TYT Basınç ve Rüzgârlar konu anlatımı; atmosfer basıncının oluşumunu, basınç merkezlerini, rüzgârın hız ve yönünü belirleyen etkenleri, sürekli ve mevsimlik rüzgârları, meltemleri ve föhnü birlikte açıklar. Konunun ana mantığı şudur: hava, yatay yönde yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareket eder; Dünya’nın dönüşü ve yer şekilleri bu hareketin yönünü değiştirir.
BASINCIN TEMELLERİ
Atmosfer Basıncı, Barometre ve İzobarlar
Atmosfer basıncı, atmosferdeki gazların ağırlığı nedeniyle yeryüzündeki birim alana uyguladığı kuvvettir. Basınç barometre ile ölçülür; meteorolojide hektopaskal (hPa) ya da milibar (mb) birimi kullanılır. Deniz seviyesinde yaklaşık 1013 hPa normal basınç kabul edilir. Bu değerin altı alçak, üstü yüksek basınç olarak değerlendirilir.
Haritalarda basıncı eşit olan noktaları birleştiren eğrilere izobar denir. İzobarların sıklaşması kısa mesafede büyük basınç farkı bulunduğunu, seyrekleşmesi ise basınç farkının daha yavaş değiştiğini gösterir. İzobarlar yükselti eğrisi değildir; yalnız basınç dağılışını gösterir.
→
→
Basıncı Etkileyen Faktörler
Basıncı belirleyen başlıca etkenler sıcaklık, yükselti, yoğunluk ve yer çekimidir. Isınan hava genleşip yükselmeye eğilim gösterdiğinde yüzeyde termik alçak basınç; soğuyan ve yoğunlaşan hava çöktüğünde termik yüksek basınç oluşabilir. Bu ilişki, diğer koşullar aynı kabul edildiğinde termik basınçların açıklanmasında kullanılır.
Yükseldikçe üzerimizde kalan hava sütunu ve gaz yoğunluğu azaldığı için basınç düşer. Havanın yoğunluğu ve yer çekimi arttığında ise birim yüzeye uygulanan kuvvet artar. Ayrıca Dünya’nın genel hava dolaşımındaki yükselici ve alçalıcı hareketler, sıcaklıktan bağımsız dinamik basınç merkezleri oluşturabilir.
BASINÇ MERKEZLERİ VE KUŞAKLAR
Termik ve Dinamik Basınç Kuşakları
Ekvator yıl boyunca güçlü ısındığı için hava yükselir ve 0° çevresinde termik alçak basınç oluşur. Kutuplarda aşırı soğuyan hava yoğunlaşıp çöktüğünden 90° çevresinde termik yüksek basınç görülür. Bunlar sıcaklık farkıyla oluşan termik kuşaklardır.
Genel atmosfer dolaşımı, yaklaşık 30° enlemlerinde dinamik yüksek basınç, 60° enlemlerinde dinamik alçak basınç kuşakları oluşturur. Dinamik merkezlerde yalnız basınç türüne bakarak havanın sıcak veya soğuk olduğu söylenemez; oluşum nedeni hava kütlelerinin genel dolaşımdaki dikey hareketidir.
⇄
⇄
⇄
⇄
⇄
⇄
Alçak ve Yüksek Basınç Merkezleri
Alçak basınç merkezinde hava çevreden merkeze doğru yönelir ve yükselir. Yükselen hava soğuduğu için yoğuşma, bulutlanma ve yağış olasılığı genellikle artar. Yüksek basınç merkezinde ise hava alçalır ve yüzeyde merkezden çevreye dağılır; alçalıcı hareket çoğunlukla kararlı, açık ve yağış ihtimali düşük koşulları destekler.
Dünya’nın dönüşü nedeniyle hareket eden hava Kuzey Yarım Küre’de sağına, Güney Yarım Küre’de soluna sapar. Bu nedenle Kuzey Yarım Küre’de alçak basınç çevresindeki dolaşım saat yönünün tersine, yüksek basınç çevresindeki dolaşım saat yönündedir; Güney Yarım Küre’de yönler tersine döner.
→ AB ←
↗ ↑ ↖Yüzeyde merkeze • Hava yükselir
KYK: ↺ GYK: ↻
← YB →
↙ ↓ ↘Yüzeyde çevreye • Hava alçalır
KYK: ↻ GYK: ↺
RÜZGÂRIN OLUŞUMU VE ÖZELLİKLERİ
Rüzgârın Hızı ve Basınç Gradyanı
Rüzgâr, havanın yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay hareketidir. İki merkez arasındaki basınç farkı ortadan kalktığında rüzgâr da sona erer. Rüzgâr hızını ölçen araç anemometre, hız ve yön değişimlerini kaydeden araç ise anemograftır.
Rüzgâr hızının temel belirleyicisi basınç gradyanıdır. Basınç farkı büyüdükçe ve aynı fark daha kısa mesafede gerçekleştiğinde rüzgâr hızlanır. Bu nedenle izobarların sık olduğu alanlarda rüzgâr genellikle hızlıdır. Yer şekilleri, bitki örtüsü ve yapılar yüzey sürtünmesini artırarak rüzgârı yavaşlatabilir.
Rüzgârın Yönü, Coriolis ve Rüzgâr Gülü
Rüzgârlar, geldikleri yöne göre adlandırılır. Kuzeyden güneye esen rüzgâr kuzey rüzgârıdır. Rüzgârın yönünü basınç merkezlerinin konumu, Dünya’nın günlük hareketine bağlı Coriolis sapması ve yer şekilleri belirler. Coriolis etkisi Ekvator’da yok denecek kadar azdır, kutuplara doğru güçlenir; Kuzey Yarım Küre’de sağa, Güney Yarım Küre’de sola sapma oluşturur.
Dağ sıraları ve vadiler rüzgârı belirli doğrultulara kanalize edebilir. Bir merkeze farklı yönlerden esen rüzgârların esme sıklığını gösteren rüzgâr gülü, hâkim rüzgâr yönünü belirlemeyi sağlar. Rüzgâr gülünde belirgin biçimde uzayan karşılıklı kollar, vadinin ya da geçidin uzanışına ilişkin ipucu verebilir.
+
+
DÜNYA’DA RÜZGÂR SİSTEMLERİ
Sürekli Rüzgârlar
Basınç kuşakları arasında yıl boyunca aynı genel doğrultuda esen rüzgârlara sürekli rüzgârlar denir. Alizeler 30° dinamik yüksek basınçtan Ekvatoral alçak basınca; batı rüzgârları 30° dinamik yüksek basınçtan 60° dinamik alçak basınca; kutup rüzgârları ise kutup yüksek basıncından 60° çevresindeki alçak basınca eser.
Doğulu ve soğuk
Orta kuşakta batılı
Tropikal kuşakta doğulu
Kuzey Yarım Küre’de alizeler kuzeydoğudan, batı rüzgârları güneybatıdan, kutup rüzgârları kuzeydoğudan gelir. Güney Yarım Küre’de sapma yönü değiştiği için karşılıkları güneydoğu, kuzeybatı ve güneydoğudur. Batı rüzgârları ile kutup rüzgârlarının 60° çevresinde karşılaşması cephelerin oluşumunu destekler.
Muson Rüzgârları
Musonlar, karalarla okyanusların mevsimlere göre farklı ısınıp soğumasından doğan, yönünü yaz ve kış arasında değiştiren rüzgârlardır. Özellikle Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya’da belirgindir.
Yazın kara çabuk ısınarak alçak basınca dönüşür; okyanus daha serin kaldığı için görece yüksek basınçtır. Nemli hava denizden karaya gelir ve bol yağış bırakabilir. Kışın kara hızla soğuyup yüksek basınca dönüşür; rüzgâr karadan denize eser ve genel olarak daha kuru koşullar oluşur.
YEREL RÜZGÂRLAR VE FÖHN
Deniz-Kara ve Dağ-Vadi Meltemleri
Meltemler, dar alanlarda gün içinde yön değiştiren kısa süreli rüzgârlardır. Gündüz kara denizden hızlı ısındığı için karada alçak, denizde yüksek basınç oluşur; deniz meltemi denizden karaya eser. Gece kara hızlı soğur ve yüksek basınca dönüşür; kara meltemi karadan denize yönelir.
Gündüz ısınan yamaçlar üzerindeki hava yükselir ve vadi tabanından yamaca doğru vadi meltemi eser. Gece hızla soğuyan yamaçlardaki yoğun hava aşağıya süzülerek dağ meltemini oluşturur.
Föhn ve Bölgesel Rüzgârlar
Nemli hava bir dağın rüzgâr alan yamacında yükselirken soğur; yoğuşma ve yağışla neminin bir bölümünü bırakır. Dağın arka yamacına geçen daha kuru hava alçalırken her 100 metrede yaklaşık 1 °C ısınır. Böylece kısa sürede sıcaklığı artırıp bağıl nemi düşüren föhn rüzgârı oluşur. Föhn karları hızla eritebilir, çığ ve taşkın riskini artırabilir; bazı tarım ürünlerinin olgunlaşmasını hızlandırabilir.
→
→
Akdeniz çevresinde mistral, bora ve siroko; Türkiye’de poyraz, lodos ve samyeli gibi bölgesel adlar kullanılır. Bu adlar rüzgârın kaynak alanı ve taşıdığı hava kütlesi hakkında ipucu verir. Ayrıca kasırga (hurricane), tayfun ve tropikal siklon aynı büyük fırtına sisteminin farklı bölgelerde kullanılan adlarıdır. Hortum (tornado) ise çok daha dar alanlı, farklı yapıda şiddetli bir hava olayıdır.
Basınç ve rüzgâr sorularında önce basınç farkının yönü, sonra yarım küreye bağlı sapma ve yer şekillerinin etkisi değerlendirilmelidir. Mevsimlik ve günlük rüzgârlarda kara ile suyun farklı ısınıp soğuması; föhnde ise havanın dağ yamacı boyunca yükselip alçalması temel ipucudur.