TYT NEM, YAĞIŞ VE DÜNYA İKLİM TİPLERİ

0
88
TYT Coğrafya nem, yağış ve dünya iklim tipleri konu anlatımı kapağı

TYT Nem, Yağış ve Dünya İklim Tipleri konu anlatımı kapsamında nemin türleri, yoğuşma ve yağışın oluşumu, yağışın dağılışı ve başlıca dünya iklim tipleri işlenecektir.
TYT coğrafya konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Nem ve Yoğuşma

Mutlak, Maksimum ve Bağıl Nem

Nem, atmosferde bulunan su buharıdır. Havanın belirli bir hacminde gerçekten bulunan su buharı miktarına mutlak nem denir ve genellikle g/m³ ile ifade edilir. Havanın belirli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı maksimum nem ya da nem taşıma kapasitesidir. Sıcaklık arttıkça maksimum nem artar; soğuyan havanın kapasitesi azalır.

Bağıl nem, havadaki gerçek su buharı miktarının o sıcaklıktaki maksimum neme oranıdır. Yüzdeyle gösterilir: Bağıl nem = Mutlak nem ÷ Maksimum nem * 100. Mutlak nem değişmeden hava ısınırsa maksimum nem arttığı için bağıl nem düşer; hava soğursa bağıl nem yükselir.

Mutlak nemHavadaki gerçek su buharı miktarı
Maksimum nemHavanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem
Bağıl nemMutlak nemin kapasiteye yüzde oranı
Sıcaklık etkisiIsınma kapasiteyi artırır, soğuma azaltır
Örnek - 1
Bir hava kütlesinin mutlak nemi 10 g/m³, aynı sıcaklıktaki maksimum nemi 20 g/m³’tür. Bu hava kütlesinin bağıl nemi yüzde kaçtır?

A) 20
B) 40
C) 50
D) 100
E) 200
Bağıl nem = 10 ÷ 20 * 100 işlemiyle %50 bulunur.

Cevap: C

Doyma Noktası, Yoğuşma ve Yoğuşma Ürünleri

Hava soğudukça nem taşıma kapasitesi azalır. Bağıl nem %100’e ulaştığında hava doymuş olur. Havanın doygunluğa ulaştığı sıcaklığa çiy noktası denir. Soğuma sürerse su buharı su damlacıklarına dönüşebilir; gazdan sıvıya bu geçişe yoğuşma denir. Su buharının sıvı hâle uğramadan doğrudan buz kristallerine geçişine ise kırağılaşma denir.

Yoğuşma atmosferin yükseklerinde gerçekleşirse bulut, yere yakın katmanında gerçekleşirse sis oluşur. Yeryüzündeki cisimler üzerinde 0 °C’nin üstünde su damlacıkları biçiminde oluşan birikme çiydir. Yüzey sıcaklığı donma noktasının altındaysa su buharı buz kristalleri biçiminde birikerek kırağı oluşturabilir. Aşırı soğumuş sis damlacıklarının soğuk yüzeylerde donması ise kırçtır.

BulutYoğuşma atmosferin yükseklerinde
SisYoğuşma yere yakın hava katmanında
ÇiyYüzeyde, 0 °C’nin üstünde su damlacığı
KırağıYüzeyde buz kristali birikimi
KırçAşırı soğumuş sis damlalarının donması
Dikkat
Bağıl nemin yüksek olması, havada mutlaka çok fazla su buharı bulunduğu anlamına gelmez. Soğuk hava az nem taşıdığı hâlde kapasitesine yaklaşarak yüksek bağıl neme ulaşabilir.
Örnek - 2
Mutlak nemi değişmeyen bir hava kütlesinin sıcaklığı sürekli azalırsa aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

A) Maksimum nem artar.
B) Bağıl nem azalır.
C) Havanın nem taşıma kapasitesi azalır.
D) Doyma noktasından uzaklaşılır.
E) Yoğuşma olasılığı azalır.
Hava soğudukça taşıyabileceği en fazla nem azalır. Mutlak nem sabitse bağıl nem yükselir ve hava doyma noktasına yaklaşır.

Cevap: C

Yağışın Oluşumu

Yağışın Oluşması ve Başlıca Yağış Biçimleri

Bulut içindeki çok küçük su damlacıkları ve buz kristalleri birleşerek büyür. Hava akımlarının taşıyamayacağı ağırlığa ulaştıklarında yer çekiminin etkisiyle yeryüzüne düşer; buna yağış denir. Yağışın biçimi, bulut ile yeryüzü arasındaki hava katmanlarının sıcaklığına bağlıdır.

Sıvı damlalar hâlinde düşen yağış yağmur; buz kristallerinin birleşmesiyle oluşan yağış kar; güçlü dikey hava hareketleri içinde donup katmanlaşan buz taneleri ise doludur. Atmosferin alt katmanı sıcaksa buluttan kar olarak ayrılan taneler eriyerek yağmura dönüşebilir.

YoğuşmaBulutta damlacık ve buz kristali oluşur

BüyümeParçacıklar birleşip ağırlaşır

YağışYağmur, kar veya dolu olarak düşer
Örnek - 3
Buluttan buz kristali olarak ayrılan bir yağış tanesinin yeryüzüne yağmur biçiminde ulaşması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

A) Alt atmosferde sıcaklığın 0 °C’nin üzerinde olmasıyla
B) Mutlak nemin sıfıra düşmesiyle
C) Havanın hiç yükselmemesiyle
D) Basınç farkının ortadan kalkmasıyla
E) Rüzgârın yalnız kuzeyden esmesiyle
Buz kristali, yere yaklaşırken sıcaklığı 0 °C’nin üzerinde olan bir hava katmanından geçerse erir ve yağmur damlasına dönüşür.

Cevap: A

Yükselim, Yamaç ve Cephe Yağışları

Yağışın oluşabilmesi için nemli havanın çoğunlukla yükselerek soğuması gerekir. Yükselim (konveksiyonel) yağışları, ısınan havanın yükselip soğumasıyla oluşur; Ekvator çevresinde yıl boyunca, karaların iç kesimlerinde ise sıcak dönemlerde görülebilir.

Yamaç (orografik) yağışları, nemli havanın bir dağ yamacı boyunca yükselip soğumasıyla oluşur. Rüzgâr alan yamaç daha yağışlı, arka yamaç daha kurak olabilir. Cephe yağışları ise sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı alanlarda sıcak havanın yükselmesiyle oluşur; orta kuşakta yaygındır.

YÜKSELİMIsınma ↑ Yükselme ↑Isınan hava yükselir, soğur ve yoğuşur
YAMAÇNemli hava ↗ DağRüzgâr önü yağışlı, arka yamaç daha kurak
CEPHESıcak hava ↗ Soğuk havaHava kütleleri karşılaşınca sıcak hava yükselir
Örnek - 4
Denizden gelen nemli havanın kıyıya paralel uzanan bir dağ sırasının denize bakan yamacında yükselmesiyle oluşan yağış türü hangisidir?

A) Cephe yağışı
B) Yamaç yağışı
C) Yükselim yağışı
D) Kırağı
E) Kırç
Nemli havanın yer şekli tarafından yükselmeye zorlanması yamaç, diğer adıyla orografik yağışı oluşturur.

Cevap: B

Yağışın Dağılışı ve İklimi Okuma

Yağışın Dağılışını Belirleyen Etkenler

Yağışın yeryüzündeki dağılışı yalnız enleme bağlı değildir. Denizlere yakınlık nem kaynağı sağlar; hâkim rüzgârların yönü nemin taşınmasını belirler. Dağların uzanışı, yükselti ve bakı havanın yükselme biçimini değiştirir. Okyanus akıntıları kıyı havasını ısıtıp soğutarak nem ve kararlılık koşullarını etkiler. Basınç kuşakları da yükselici ya da alçalıcı hava hareketleriyle yağış düzenini biçimlendirir.

Denize uzaklıkNem kaynağına yakınlık veya karasallık
RüzgârlarNemli ya da kuru hava taşır
Yer şekilleriHavayı yükseltir veya yağış gölgesi oluşturur
AkıntılarKıyı sıcaklığı ve nem koşullarını değiştirir
Basınç kuşaklarıYükselici veya alçalıcı hava üretir
YükseltiSoğuma ve yoğuşma koşullarını etkiler

Ekvator çevresi yıl boyu yükselici hava, Güney ve Güneydoğu Asya yaz musonları, orta kuşağın batı kıyıları ise batı rüzgârları ve cephe etkinliği nedeniyle yağışlıdır. Buna karşılık 30° çevresindeki dinamik yüksek basınç alanları, kıta içleri, soğuk akıntı etkisindeki bazı batı kıyıları, dağların yağış gölgesinde kalan kesimleri ve kutup bölgeleri kuraktır. Kutuplar çok soğuk olduğu için buharlaşma ve havanın nem taşıma kapasitesi düşüktür.

Örnek - 5
Dönenceler çevresindeki geniş çöl alanlarının oluşmasında aşağıdakilerden hangisi daha doğrudan etkilidir?

A) Dinamik yüksek basınçta havanın alçalması
B) Ekvatoral alçak basınçta havanın yükselmesi
C) Cephelerin yıl boyunca sıklaşması
D) Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin sürekli karşılaşması
E) Deniz melteminin gece boyunca güçlenmesi
Yaklaşık 30° enlemlerinde alçalan hava ısınır ve bağıl nemi düşer. Dinamik yüksek basıncın bu kurutucu etkisi büyük subtropikal çölleri destekler.

Cevap: A

İklim Grafiklerini Okuma ve İklim Tiplerini Sınıflandırma

İklim grafiklerinde sıcaklık genellikle çizgiyle, yağış sütunlarla gösterilir. Sıcaklık eğrisinin yıl içindeki en yüksek ve en düşük değerleri arasındaki fark yıllık sıcaklık farkıdır. Yağış sütunlarının toplamı yıllık yağışı, aylara göre değişimi ise yağış rejimini gösterir.

En sıcak ayların yılın ortasında olması istasyonun çoğunlukla Kuzey Yarım Küre’de, yılın başı ve sonunda olması Güney Yarım Küre’de bulunduğunu düşündürür. Ancak iklim belirlerken tek ölçüt kullanılmaz; sıcaklığın yıl içindeki seyri, toplam yağış, yağışın mevsimlere dağılışı ve doğal bitki örtüsü birlikte değerlendirilir.

SıcaklıkOrtalama ve yıllık fark

YağışToplam ve mevsimlere dağılış

Bitki örtüsüİklimin doğal göstergesi
Örnek - 6
İklim grafiğinde ocaktan aralığa aylık sıcaklık kırmızı çizgi ve noktalarla, yağış mavi sütunlarla gösterilir. Sol eksen sıcaklığı (°C), sağ eksen yağışı (mm) gösterir.
Bir iklim grafiğinde en yüksek sıcaklıkların ocak ve şubat aylarında görülmesi öncelikle hangi sonuca ulaşmayı sağlar?

A) Merkezin kesinlikle çölde olduğuna
B) Merkezin Güney Yarım Küre’de olabileceğine
C) Yağışın her mevsim eşit olduğuna
D) Yıllık sıcaklık farkının sıfır olduğuna
E) Merkezin deniz seviyesinde olduğuna
Güney Yarım Küre’de yaz mevsimi aralık, ocak ve şubat aylarına rastlar. En yüksek sıcaklıkların bu dönemde olması yarım küre hakkında ipucu verir.

Cevap: B

Sıcak İklimler

Ekvatoral ve Savan İklimleri

Ekvatoral iklim, Ekvator çevresinde yıl boyunca sıcak ve yağışlıdır. Yıllık sıcaklık farkı az, bağıl nem yüksektir. Her mevsim yeşil kalan, katmanlı ve geniş yapraklı yağmur ormanları doğal bitki örtüsüdür. Akarsuların debisi yıl boyunca yüksek ve rejimleri görece düzenlidir.

Savan iklimi, Ekvatoral iklim ile çöller arasında görülür. Yıl boyunca sıcak olmakla birlikte yağışlar Güneş ışınlarının dikleştiği yaz döneminde artar, kışın kuraklık belirginleşir. Doğal bitki örtüsü uzun boylu otlar ile aralıklı ağaçlardan oluşan savandır.

EKVATORALHer mevsim sıcak ve yağışlıYağmur ormanıAmazon, Kongo, Endonezya çevresi
SAVANYaz yağışlı, kış kurakUzun ot ve seyrek ağaçSudan çevresi, Brezilya ve Afrika’nın iç kesimleri
Örnek - 7
Yıllık sıcaklık farkının az, yağışın her ay fazla ve doğal bitki örtüsünün gür yağmur ormanları olduğu bir bölgede hangi iklim görülür?

A) Ekvatoral
B) Savan
C) Akdeniz
D) Tundra
E) Sert karasal
Yıl boyunca yüksek sıcaklık ve düzenli bol yağış, Ekvatoral iklimin ayırt edici özellikleridir. Bu koşullar gür yağmur ormanlarını geliştirir.

Cevap: A

Muson ve Çöl İklimleri

Muson iklimi, özellikle Güney ve Güneydoğu Asya’da etkilidir. Yaz musonları denizden karaya bol nem taşır ve yağış yaz aylarında çok artar; kış musonları karadan denize estiği için kış daha kuraktır. Doğal bitki örtüsü, kurak mevsimde yaprak dökebilen muson ormanlarıdır.

Çöl ikliminde yıllık yağış çok az ve düzensizdir; günlük sıcaklık farkı nem ve bulut azlığı nedeniyle büyük olabilir. Dönenceler çevresindeki sıcak çöllerin yanında, deniz etkisinden uzak kıta içlerinde ve yağış gölgesinde de çöller oluşabilir. Bitki örtüsü seyrek, kuraklığa dayanıklı ot, çalı ve sukulentlerden oluşur.

MUSONYaz çok yağışlı, kış daha kurakMuson ormanıGüney ve Güneydoğu Asya
ÇÖLYağış çok az ve düzensizKurakçıl seyrek bitkilerSahra, Arabistan, Avustralya içleri
Örnek - 8
Yaz aylarında denizden karaya esen rüzgârlarla yağışın çok arttığı, kışın ise daha kurak koşulların görüldüğü bölgede hangi iklim etkilidir?

A) Okyanusal
B) Kutup
C) Muson
D) Tundra
E) Akdeniz
Yağışın yaz musonlarıyla belirgin biçimde artması ve kışın azalması muson ikliminin tipik yağış rejimidir.

Cevap: C

Ilıman ve Soğuk İklimler

Akdeniz, Okyanusal ve Karasal İklimler

Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; doğal bitki örtüsü kızılçamların tahribiyle yaygınlaşan makidir. Okyanusal iklimde deniz etkisi sayesinde yazlar serin, kışlar ılık; yağış her mevsim görülür. Doğal bitki örtüsü geniş yapraklı ve karışık ormanlardır.

Ilıman karasal (step) iklimde deniz etkisinin azalmasıyla yıllık sıcaklık farkı büyür; yağış çoğunlukla ilkbaharda artar ve doğal bitki örtüsü bozkırdır. Sert karasal iklimde kışlar uzun ve çok soğuk, yazlar kısa ve serindir; yağışın önemli bölümü yazın düşer. Nemli kesimlerde iğne yapraklı tayga ormanları, daha kurak alanlarda çayırlar görülür.

AkdenizYaz kurak, kış yağışlıMaki
OkyanusalHer mevsim yağışlı ve ılımanKarışık orman
Ilıman karasalSıcaklık farkı büyük, ilkbahar yağışlıBozkır
Sert karasalUzun soğuk kış, kısa serin yazTayga ve çayır
Örnek - 9
Yazların sıcak ve kurak, kışların ılık ve yağışlı olduğu; doğal bitki örtüsünün maki olduğu bir bölgede hangi iklim görülür?

A) Savan
B) Akdeniz
C) Okyanusal
D) Sert karasal
E) Kutup
Yaz kuraklığı, kış yağışları ve maki toplulukları Akdeniz iklimini tanımlar.

Cevap: B

Tundra ve Kutup İklimleri

Tundra iklimi, kutup daireleri çevresinde görülür. Kış çok uzun ve soğuk, yaz kısa ve serindir. Toprağın alt kesimi yıl boyunca donmuş olabilir; kısa yaz döneminde yüzey çözülerek bataklıklaşır. Yosun, liken ve kısa otlardan oluşan tundra bitki örtüsü gelişir.

Kutup ikliminde sıcaklık yıl boyunca çok düşüktür; yağış azdır ve çoğunlukla kar biçimindedir. Yüzey kalıcı buz ve karla kaplı olduğundan doğal bitki örtüsü gelişmez. Kutup bölgelerinin kuraklığı, sıcaklığın düşük olması nedeniyle havanın çok az nem taşıyabilmesiyle ilgilidir.

TUNDRAKısa serin yazda yüzey çözülürYosun, liken, kısa otKuzey Amerika ve Avrasya’nın kuzey kıyıları
KUTUPYıl boyunca çok soğuk ve kurakBitki örtüsü yokAntarktika ve Grönland’ın iç kesimleri

Dünya üzerindeki başlıca iklim tiplerinin yaklaşık dağılışını ve renk anahtarını gösteren harita.

Renkler iklim tiplerinin yaklaşık yayılış alanlarını gösterir. İklim sınırları kesin çizgiler değildir; geçiş alanları bulunur.

İklim tipi Örnek bölge Sıcaklık ve yağış düzeni
Ekvatoral Amazon Havzası Sıcaklık yıl boyunca yüksek ve yıllık farkı azdır; yağış her mevsim boldur.
Savan Doğu Afrika savanları Sıcaklık yıl boyunca yüksektir; yaz yağışlı, kış kuraktır.
Muson Hindistan Yarımadası Yaz sıcak ve çok yağışlı, kış daha kurak geçer.
Çöl Sahra Yazlar çok sıcak olabilir; yağış çok az ve düzensizdir.
Akdeniz Akdeniz Havzası Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır.
Okyanusal Britanya Adaları ve Batı Avrupa Yazlar serin, kışlar ılık geçer; yağış yıl içine dağılır.
Ilıman karasal (step) Orta Asya bozkırları Yıllık sıcaklık farkı büyüktür; yağış azdır ve çoğunlukla ilkbaharda artar.
Sert karasal Sibirya’nın iç kesimleri Kış uzun ve çok soğuk, yaz kısa ve serindir; yağışın önemli bölümü yazın düşer.
Tundra Kuzey Kanada’nın Arktik kıyıları Kış uzun ve çok soğuk, yaz kısa ve serindir; yağış azdır ve çoğu kar biçimindedir.
Kutup Antarktika’nın iç kesimleri Sıcaklık yıl boyunca çok düşüktür; yağış azdır ve çoğunlukla kar biçimindedir.
Örnek - 10
Kısa yaz döneminde yüzeyi çözülen donmuş topraklar üzerinde yosun ve likenlerin geliştiği iklim hangisidir?

A) Tundra
B) Ekvatoral
C) Muson
D) Akdeniz
E) Çöl
Kısa yazda yalnız yüzeyin çözüldüğü, yosun ve likenlerin yetiştiği soğuk iklim tundradır.

Cevap: A

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz