TYT dayanıklılık, adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ve kılcallık konu anlatımı kapsamında katıların dayanıklılığı, adezyon ve kohezyon, yüzey gerilimi ve etkileyen faktörler, kılcal yükselme ve alçalma ile ilgili değişkenler işlenecektir.
TYT fizik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
DAYANIKLILIK
Dayanıklılık Ne Anlatır?
Bir katının uygulanan kuvvetler altında biçimini koruması, kırılmaya ya da kalıcı şekil değişimine karşı direnmesi genel olarak dayanıklılık kavramıyla açıklanır. TYT düzeyinde özellikle düzgün ve aynı maddeden yapılmış katıların kendi ağırlıklarına karşı dayanıklılığı karşılaştırılır. Bu nedenle cismin yalnız ne kadar kalın olduğuna değil, taşıyan kesitin taşımak zorunda olduğu toplam hacme ve dolayısıyla ağırlığa bakılır.
Dayanıklılık maddenin cinsine de bağlıdır. Farklı maddelerden yapılmış iki cismin geometrileri aynı olsa bile dayanıklılıkları doğrudan karşılaştırılamaz. Geometrik oranı kullanabilmek için cisimlerin aynı maddeden yapılması, homojen olması ve benzer biçimde yüklenmesi gerekir.
Kesit Alanı-Hacim Oranı
Aynı maddeden yapılmış, düzgün kesitli prizma veya silindir biçimindeki cisimlerde kendi ağırlığına karşı dayanıklılık şu orantıyla incelenir:
Kesit alanı S, hacim S·h olduğunda oran S/(S·h)=1/h olur. Böylece aynı maddeden yapılmış düzgün kesitli cisimlerde yükseklik arttıkça kendi ağırlığına karşı dayanıklılık azalır. Taban alanının büyümesi ise hacmi de aynı oranda büyütüyorsa oranı değiştirmez.
Boyut Değişiminin Etkisi
Bir cismin bütün uzunlukları aynı k katsayısıyla büyütülürse yüzey ve kesit alanları k², hacmi ve aynı maddede ağırlığı k³ katına çıkar. Bu nedenle kesit alanı-hacim oranı k²/k³=1/k katına iner. Büyük canlıların ve yapıların küçük modellerle tam geometrik benzerlik göstermemesinin nedenlerinden biri bu ölçek etkisidir.
→
→
→
ADEZYON VE KOHEZYON
Adezyon
Adezyon, farklı maddelerin tanecikleri arasındaki çekimdir. Su damlasının cama tutunması, boyanın duvara yapışması ve suyun kâğıt havlu lifleriyle etkileşmesi adezyon örnekleridir. Olayda iki farklı madde açıkça seçilebiliyorsa çekimin adezyonla ilgili olma olasılığı yüksektir.
Adezyonun büyüklüğü yalnız sıvıya ait değildir; sıvı ile temas ettiği katının oluşturduğu ikili sisteme bağlıdır. Aynı sıvı bir yüzeyi iyi ıslatırken başka bir yüzeyde boncuk biçiminde kalabilir. Bu yüzden “suyun adezyonu büyüktür” yerine “su ile bu yüzey arasındaki adezyon büyüktür” demek daha doğrudur.
Kohezyon
Kohezyon, aynı cins tanecikler arasındaki çekimdir. Su moleküllerinin birbirini çekmesi, küçük damlaların birleşerek daha büyük bir damla oluşturması ve sıvı yüzeyinin alanını küçültme eğilimi kohezyonla ilişkilidir. Kohezyon sıvının bir arada kalmasına, adezyon ise başka bir yüzeyle temasını artırmasına katkı verir.
Sıvı–cam, boya–duvar
Yüzeye tutunma ve ıslatma
Su–su tanecikleri
Damlanın bir arada kalması
II. Suyun temiz cama yayılması
III. Mürekkebin kâğıt lifleri boyunca ilerlemesi
Bu olaylarda baskın olarak kullanılan kavramlar hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Islatma, Damla Şekli ve Menisküs
Bir sıvının katı yüzeyde yayılması ya da boncuklaşması, sıvı-katı adezyonu ile sıvının kendi kohezyonunun göreli büyüklüğüne bağlıdır. Adezyon kohezyondan baskınsa sıvı yüzeyle temasını artırır ve yüzeyi ıslatır. Kohezyon adezyondan baskınsa sıvı kendi tanecikleriyle bir arada kalmayı tercih eder ve daha küresel bir damla oluşturur.
Sıvının kap duvarı yakınındaki eğri yüzeyine menisküs denir. Su-temiz cam ikilisinde adezyon baskın olduğundan sıvı kenarlarda yükselir ve içbükey menisküs oluşur. Cıva-cam ikilisinde kohezyon baskın olduğundan kenarlar daha aşağıda kalır ve dışbükey menisküs görülür. Adezyon ile kohezyon yaklaşık dengedeyse yüzey yaklaşık düz olabilir.
YÜZEY GERİLİMİ
Yüzeydeki Tanecikler Neden Farklı Davranır?
Sıvının içindeki bir tanecik çevresindeki tanecikler tarafından yaklaşık dengeli biçimde çekilir. Yüzeydeki taneciğin üst tarafında aynı sıvıdan komşular bulunmadığı için çekimler dengelenmez ve bileşke etki sıvının içine doğrudur. Bu durum yüzeyin alanını küçültme eğilimi göstermesine yol açar. Sıvı yüzeyinin dış kuvvetlere karşı direnç göstermesi yüzey gerilimi olarak adlandırılır.
Yüzey gerilimi gerçek bir zar ya da sıvıdan ayrı bir kabuk değildir; moleküler çekimlerin yüzeyde oluşturduğu ortak etkidir. Küçük damlaların küreye yaklaşması, dikkatlice bırakılan bir iğnenin yüzeyi yırtmadan durabilmesi ve su böceklerinin ağırlığını geniş bir alana dağıtarak yüzeyde hareket etmesi bu etkiyle açıklanabilir.
→
→
Yüzey Gerilimini Etkileyen Faktörler
Yüzey gerilimi sıvının cinsine, sıcaklığına ve sıvıya eklenen maddelere bağlıdır. Sıcaklık arttığında taneciklerin hareketliliği artar ve çoğu sıvıda yüzey gerilimi azalır. Sabun ve deterjan gibi yüzey aktif maddeler suyun yüzey gerilimini düşürerek suyun kumaş liflerine ve kirli yüzeylere daha kolay yayılmasını sağlar.
Çözünen her madde yüzey gerilimini aynı yönde değiştirmez. TYT sorularında deterjanın yüzey gerilimini azalttığı, bazı tuzların ise artırabildiği bilgisi deney koşullarıyla birlikte verilebilir. Bu nedenle yalnız “suda bir madde çözüldü” ifadesinden değişimin yönü kesin çıkarılamaz.
Yüzey Gerilimi ile Kaldırma Kuvvetini Ayırma
Bir cismin sıvı üzerinde bulunması her zaman yüzey gerilimiyle açıklanmaz. Gemi, tahta parçası veya buz gibi hacminin bir bölümü sıvıya batmış cisimlerde temel etki kaldırma kuvvetidir. Buna karşılık çok ince bir iğne yüzeyi bozmadan bırakıldığında çevresindeki sıvı yüzeyi eğilir ve yüzey geriliminin düşey bileşenleri cismin ağırlığını dengeleyebilir.
Ayırt edici ölçüt, cismin yüzeyle temas biçimidir. Cisim belirgin hacimde sıvı yer değiştiriyorsa kaldırma kuvveti göz ardı edilemez. Yüzeydeki ince temas hattı ve yüzeyin bozulmaması vurgulanıyorsa yüzey gerilimi ön plandadır.
II. Buz parçasının su üzerinde bir bölümü dışarıda kalacak biçimde yüzmesi
III. Deterjan damlatılınca I numaralı iğnenin batması
Bu gözlemler için hangisi doğrudur?
KILCALLIK
Kılcal Yükselme ve Alçalma
Dar borularda veya gözenekli maddelerin ince boşluklarında sıvı seviyesinin dışarıdaki serbest sıvı seviyesinden farklılaşmasına kılcallık denir. Olay adezyon, kohezyon ve yüzey geriliminin ortak sonucudur. Sıvı ile boru arasındaki adezyon kohezyondan baskınsa sıvı duvar boyunca yükselir; içbükey menisküs ve kılcal yükselme oluşur. Kohezyon baskınsa sıvı duvarla temasını azaltır; dışbükey menisküs ve kılcal alçalma görülür.
Kılcal borudaki sıvı sütununun ağırlığı, boru çevresinde yüzey geriliminin oluşturduğu düşey bileşenle dengelenir. Sıvı-boru temas koşulları aynıyken ve diğer değişkenler sabitken, seviye farkının büyüklüğü yüzey gerilimi arttıkça artar; boru yarıçapı, sıvı yoğunluğu veya yer çekimi arttıkça azalır. Temasın ıslatıcı ya da ıslatmayan niteliği ise sıvı seviyesinin yükselmesini veya alçalmasını belirler.
İçbükey menisküs
İç seviye dış seviyeden yukarıda
Dışbükey menisküs
İç seviye dış seviyeden aşağıda
Boru Yarıçapının Etkisi
Aynı sıvı ve aynı boru malzemesi için boru inceldikçe sıvının boru çevresine temasının, taşıdığı sıvı kesitine göre göreli etkisi büyür. Bu nedenle kılcal yükselme ya da alçalmanın miktarı artar. Yükselme yapan bir sıvı ince boruda daha çok yükselir; alçalma yapan bir sıvı ince boruda daha çok alçalır.
Borunun eğik tutulması, denge hâlinde sıvının ulaştığı düşey yükseklik farkını değiştirmez; yalnız boru boyunca ölçülen sıvı sütununun uzunluğunu değiştirir. Soruda yarıçap karşılaştırılırken sıvı, sıcaklık, boru malzemesi ve yer çekimi koşullarının aynı tutulması gerekir.
En büyük yükselme
>
Orta yükselme
>
En küçük yükselme
Kılcallık Deneylerinde Değişkenler
Bir deneyde boru yarıçapının etkisi araştırılıyorsa boruların malzemesi, sıvının cinsi ve sıcaklığı, dış basınç ve yer çekimi koşulları aynı tutulmalıdır. Sıvı cinsinin etkisi araştırılıyorsa özdeş borular kullanılmalı; fakat farklı sıvıların hem yüzey gerilimleri hem yoğunlukları hem de boruyla adezyonları değişebileceği için sonuç tek bir özelliğe bağlanmamalıdır.
Deney sorularında bağımsız değişken araştırmacının değiştirdiği, bağımlı değişken ölçtüğü, kontrol değişkenleri ise sabit tuttuğu koşullardır. Kılcallık deneyinde ölçülen düşey seviye farkı bağımlı değişkendir. Boru çapı araştırılıyorsa bağımsız değişken boru çapı; sıvı ve boru malzemesi kontrol değişkenleridir.
Günlük Yaşamda Kılcallık
Kâğıt havlunun suyu emmesi, mürekkebin dolma kalem ucunda ve kâğıt liflerinde ilerlemesi, gaz lambası fitilinin yakıtı yukarı taşıması ve suyun topraktaki ince gözeneklerde hareketi kılcallıkla ilişkilidir. Bu örneklerde tek bir cam boru bulunmasa da lifler ve gözenekler çok sayıda düzensiz kılcal kanal gibi davranır.
Bitkilerde suyun kökten yapraklara taşınmasında kılcallık katkı sağlar; ancak uzun bitkilerde tüm taşıma yalnız kılcallıkla açıklanmaz. Terleme-çekim mekanizması, su sütunundaki kohezyon ve ksilem duvarlarıyla adezyon birlikte etkilidir. Benzer biçimde kanın damarlardaki hareketini yalnız kılcallığa bağlamak doğru değildir; kalbin oluşturduğu basınç temel etkendir.
Sonraki konu: Hareket: Konum, Yer Değiştirme, Sürat, Hız ve İvme




