TYT KATILARIN BASINCI

0
112
TYT fizik katıların basıncı konu anlatımı kapağı

TYT katıların basıncı konu anlatımı kapsamında basınç ve basınç kuvveti, yatay zeminde ek kuvvetlerin etkisi, katıların kuvvet iletmesi, ağırlık ve temas alanının birlikte değişmesi, üst üste konan ve çevrilen cisimlerde basınç, düzgün kesitli ve düzgün olmayan katılarda kesme işlemleri, günlük yaşam uygulamaları ve deneylerde değişken kontrolü işlenecektir.
TYT konu anlatımlarının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

BASINÇ VE BASINÇ KUVVETİ

Katı Basıncının Tanımı ve Birimi

Bir yüzeye dik olarak etki eden kuvvetin birim yüzey alanındaki payına basınç denir. Basınç P, yüzeye dik basınç kuvveti F⊥, temas alanı S ile gösterilirse temel bağıntı şöyledir:

P = F⊥ / SBasınç, dik kuvvetle doğru; temas alanıyla ters orantılıdır.1 Pa = 1 N/m²

Basınç skaler bir büyüklüktür. Basınç kuvveti ise temas yüzeyine dik yönlü bir vektördür. Bu nedenle eğik uygulanan bir kuvvet doğrudan formüle yazılmaz; yüzeye dik bileşeni belirlenir. Temas alanı da cismin görünen toplam yüzeyi değil, zeminle gerçekten temas eden bölümüdür.

Basınç KuvvetiYüzeye dik etki eden kuvvettir; birimi newtondur.
BasınçDik kuvvetin temas alanına oranıdır; birimi pascaldır.
Dikkat
“Cisim ağırsa basıncı büyüktür” yargısı tek başına kurulamaz. Daha ağır cismin temas alanı da büyük olabilir. Kesin karşılaştırma için her düzenekte F⊥/S oranı ayrı hesaplanır.

Yatay Zeminde Basınç Kuvveti ve Ek Kuvvetler

Yatay zeminde dengede duran ve üzerine başka düşey kuvvet uygulanmayan bir cismin zemine uyguladığı basınç kuvvetinin büyüklüğü ağırlığına eşittir: Fbasınç = G = mg. Zeminin cisme uyguladığı tepki kuvveti de dengede aynı büyüklüktedir; fakat etki ettikleri cisimler farklıdır.

Cisme aşağı yönde ek bir F kuvveti uygulanırsa zemin üzerindeki basınç kuvveti G + F olur. Yukarı yönde çekilen ve hâlâ zeminden ayrılmayan cisimde ise G − F olur. Yukarı yönlü kuvvet ağırlığa ulaştığında temas ortadan kalkar; artık zemin basıncı sıfırdır.

Örnek - 1
Yatay zemindeki bir cisim zemine 240 N büyüklüğünde kuvvet uygulamaktadır. Cisme düşey yukarı yönde 60 N büyüklüğünde ek kuvvet uygulanınca zemine temas alanı 0,03 m² olarak kalıyor. Cismin zeminde oluşturduğu basınç kaç Pa olur?

A) 4 000
B) 6 000
C) 8 000
D) 10 000
E) 12 000
Yukarı yönlü ek kuvvet zeminin taşıdığı kuvveti azaltır. Basınç kuvveti 240−60=180 N, basınç ise P=F/S=180/0,03=6 000 Pa olur.

Cevap: B

Örnek - 2
Ağırlığı 120 N, taban alanı 0,04 m² olan bir cisim yatay zemindedir. Cisme önce aşağı yönde 40 N, sonra ayrı bir deneyde yukarı yönde 40 N kuvvet uygulanıyor. Cisim her iki durumda da dengede ve zeminle temastadır.

İlk durumdaki basıncın ikinci durumdaki basınca oranı kaçtır?

120 N ağırlıklı cismin tabanına 40 N aşağı ve yukarı kuvvet uygulanan iki denge durumu.

A) 1/2
B) 2/3
C) 1
D) 3/2
E) 2
Temas alanı iki deneyde aynıdır. Aşağı kuvvette basınç kuvveti 120 + 40 = 160 N, yukarı kuvvette 120 − 40 = 80 N olur. Basınç oranı kuvvet oranına eşittir: P1/P2 = 160/80 = 2.

Cevap: E

Katıların Kuvveti İletmesi

Katılar, üzerlerine uygulanan kuvveti doğrultusu ve büyüklüğü değişmeden iletebilir; ancak basıncı aynen iletmek zorunda değildir. Geniş başlı bir çiviye uygulanan kuvvet çivinin ucuna iletilir. Ucun alanı başın alanından çok küçük olduğu için uçtaki basınç çok daha büyüktür. Bu ayrım, katı ile sıvıların basıncı iletme davranışını karıştırmamak açısından önemlidir.

Örnek - 3
İdeal bir çivinin baş alanı 20S, uç alanı S’dir. Çekiç çivi başına dik olarak F kuvveti uyguluyor ve kuvvet kayıpsız iletiliyor.

I. Çivi başındaki ve ucundaki basınç kuvvetleri eşit büyüklüktedir.
II. Çivi ucundaki basınç, başındaki basıncın 20 katıdır.
III. Çivinin katı olması, başındaki basıncın uca aynen iletilmesini sağlar.

Yargılarından hangileri doğrudur?

Çivi başına dik uygulanan F kuvveti; baş alanı 20S ve uç alanı S.

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Kuvvet kayıpsız iletildiği için iki bölgedeki basınç kuvveti F’tir. Basınçlar F/(20S) ve F/S olduğundan uçtaki basınç 20 kattır. Katı kuvveti iletir; alanlar farklı olduğundan basıncı aynen iletmez. I ve II doğrudur.

Cevap: C

KATI BASINCINI DEĞİŞTİREN ETKENLER

Ağırlık ve Temas Alanının Birlikte Değişmesi

Temas alanı sabitken ağırlık artırılırsa basınç artar. Ağırlık sabitken temas alanı artırılırsa basınç azalır. Ancak iki değişken birlikte değişiyorsa yalnız sözel yorum yeterli değildir. Örneğin ağırlığı iki katına çıkarken temas alanı da iki katına çıkan bir düzeneğin basıncı değişmez.

Kuvvet ArtarAlan sabitse basınç artar.

Alan ArtarKuvvet sabitse basınç azalır.

Birlikte DeğişimSonuç oran kurularak bulunur.
Örnek - 4
K, L ve M cisimlerinin ağırlıkları sırasıyla 2G, 3G, 5G; yatay zeminle temas alanları sırasıyla S, 2S, 4S’dir.

Zemine uyguladıkları basınçların büyükten küçüğe sıralanışı hangisidir?

A) K > L > M
B) M > L > K
C) L > K > M
D) K > M > L
E) K = L = M
Basınç oranları 2G/S, 3G/(2S)=1,5G/S ve 5G/(4S)=1,25G/S olur. Buna göre PK > PL > PM’dir.

Cevap: A

Üst Üste Konan Cisimler

Üst üste cisimlerde zemine etki eden basınç kuvveti, sistemi oluşturan bütün cisimlerin ağırlıkları toplamıdır. Zeminin temas alanı ise yalnız en alttaki cismin zemine değen yüzeyidir. Üstteki cismin taban alanı, iki cisim arasındaki temas basıncını belirler; zemindeki basınç hesabına doğrudan yazılmaz.

X
G
2G
2S
Y
G
G
G
S
Örnek - 5
Şekilde X düzeneğinde ağırlığı G olan dar blok, ağırlığı 2G ve zemin temas alanı 2S olan bloğun üzerindedir. Y düzeneğinde ağırlıkları G olan üç özdeş blok, zemine S alanıyla temas edecek biçimde üst üstedir.

X ve Y düzeneklerinin zemine uyguladığı basınçların oranı PX/PY kaçtır?

A) 1/3
B) 1/2
C) 1
D) 3/2
E) 2
Her iki düzeneğin toplam ağırlığı 3G’dir. X zemine 2S, Y ise S alanıyla temas eder. PX=3G/(2S) ve PY=3G/S olduğundan oran 1/2’dir.

Cevap: B

Cismin Çevrilmesi ve Temas Yüzeyi

Bir cisim farklı yüzleri üzerine çevrildiğinde kütlesi ve ağırlığı değişmez. Yalnız temas alanı değişir. Bu nedenle en küçük yüzeyi üzerine konduğunda basıncı en büyük, en büyük yüzeyi üzerine konduğunda basıncı en küçüktür. Çevirme sırasında cismin zeminden ayrılmadığı son durumlar karşılaştırılır; geçiş anındaki temas ayrıntıları dikkate alınmaz.

Örnek - 6
Kenar uzunlukları a, 2a, 3a olan homojen dikdörtgenler prizması, sırasıyla a·2a, a·3a ve 2a·3a yüzeyleri üzerine konuyor. Oluşan basınçlar P1, P2, P3 olduğuna göre oranları hangisidir?

X, Y ve Z prizma duruşlarında temas alanları sırasıyla 2a², 3a² ve 6a².

A) 1 : 2 : 3
B) 3 : 2 : 1
C) 6 : 3 : 2
D) 3 : 2 : 6
E) 2 : 3 : 6
Ağırlık her durumda aynıdır. Temas alanları 2a², 3a², 6a² olduğundan basınçlar bu alanların tersleriyle orantılıdır: 1/2 : 1/3 : 1/6 = 3 : 2 : 1.

Cevap: B

DÜZGÜN KESİTLİ KATILAR VE KESME İŞLEMLERİ

Düzgün Kesitli Katılarda P = h·d·g

Taban alanı boyunca kesiti değişmeyen homojen bir prizmanın hacmi V = S·h, kütlesi m = d·S·h, ağırlığı G = d·S·h·g olur. Bu değer P=G/S bağıntısında yerine yazılırsa taban alanı sadeleşir:

P = h·d·gDüzgün kesitli homojen prizma için geçerlidir.Basınç; yüksekliğe, özkütleye ve yer çekimine bağlıdır.

Aynı maddeden yapılmış, eşit yükseklikte ve düzgün kesitli prizmalar taban alanları farklı olsa bile zemine eşit basınç uygulayabilir. Çünkü alan büyürken ağırlık da aynı oranda büyür. Ancak bu kısa yol; koni, kesik koni veya kesiti yükseklik boyunca değişen cisimlere doğrudan uygulanamaz.

Dikkat
P=h·d·g bağıntısı her katı için genel bir formül değildir. Yalnız homojen, düzgün kesitli ve düzgün tabanı üzerinde duran katılarda V=S·h yazılabildiği için elde edilir.
Örnek - 7
Düzgün kesitli K ve L prizmalarının yükseklikleri sırasıyla 3h ve 2h, özkütleleri 2d ve 3d’dir. Aynı gezegende düzgün tabanları üzerinde durmaktadırlar. Taban alanları sırasıyla S ve 4S olduğuna göre basınçlarının oranı kaçtır?

A) 1/4
B) 1/2
C) 1
D) 2
E) 4
Düzgün kesitli prizmada P=h·d·g kullanılır. K için 3h·2d·g=6hdg, L için 2h·3d·g=6hdg bulunur. Taban alanları sonucu değiştirmez; oran 1’dir.

Cevap: C

Yatay ve Düşey Kesme

Homojen ve düzgün kesitli bir prizma tabanına paralel kesilirse parçanın yüksekliği azalır; düzgün tabanı üzerinde kalan parçanın basıncı da yükseklikle aynı oranda azalır. Prizma tabanına dik kesilip her parça kendi yeni tabanı üzerinde bırakılırsa ağırlık ve temas alanı aynı oranda küçülebilir; bu durumda basınç değişmez.

Kesit yükseklik boyunca değişiyorsa veya parça kesildikten sonra başka yüzeyi üzerine çevriliyorsa bu ezber kullanılamaz. Her parçanın ağırlığı ve gerçek temas alanı yeniden belirlenmelidir.

Tabana Paralel KesimYükseklik azalır; düzgün prizmanın taban basıncı azalır.
Tabana Dik KesimAğırlık ve taban alanı aynı oranda azalırsa basınç değişmez.
Örnek - 8
Yüksekliği 4h olan homojen, düzgün kesitli prizmanın başlangıç basıncı P’dir. Prizma önce tabanına paralel kesilerek üstteki yüksekliği h olan bölüm çıkarılıyor. Kalan parça daha sonra tabanına dik kesilerek eşit hacimli iki parçaya ayrılıyor ve parçalardan biri yeni tabanı üzerinde bırakılıyor.

Son parçanın zemine uyguladığı basınç kaç P’dir?

4h yüksekliğindeki prizmanın üstünden h çıkarılır; kalan 3h parça eşit hacimli kesilir ve biri çevrilir.

A) P/4
B) P/2
C) 3P/4
D) P
E) 3P/2
İlk kesimden sonra yükseklik 3h olur. P=h·d·g gereği basınç 3P/4’e iner. Düşey kesimde parçanın ağırlığı ile taban alanı aynı oranda yarıya düştüğünden bu basınç değişmez.

Cevap: C

Düzgün Olmayan Katılarda Oran Yöntemi

Kesiti yukarı doğru daralan veya genişleyen cisimlerde basınç yalnız yüksekliğe bağlanamaz. Böyle bir cismin bir bölümü kesildiğinde kalan ağırlığın hangi oranda değiştiği hacimden, temas alanının hangi oranda değiştiği geometriden bulunur. Sonra Pson/Pilk = (Fson/Filk)·(Silk/Sson) oranı kurulur.

Örnek - 9
Homojen bir katının başlangıçta zemine temas alanı 4S, ağırlığı 6G’dir. Katının üst bölümünden bir parça çıkarıldığında kalan ağırlık 4G oluyor. Kalan cisim çevrilerek 2S alanlı yüzeyi üzerine konuyor.

Son basıncın ilk basınca oranı kaçtır?

6G ağırlıklı cismin üst parçası çıkarılır; kalan 4G cisim 2S temas alanlı yüzü üzerine çevrilir.

A) 2/3
B) 1
C) 4/3
D) 3/2
E) 2
İlk basınç 6G/(4S)=3G/(2S), son basınç 4G/(2S)=2G/S’dir. Oran (2G/S)/(3G/2S)=4/3 bulunur. Cismin şekli düzgün verilmediğinden yalnız yükseklik üzerinden yorum yapılamaz.

Cevap: C

GÜNLÜK YAŞAMDA KATI BASINCI

Basıncı Artıran ve Azaltan Tasarımlar

Keskin bıçak, iğne, çivi, raptiye, buz pateni ve krampon temas alanını küçülterek basıncı artırır. Kar ayakkabısı, kayak, tank ve iş makinesi paletleri, ağır taşıtların çok sayıda ve geniş lastiği ise temas alanını büyüterek zemine uygulanan basıncı azaltır. Tasarımın amacı “kuvveti yok etmek” değil, aynı ya da benzer kuvveti farklı alana dağıtmaktır.

Kar ayakkabısı paletli iş makinesi ve çivi üzerinde temas alanının katı basıncına etkisi

Örnek - 10
Görselde kar ayakkabısı, paletli iş makinesi ve çivi örnekleri verilmiştir.

I. Kar ayakkabısı kişinin ağırlığını daha geniş alana yayarak kara batmayı azaltır.
II. İş makinesinin paletleri aracın ağırlığını azaltmadan zemin basıncını düşürebilir.
III. Çivinin geniş başından sivri ucuna iletilen kuvvetin büyüklüğü ideal durumda aynı kalırken, uçtaki basınç artar.
IV. Üç örnekte de amaç temas alanını büyüterek basıncı azaltmaktır.

Yargılarından hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) I ve III
C) II ve IV
D) I, II ve III
E) I, II, III ve IV
Kar ayakkabısı ve palet alanı büyütüp basıncı azaltır. Çivi ise kuvveti küçük uç alanına ileterek basıncı artırır. Bu nedenle I, II ve III doğru; IV yanlıştır.

Cevap: D

Deneylerde Değişken Kontrolü

Katı basıncı deneylerinde yalnız bir değişkenin etkisini incelemek için diğer değişken sabit tutulmalıdır. Ağırlığın etkisi araştırılıyorsa temas alanları eşit, temas alanının etkisi araştırılıyorsa basınç kuvvetleri eşit seçilir. Kum veya sünger üzerindeki batma miktarı basıncın dolaylı göstergesi olabilir; ancak farklı zemin sertliklerinde yapılan deneyler doğrudan karşılaştırılamaz.

Örnek - 11
Bir öğrenci özdeş süngerler üzerinde üç düzenek kuruyor. K’de ağırlığı G olan blok S yüzeyi üzerinde, L’de ağırlığı 2G olan blok 2S yüzeyi üzerinde, M’de ağırlığı 3G olan blok S yüzeyi üzerinde duruyor.

I. K ve L karşılaştırılarak yalnız ağırlığın basınca etkisi araştırılabilir.
II. K ve M karşılaştırıldığında M’nin süngere daha çok batması beklenir.
III. K ile L’nin süngerde oluşturduğu batma miktarları ideal koşullarda eşit olabilir.

Yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
K ve L’de hem ağırlık hem alan değiştiği için yalnız ağırlığın etkisi araştırılamaz. Basınçları G/S ve 2G/(2S)=G/S olduğundan batmaları eşit olabilir. M’nin basıncı 3G/S olduğundan K’den büyüktür. II ve III doğrudur.

Cevap: D

Basınç–Kuvvet–Alan İlişkisinin Birlikte Okunması

Katı basıncı, yüzeye dik toplam kuvvetin gerçek temas alanına oranıdır. Cisim yalnız çevrildiğinde ağırlık değişmezken temas alanı değişebilir; kesme veya üst üste yerleştirme durumunda ise kuvvet ile alanın ikisi de yeniden değerlendirilir. Bu ayrım, aynı şeklin farklı konumlarında basıncın neden artıp azalabildiğini açıklar.

1. KuvvetYüzeye dik toplam kuvvet

2. AlanGerçek temas yüzeyi

3. OranP=F⊥/S karşılaştırması
Örnek - 12
Aynı maddeden yapılmış X, Y ve Z düzgün katılarının ağırlıkları sırasıyla G, 3G ve 2G; yatay zemine temas alanları ise S, 2S ve 4S’dir. Katıların zemine uyguladığı basınçların küçükten büyüğe sıralanışı hangisidir?

A) X < Z < Y
B) Z < X < Y
C) Z < Y < X
D) Y < X < Z
E) X = Y = Z
PX=G/S=P, PY=3G/2S=1,5P ve PZ=2G/4S=0,5P olur. Bu nedenle sıralama Z < X < Y’dir.

Cevap: B

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz