TYT BASINÇ VE RÜZGÂRLAR

0
143
TYT Coğrafya basınç ve rüzgârlar konu anlatımı kapağı

TYT Basınç ve Rüzgârlar konu anlatımı kapsamında atmosfer basıncı ve basınç merkezleri, basınç kuşakları, rüzgârın oluşumu, hız ve yönünü belirleyen etkenler, sürekli ve mevsimlik rüzgârlar, meltemler ve föhn işlenecektir.
TYT coğrafya konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Basıncın Temelleri

Atmosfer Basıncı, Barometre ve İzobarlar

Atmosfer basıncı, atmosferdeki gazların ağırlığı nedeniyle yeryüzündeki birim alana uyguladığı kuvvettir. Basınç barometre ile ölçülür; meteorolojide hektopaskal (hPa) ya da milibar (mb) birimi kullanılır. Deniz seviyesinde yaklaşık 1013 hPa standart basınç kabul edilir. Bir basınç merkezinin alçak ya da yüksek olması ise çevresindeki basınca göre belirlenir. Örneğin çevresindeki basınç 1025 hPa iken merkezde 1018 hPa ölçülüyorsa, merkez 1013 hPa’dan yüksek olmasına rağmen çevresine göre alçak basınçtır.

Haritalarda basıncı eşit olan noktaları birleştiren eğrilere izobar denir. İzobarların sıklaşması kısa mesafede büyük basınç farkı bulunduğunu, seyrekleşmesi ise basınç farkının daha yavaş değiştiğini gösterir. İzobarlar yükselti eğrisi değildir; yalnız basınç dağılışını gösterir.

Atmosferin ağırlığıYüzeye kuvvet uygular

BarometreBasıncı ölçer

İzobarEş basınçlı noktaları birleştirir
Örnek - 1
Bir hava haritasında izobarların birbirine çok yakın geçtiği bir alan için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Yükselti farkı kesinlikle azdır.
B) Basınç kısa mesafede hızla değişmektedir.
C) Nem oranı sıfırdır.
D) Sıcaklık her yerde aynıdır.
E) Rüzgâr oluşamaz.
İzobarların sık olması basınç gradyanının, yani birim mesafedeki basınç değişiminin fazla olduğunu gösterir. Bu durum genellikle daha hızlı rüzgârlarla ilişkilidir.

Cevap: B

Basıncı Etkileyen Faktörler

Basıncı belirleyen başlıca etkenler sıcaklık, yükselti, yoğunluk ve yer çekimidir. Isınan hava genleşip yükselmeye eğilim gösterdiğinde yüzeyde termik alçak basınç; soğuyan ve yoğunlaşan hava çöktüğünde termik yüksek basınç oluşabilir. Bu ilişki, diğer koşullar aynı kabul edildiğinde termik basınçların açıklanmasında kullanılır.

Yükseldikçe üzerimizde kalan hava sütunu ve gaz yoğunluğu azaldığı için basınç düşer. Havanın yoğunluğu ve yer çekimi arttığında ise birim yüzeye uygulanan kuvvet artar. Ayrıca Dünya’nın genel hava dolaşımındaki yükselici ve alçalıcı hareketler, sıcaklıktan bağımsız dinamik basınç merkezleri oluşturabilir.

SıcaklıkIsınma yükselmeyi, soğuma çökmeyi destekler
YükseltiYükseldikçe hava sütunu azalır, basınç düşer
YoğunlukYoğun hava daha fazla basınç uygular
Dinamik hareketGenel dolaşım yükselme ve alçalma alanları üretir
Örnek - 2
Aynı gün ölçüm yapılan ve diğer koşulları benzer olan iki merkezden hangisinde atmosfer basıncının daha düşük olması beklenir?

A) Deniz seviyesindeki merkezde
B) 1500 metre yüksekteki merkezde
C) Hava yoğunluğunun daha fazla olduğu merkezde
D) Soğuyup çöken havanın bulunduğu merkezde
E) Üzerindeki hava sütunu daha kalın olan merkezde
Yükselti arttıkça merkezin üzerinde kalan hava sütununun ağırlığı azalır. Bu nedenle 1500 metre yüksekteki merkezde basıncın daha düşük olması beklenir.

Cevap: B

Basınç Merkezleri ve Kuşaklar

Termik ve Dinamik Basınç Kuşakları

Ekvator yıl boyunca güçlü ısındığı için hava yükselir ve 0° çevresinde termik alçak basınç oluşur. Kutuplarda aşırı soğuyan hava yoğunlaşıp çöktüğünden 90° çevresinde termik yüksek basınç görülür. Bunlar sıcaklık farkıyla oluşan termik kuşaklardır.

Genel atmosfer dolaşımı, yaklaşık 30° enlemlerinde dinamik yüksek basınç, 60° enlemlerinde dinamik alçak basınç kuşakları oluşturur. Dinamik merkezlerde yalnız basınç türüne bakarak havanın sıcak veya soğuk olduğu söylenemez; oluşum nedeni hava kütlelerinin genel dolaşımdaki dikey hareketidir.

Örnek - 3
Aşağıdaki basınç kuşaklarından hangisinin oluşumunda sıcaklıktan çok Dünya’nın genel hava dolaşımı etkilidir?

A) Ekvatoral alçak basınç
B) Kutup yüksek basıncı
C) 30° enlemlerindeki yüksek basınç
D) Kışın karalar üzerindeki yüksek basınç
E) Yazın karalar üzerindeki alçak basınç
Yaklaşık 30° enlemlerindeki yüksek basınç, genel dolaşım içinde üst seviyeden gelen havanın alçalmasıyla oluşur; bu nedenle dinamiktir.

Cevap: C

Alçak ve Yüksek Basınç Merkezleri

Alçak basınç merkezinde hava çevreden merkeze doğru yönelir ve yükselir. Yükselen hava soğuduğu için yoğuşma, bulutlanma ve yağış olasılığı genellikle artar. Yüksek basınç merkezinde ise hava alçalır ve yüzeyde merkezden çevreye dağılır; alçalıcı hareket çoğunlukla kararlı, açık ve yağış ihtimali düşük koşulları destekler.

Dünya’nın dönüşü nedeniyle hareket eden hava Kuzey Yarım Küre’de sağına, Güney Yarım Küre’de soluna sapar. Bu nedenle Kuzey Yarım Küre’de alçak basınç çevresindeki dolaşım saat yönünün tersine, yüksek basınç çevresindeki dolaşım saat yönündedir; Güney Yarım Küre’de yönler tersine döner.

ALÇAK BASINÇ↘ ↓ ↙
→ AB ←
↗ ↑ ↖
Yüzeyde merkeze • Hava yükselir
KYK: ↺   GYK: ↻
YÜKSEK BASINÇ↖ ↑ ↗
← YB →
↙ ↓ ↘
Yüzeyde çevreye • Hava alçalır
KYK: ↻   GYK: ↺
Dikkat
Alçak basınç her zaman yağışlı, yüksek basınç her zaman bulutsuz değildir. Bu özellikler genel eğilimdir; nem miktarı, mevsim ve yerel koşullar sonucu değiştirebilir.
Örnek - 4
Kuzey Yarım Küre’de bir alçak basınç merkezinde aşağıdaki hareketlerden hangisi beklenir?

A) Yüzeyde merkezden çevreye, saat yönünde
B) Yüzeyde çevreden merkeze, saat yönünün tersine
C) Yalnız dikey yönde aşağıya
D) Merkezden çevreye, saat yönünün tersine
E) Sapmadan düz bir çizgi boyunca
Alçak basınçta hava yüzeyde çevreden merkeze yönelir. Kuzey Yarım Küre’de sağa sapma sonucunda dolaşım saat yönünün tersinedir.

Cevap: B

Rüzgârın Oluşumu ve Özellikleri

Rüzgârın Hızı ve Basınç Gradyanı

Rüzgâr, havanın yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay hareketidir. İki merkez arasındaki basınç farkı ortadan kalktığında rüzgâr da sona erer. Rüzgâr hızını ölçen araç anemometre, hız ve yön değişimlerini kaydeden araç ise anemograftır.

Rüzgâr hızının temel belirleyicisi basınç gradyanıdır. Basınç farkı büyüdükçe ve aynı fark daha kısa mesafede gerçekleştiğinde rüzgâr hızlanır. Bu nedenle izobarların sık olduğu alanlarda rüzgâr genellikle hızlıdır. Yer şekilleri, bitki örtüsü ve yapılar yüzey sürtünmesini artırarak rüzgârı yavaşlatabilir.

Basınç farkı artarsaHız artma eğilimindedir
İzobarlar sıklaşırsaBasınç gradyanı büyür
Mesafe kısalırsaAynı fark daha güçlü etki yapar
Sürtünme artarsaYüzey rüzgârı yavaşlar
Örnek - 5
İki hava haritasından birincisinde 20 hPa’lık fark 200 km’de, ikincisinde 20 hPa’lık fark 800 km’de gerçekleşmektedir. Diğer koşullar aynıysa rüzgârın birinci haritada daha hızlı olmasının nedeni nedir?

A) Nem oranının kesinlikle fazla olması
B) Basınç farkının daha kısa mesafede gerçekleşmesi
C) Dünya’nın dönüşünün durması
D) Yükseltinin her yerde eşit olması
E) Sıcaklığın ölçülememesi
Aynı basınç farkı daha kısa mesafede oluştuğunda basınç gradyanı daha büyüktür. Bu da havayı daha güçlü biçimde harekete geçirir.

Cevap: B

Rüzgârın Yönü, Coriolis ve Rüzgâr Gülü

Rüzgârlar, geldikleri yöne göre adlandırılır. Kuzeyden güneye esen rüzgâr kuzey rüzgârıdır. Rüzgârın yönünü basınç merkezlerinin konumu, Dünya’nın günlük hareketine bağlı Coriolis sapması ve yer şekilleri belirler. Coriolis etkisi Ekvator’da yok denecek kadar azdır, kutuplara doğru güçlenir; Kuzey Yarım Küre’de sağa, Güney Yarım Küre’de sola sapma oluşturur.

Dağ sıraları ve vadiler rüzgârı belirli doğrultulara kanalize edebilir. Bir merkeze farklı yönlerden esen rüzgârların esme sıklığını gösteren rüzgâr gülü, hâkim rüzgâr yönünü belirlemeyi sağlar. Rüzgâr gülünde belirgin biçimde uzayan karşılıklı kollar, vadinin ya da geçidin uzanışına ilişkin ipucu verebilir.

Basınç merkezleriBaşlangıç yönünü oluşturur

CoriolisYarım küreye göre saptırır

Yer şekilleriAkışı kanalize eder
Örnek - 6
Rüzgâr Gülü — 30 Gözlem. Esme sıklığı ölçeği 0, 2, 4, 6, 8 ve 10 gözlemi gösterir. Yönlere göre sayılar: K=3, KD=1, D=10, GD=2, G=1, GB=2, B=8, KB=3. En uzun kollar doğu (D) ve batı (B) yönlerindedir.
Bir istasyonun 30 rüzgâr gözleminde elde edilen rüzgâr gülüne göre, doğu ve batı yönlerine ait kolların diğer yönlerden belirgin biçimde uzun olması öncelikle neyi düşündürür?

A) Çevrede doğu-batı doğrultulu bir vadi bulunabileceğini
B) Merkezin Ekvator üzerinde olduğunu
C) Basıncın yıl boyunca değişmediğini
D) Rüzgârların yalnız yüksek basınçta oluştuğunu
E) Yağışın her gün aynı miktarda olduğunu
Rüzgârların doğu ve batıdan daha sık esmesi, havanın bu doğrultuda uzanan bir vadi veya geçit boyunca kanalize edildiğini düşündürür.

Cevap: A

Dünya’da Rüzgâr Sistemleri

Sürekli Rüzgârlar

Basınç kuşakları arasında yıl boyunca aynı genel doğrultuda esen rüzgârlara sürekli rüzgârlar denir. Alizeler 30° dinamik yüksek basınçtan Ekvatoral alçak basınca; batı rüzgârları 30° dinamik yüksek basınçtan 60° dinamik alçak basınca; kutup rüzgârları ise kutup yüksek basıncından 60° çevresindeki alçak basınca eser.

Kutup rüzgârları90° YB → 60° AB
Doğulu ve soğuk
Batı rüzgârları30° YB → 60° AB
Orta kuşakta batılı
Alizeler30° YB → 0° AB
Tropikal kuşakta doğulu

Kuzey Yarım Küre’de alizeler kuzeydoğudan, batı rüzgârları güneybatıdan, kutup rüzgârları kuzeydoğudan gelir. Güney Yarım Küre’de sapma yönü değiştiği için karşılıkları güneydoğu, kuzeybatı ve güneydoğudur. Batı rüzgârları ile kutup rüzgârlarının 60° çevresinde karşılaşması cephelerin oluşumunu destekler.

Örnek - 7
30° dinamik yüksek basınç alanlarından Ekvatoral alçak basınç kuşağına doğru esen sürekli rüzgârlar hangisidir?

A) Batı rüzgârları
B) Kutup rüzgârları
C) Alizeler
D) Musonlar
E) Meltemler
Alizeler, her iki yarım kürede 30° dinamik yüksek basınç alanlarından Ekvatoral alçak basınç kuşağına yönelir.

Cevap: C

Muson Rüzgârları

Musonlar, karalarla okyanusların mevsimlere göre farklı ısınıp soğumasından doğan, yönünü yaz ve kış arasında değiştiren rüzgârlardır. Özellikle Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya’da belirgindir.

Yazın kara çabuk ısınarak alçak basınca dönüşür; okyanus daha serin kaldığı için görece yüksek basınçtır. Nemli hava denizden karaya gelir ve bol yağış bırakabilir. Kışın kara hızla soğuyup yüksek basınca dönüşür; rüzgâr karadan denize eser ve genel olarak daha kuru koşullar oluşur.

YAZ MUSONUDeniz: YBDeniz → KaraKara: AB • Nemli ve yağışlı
KIŞ MUSONUKara: YBKara → DenizDeniz: AB • Genellikle kuru
Örnek - 8
Yaz musonlarının denizden karaya doğru esmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yazın karaların denizlerden daha hızlı ısınıp alçak basınç oluşturması
B) Okyanusların yazın tamamen donması
C) Coriolis etkisinin yazın ortadan kalkması
D) Kutupların sürekli alçak basınç olması
E) Dağların bütün rüzgârları durdurması
Yazın kara daha çabuk ısınır ve alçak basınç alanına dönüşür. Görece yüksek basınçlı denizden karaya yönelen nemli hava yaz musonunu oluşturur.

Cevap: A

Yerel Rüzgârlar ve Föhn

Deniz-Kara ve Dağ-Vadi Meltemleri

Meltemler, dar alanlarda gün içinde yön değiştiren kısa süreli rüzgârlardır. Gündüz kara denizden hızlı ısındığı için karada alçak, denizde yüksek basınç oluşur; deniz meltemi denizden karaya eser. Gece kara hızlı soğur ve yüksek basınca dönüşür; kara meltemi karadan denize yönelir.

Gündüz ısınan yamaçlar üzerindeki hava yükselir ve vadi tabanından yamaca doğru vadi meltemi eser. Gece hızla soğuyan yamaçlardaki yoğun hava aşağıya süzülerek dağ meltemini oluşturur.

Gündüz • Deniz meltemiDeniz → KaraSerin yüzeyden sıcak yüzeye
Gece • Kara meltemiKara → DenizSoğuk yüzeyden ılık yüzeye
Gündüz • Vadi meltemiVadi → YamaçIsınan yamaç boyunca yükselir
Gece • Dağ meltemiYamaç → VadiSoğuyan hava aşağı süzülür
Örnek - 9
Güneşli bir günde öğleden sonra kıyıda denizden karaya doğru esen yerel rüzgârın oluşmasında hangi durum etkilidir?

A) Denizin karadan daha hızlı ısınması
B) Karanın denizden daha hızlı ısınıp alçak basınç oluşturması
C) Karanın denizden daha hızlı soğuması
D) Her iki yüzeyin aynı sıcaklıkta kalması
E) Kutup yüksek basıncının kıyıya ulaşması
Gündüz kara daha hızlı ısınarak alçak basınca dönüşür. Deniz üzerinde görece yüksek olan basınç, havayı denizden karaya yönlendirir.

Cevap: B

Föhn ve Bölgesel Rüzgârlar

Nemli hava bir dağın rüzgâr alan yamacında yükselirken soğur; yoğuşma ve yağışla neminin bir bölümünü bırakır. Dağın arka yamacına geçen daha kuru hava alçalırken her 100 metrede yaklaşık 1 °C ısınır. Böylece kısa sürede sıcaklığı artırıp bağıl nemi düşüren föhn rüzgârı oluşur. Föhn karları hızla eritebilir, çığ ve taşkın riskini artırabilir; bazı tarım ürünlerinin olgunlaşmasını hızlandırabilir.

Rüzgâr önüNemli hava yükselir ve soğur

Dağ sırtıYoğuşma ve yağış gerçekleşebilir

Rüzgâr arkasıKuru hava alçalır, ısınır

Bağıl nem, havadaki mevcut su buharı miktarının, havanın aynı sıcaklıkta doygunluğa ulaşması için gereken miktara oranıdır; yüzdeyle ifade edilir. Hava su buharı eklenmeden ısındığında doygunluğa ulaşması için taşıyabileceği miktar arttığından bağıl nem düşebilir.

Bölgesel rüzgâr adları rüzgârın geldiği yön ve taşıdığı hava özellikleriyle birlikte düşünülmelidir. Mistral, Fransa’nın güneyinde Akdeniz kıyılarına kuzey veya kuzeybatıdan esen soğuk ve kuru rüzgârdır. Bora, Kuzey Adriyatik’te kuzeydoğu sektöründen esen soğuk, kuvvetli ve hamleli rüzgârdır. Siroko (Scirocco), Kuzey Afrika’dan güney yönlü gelir; Afrika kıyılarında sıcak, kuru ve çoğu zaman tozludur, Akdeniz’i geçip Avrupa kıyılarına ulaştığında nem kazanabilir. Türkiye’de poyraz kuzeydoğudan esen soğuk, lodos güneybatıdan esen sıcak rüzgârdır. Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu’da güney ve güneydoğudan esen sıcak, kuru rüzgârlara samyeli denir.

Kasırga (hurricane), tayfun ve tropikal siklon aynı büyük fırtına sisteminin farklı bölgelerde kullanılan adlarıdır. Hortum (tornado) ise çok daha dar alanlı, farklı yapıda şiddetli bir hava olayıdır.

Örnek - 10
Bir dağın rüzgâr arkası yamacında aşağı doğru hareket eden havanın sıcaklığının hızla artıp bağıl neminin azalması hangi rüzgârla açıklanır?

A) Alize
B) Batı rüzgârı
C) Yaz musonu
D) Föhn
E) Deniz meltemi
Rüzgâr arkası yamaçta alçalan hava sıkışarak ısınır. Havadaki su buharı miktarı aynı kalırken havanın aynı sıcaklıkta taşıyabileceği en yüksek su buharı miktarı artar; bu yüzden bağıl nem azalır. Bu föhn etkisidir.

Cevap: D

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz