir cümleye bağlayabilir. Örneğin “Bu iki yaklaşımın ortak noktası…” cümlesinden önce iki yaklaşım tanıtılmış olmalıdır. “İlk denemenin aksine…” ifadesi ise daha önce ilk denemeden söz edilmesini gerektirir. Böyle çiftler bulunduktan sonra paragrafın başlangıcı ve bitişi daha kolay belirlenir.
I. Bu küçük değişiklik, kuşların farklı mevsimlerdeki hareketlerini karşılaştırmayı mümkün kıldı.
II. Araştırmacılar uzun yıllar boyunca kuş göçlerini yalnız belirli gözlem noktalarında tuttukları kayıtlarla izledi.
III. Böylece yalnız varış ve ayrılış tarihleri değil, yolculuk sırasında kullanılan dinlenme alanları da belirlenebildi.
IV. Daha sonra bazı kuşlara, konum bilgisini düzenli aralıklarla ileten hafif vericiler takılmaya başlandı.
V. Bu kayıtlar değerliydi ancak kuşların iki gözlem noktası arasında hangi yolu izlediğini göstermiyordu.
Numaralanmış cümlelerle anlamlı bir paragraf oluşturulduğunda doğru sıralama aşağıdakilerden hangisi olur?
B) II – IV – V – III – I
C) IV – I – II – V – III
D) V – II – IV – III – I
E) II – V – I – IV – III
I. Kurutulan tohumlar, tür ve toplandıkları bölge bilgileriyle paketlenerek düşük sıcaklıktaki odalarda saklanır.
II. Bu merkezler, doğal afet veya hastalık nedeniyle yok olabilecek bitki çeşitlerinin genetik özelliklerini geleceğe taşımayı amaçlar.
III. Tohum bankalarında saklama işlemi, uygun örneklerin farklı bölgelerden toplanmasıyla başlar.
IV. Belirli aralıklarla örneklerin çimlenme gücü ölçülür ve gerekli görülürse yeni tohumlarla yenilenir.
V. Toplanan tohumlar temizlendikten sonra nem oranları güvenli düzeye indirilir.
Numaralanmış cümlelerle anlamlı bir paragraf oluşturulduğunda hangisi baştan üçüncü olur?
B) II
C) III
D) IV
E) V
Paragrafın Akışını Bozan Cümle
Akışı bozan cümle, paragrafın genel konusuyla ilişkili görünse bile çevresindeki cümlelerin geliştirdiği düşünce çizgisine katılmaz. Bu yüzden yalnız konu benzerliğine bakmak yanıltıcıdır. Cümle çıkarıldığında önceki ve sonraki cümle birbirine daha doğal bağlanıyorsa o cümle akışı bozuyor olabilir.
Paragraf “bir yöntemin yararları” üzerinde ilerlerken yöntemin tarihçesine geçen; “bir sanatçının anlatım dili” açıklanırken yapıtlarının satış rakamlarını veren cümle aynı genel alanda olsa da düşünce yönünü değiştirebilir. Akışın bozulduğu noktada konu, zaman, kişi veya bakış açısı eksenlerinden biri değişir.
(I) Bir kentin yürüyerek keşfedilmesi, haritada görünmeyen ayrıntıları fark etmeyi sağlar. (II) Sokakların eğimi, binaların zemin katları ve meydanlar arasındaki geçişler ancak yavaş bir hareket sırasında açıkça algılanabilir. (III) Bazı kentlerde toplu taşıma hatlarının günlük yolcu kapasitesi milyonlarla ifade edilir. (IV) Yürüyen kişi, bir mahallenin diğerine hangi noktada dönüştüğünü seslerden, kokulardan ve yapıların değişen ölçeğinden anlayabilir. (V) Bu nedenle yürümek, kenti yalnız seyretmekten öte onun mekânsal ilişkilerini okumaya dönüşür.
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır?
B) II
C) III
D) IV
E) V
Paragrafı İkiye Bölme
Bir paragrafta aynı üst konu içinde iki ayrı odak geliştiriliyorsa yeni odakla birlikte ikinci paragraf başlar. İlk cümleler bir kavramın tanımını, tarihini veya özelliklerini anlatırken sonraki cümleler başka bir kavrama, kişiye, yönteme ya da soruna geçebilir. Bölme noktası, ilk düşüncenin tamamlandığı ve yeni düşüncenin bağımsız bir girişle başladığı yerdir.
İkinci paragrafın ilk cümlesi kendinden önceki düşünceye yalnız zamirle yaslanmamalı; yeni odağı taşıyabilmelidir. Ancak konu geçişi her zaman açık bir bağlaçla duyurulmaz. Cümlelerin “neyi açıkladığı” karşılaştırılarak iki ayrı anlam kümesi bulunmalıdır.
(I) Deniz fenerleri, kıyıya yaklaşan gemilere tehlikeli sığlıkları ve liman girişlerini göstermek için yüksek noktalara kurulurdu. (II) Her fenerin ışık rengi ve yanıp sönme aralığı farklı olduğundan denizciler hangi noktaya yaklaştıklarını anlayabilirdi. (III) Sisli havalarda ışığın görülmediği durumlar için bazı fenerlerde sesli uyarı sistemleri de kullanılırdı. (IV) Günümüzde uydu tabanlı konumlama sistemleri gemilerin yerini çok yüksek doğrulukla belirleyebiliyor. (V) Elektronik haritalar rota üzerindeki sığlıkları, trafik yoğunluğunu ve hava durumunu aynı ekranda gösterebiliyor. (VI) Buna rağmen fenerler, hem yedek bir seyir işareti hem de kıyı kültürünün simgesi olarak varlığını sürdürüyor.
Bu parça iki paragrafa ayrılmak istense ikinci paragraf numaralanmış cümlelerin hangisiyle başlar?
B) III
C) IV
D) V
E) VI
Diyalog Tamamlama
Diyalog tamamlama sorularında boşluğa gelecek soru veya yanıt, konuşmanın bütünüyle uyumlu olmalıdır. Bir yanıtın ilk sözcükleri sorunun türünü gösterir: “Çünkü…” bir neden sorusuna, “İlk kitabımda…” zaman ya da süreç sorusuna, “İkisini birbirinden ayırmıyorum…” ise iki seçenek arasında karşılaştırma isteyen bir soruya karşılık gelebilir.
İki boşluk bulunan diyaloglarda seçeneklerin iki bölümü ayrı ayrı değil birlikte sınanmalıdır. İlk soru ilk yanıtı, ikinci soru da ikinci yanıtı tam olarak hazırlamalıdır. Konu bakımından yakın ama yanıtın odaklandığı noktayı karşılamayan seçenek elenir.
Muhabir:
(I) —-
Belgesel yönetmeni:
— Çekime başlamadan önce bölgede uzun süre kalıyorum. İnsanların günlük düzenini, hangi saatlerde nerede bulunduklarını ve kameraya nasıl tepki verdiklerini gözlemliyorum. Böylece çekim sırasında hayatın doğal akışına daha az müdahale ediyorum.
Muhabir:
(II) —-
Belgesel yönetmeni:
— Hayır, bunu bütünüyle tarafsızlık olarak görmüyorum. Kamerayı nereye koyduğum ve hangi görüntüyü seçtiğim zaten bir yorum içeriyor. Benim için önemli olan, bu seçimin farkında olmak ve görüntülediğim kişilere karşı sorumluluğu unutmamak.
Bu diyalogda boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi sırasıyla getirilmelidir?
Anlam Zincirini Korumak
Paragrafın yapısını çözmek, cümleleri yalnız dil bilgisi bakımından değil görevleri bakımından okumayı gerektirir. Giriş konuyu bağımsız biçimde açar, gelişme ayrıntıları düzenler, sonuç ise düşünceyi kapsayıcı bir yargıya bağlar. Cümleler arasındaki zamir, bağlaç, kavram tekrarı, zaman ve neden ilişkileri bu yapının görünür işaretleridir.
Paragraf tamamlarken boşluğun iki yanı; cümle yerleştirirken sol ve sağ bağlantı; sıralama sorularında zorunlu cümle çiftleri; akış sorularında ise paragrafın geliştirdiği ortak yön birlikte değerlendirilmelidir. Bu alışkanlık, seçeneklerin konuya yüzeysel olarak benzemesine aldanmadan paragrafın gerçek anlam zincirini izlemeyi sağlar.
Sonraki konu: Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları