Bir cümlenin anlamı yalnızca içindeki sözcüklerin sözlük karşılıklarından oluşmaz. Sözcüklerin birbiriyle kurduğu ilişki, yüklemin olumlu ya da olumsuz yönü, konuşanın tutumu ve cümlenin bağlamı anlamı birlikte belirler. Cümlede anlam ve cümle yorumlama sorularında da adaydan bu katmanları ayırması, ardından cümlenin bütününden kesin ve doğru bir yargıya ulaşması beklenir.
Bu konu, Söz Öbeklerinde Anlam bilgisini cümle düzeyine taşır. Bir sözün ne anlama geldiğini bulmanın yanı sıra cümlelerin hangi ilişkiyle bağlandığını, hangi duyguyu taşıdığını ve bir yargıdan nelerin çıkarılabileceğini görmek gerekir.
Cümlede Anlam Nasıl Kurulur?
Cümle, bir duygu, düşünce, durum veya olayı yargı hâlinde anlatan söz dizisidir. Tek bir çekimli fiil ya da ek fiil almış bir ad bile cümle olabilir: “Bekliyorum.”, “Hava serindi.” gibi. Cümle uzadıkça yargıya zaman, yer, neden, amaç, koşul ve nesne gibi yeni ayrıntılar eklenir. Bu ayrıntıların her biri temel yargının kapsamını değiştirir.
“Bulduk.” cümlesi yalnızca eylemi bildirir. “Kayıp dosyayı dün arşivde bulduk.” cümlesinde ise bulunan nesne, zaman ve yer belirginleşmiştir. TYT sorularında sözcüklerin cümleye kattığı bu ayrıntıları görmek, seçeneklerdeki kapsam daralmasını veya genişlemesini fark etmeyi kolaylaştırır.
Bir cümleyi yorumlarken şu üç nokta birlikte değerlendirilmelidir:
- Temel yargı: Cümlenin asıl söylediği nedir?
- Anlam ilişkisi: Yargılar neden, amaç, koşul, karşılaştırma ya da karşıtlık ilişkilerinden hangisiyle bağlanmıştır?
- Tutum ve kesinlik: Konuşan bir bilgiyi mi aktarıyor, tahminde mi bulunuyor, eleştiriyor mu, öneriyor mu?
Cümle Oluşturma, Tamamlama ve Birleştirme
Karışık sözlerden cümle oluştururken yalnızca dil bilgisi kurallarına değil, düşüncenin doğal akışına da bakılır. Zamirler kendilerinden önce açıklanan bir varlığa, “bu nedenle” sonucu hazırlayan bir gerekçeye, “ancak” ise yönü değişen bir yargıya bağlanır. Cümle tamamlama sorularında boşluğa gelecek söz hem dil bilgisi hem anlam bakımından çevresindeki ifadelerle uyuşmalıdır.
İki cümleyi birleştirirken ortak bilgiler korunmalı; cümlelerden birinde bulunmayan neden, zaman, amaç veya değerlendirme yeni cümleye eklenmemelidir. Gereksiz tekrarlar atılabilir fakat yargıların kapsamı değiştirilemez.
I. Kentin eski mahalleleri son yıllarda hızla yenileniyor.
II. Bu yenileme çalışmaları sırasında bölgenin tarihî dokusunun korunmasına özen gösteriliyor.
Bu iki cümlenin anlamca doğru biçimde birleştirilmiş hâli aşağıdakilerden hangisidir?
B) Kentin eski mahalleleri, tarihî dokularının korunmasına özen gösterilerek son yıllarda hızla yenileniyor.
C) Kentin tarihî dokusu korunduğu için eski mahallelerin tamamı kısa sürede yenilendi.
D) Son yıllarda yenilenen mahallelerin yalnızca tarihî yapıları koruma altına alınıyor.
E) Kentin eski mahallelerinde başlatılan yenileme çalışmaları tarihî dokunun bozulmasına yol açıyor.
Yüklemin Anlamına Göre Cümleler
Bir cümle, yüklemde bildirilen yargının gerçekleşip gerçekleşmemesine göre olumlu veya olumsuzdur. Olumluluk ve olumsuzluk yalnız biçime bakılarak belirlenmez; cümlenin anlamı esas alınır.
- Biçimce ve anlamca olumlu: “Toplantıya zamanında yetiştik.”
- Biçimce ve anlamca olumsuz: “Bu açıklama kimseyi ikna etmedi.”
- Biçimce olumlu, anlamca olumsuz: “Sanki söylediklerimi dinledi de!”
- Biçimce olumsuz, anlamca olumlu: “Bu incelikli ayrıntıyı kim fark etmez?”
“Ne… ne…” bağlacı yüklemi biçimce olumlu bıraksa da cümleyi anlamca olumsuz yapabilir: “Ne aradı ne mesaj gönderdi.” Sözde soru cümlelerinde de amaç yanıt almak değil, bir yargıyı vurgulamaktır. “Böyle bir güzelliğe kim kayıtsız kalabilir?” sözü “Kimse kayıtsız kalamaz.” anlamındadır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumludur?
B) Bu kadar açık bir gerçeği görmemek mümkün mü?
C) Çalışmanın eksiklerini kimse fark etmemiş değil.
D) Bu yöntemin her durumda işe yaradığı söylenemez.
E) Söylediklerinden hiçbir şey anlamadım.
Cümleler Arasındaki Anlam İlişkileri
Eş, Yakın ve Karşıt Anlamlı Cümleler
Eş anlamlı cümleler, farklı sözcüklerle aynı temel yargıyı anlatır. “Bir yapıtın değeri, okurunu sürekli şaşırtmasında değil ona yeni bir bakış kazandırmasındadır.” cümlesiyle “Kalıcı eser, şaşırtıcı olmaktan çok düşünme biçimimizi değiştiren eserdir.” cümlesi aynı düşünceyi taşır.
Yakın anlamlı cümlelerde ana yön benzerdir fakat kapsam veya vurgu tam olarak örtüşmez. Karşıt anlamlı cümlelerde ise aynı konu üzerinde birbirini reddeden yargılar vardır. Yalnızca olumlu ve olumsuz sözcüklerin bulunması karşıtlık için yeterli değildir; cümlelerin aynı ölçütü farklı yönde değerlendirmesi gerekir.
“Sanatçı, yaşadığı dönemin sorunlarını anlatsa da onları kendi çağının sınırlarına hapsetmemelidir.” cümlesine anlamca en yakın yargı aşağıdakilerden hangisidir?
B) Bir yapıtın evrenselleşmesi, döneminin gerçeklerinden bütünüyle uzaklaşmasına bağlıdır.
C) Çağının sorunlarından beslenen sanatçı, bunlara farklı zamanların insanlarına da seslenecek bir boyut kazandırmalıdır.
D) Geçmiş dönemleri anlatan yapıtlar güncel sorunlara değinenlerden daha kalıcıdır.
E) Sanatçı, toplumsal sorunları anlatırken kişisel yorumlarını metnin dışında tutmalıdır.
Neden, Amaç ve Koşul İlişkileri
Neden–sonuç, amaç–sonuç ve koşul cümleleri birbirine benzeyen yapılardan yararlanabilir. Ayrım, yan yargının temel yargıyla kurduğu anlam ilişkisindedir.
| İlişki | Temel özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Neden–sonuç | Gerçekleşmiş bir yargının gerekçesi verilir. | Yollar kapandığı için gezi ertelendi. |
| Amaç–sonuç | Eylemin ulaşmak istediği hedef belirtilir; amaç henüz gerçekleşmemiş olabilir. | Notlarını düzenlemek için kütüphaneye gitti. |
| Koşul–sonuç | Yargının gerçekleşmesi başka bir duruma bağlanır. | Düzenli okursan sözcük dağarcığın gelişir. |
“İçin” sözcüğü hem neden hem amaç bildirebilir. “Başarılı olduğu için sevindi.” cümlesinde başarı gerçekleşmiş bir nedendir. “Başarılı olmak için çalıştı.” cümlesinde ise başarı ulaşılmak istenen amaçtır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç–sonuç ilişkisi vardır?
B) Toplantı uzadığı için akşamki programa yetişemedi.
C) Araştırmanın güvenilirliğini artırmak amacıyla farklı yaş gruplarından katılımcılar seçti.
D) Verileri yeniden incelersen gözden kaçan ayrıntıyı bulabilirsin.
E) Yeni baskıda önceki baskıya göre daha çok örneğe yer verilmiş.
Tanım, Karşılaştırma ve Aşamalı Durum
Bir kavramın “ne olduğunu” açıklayan cümle tanım cümlesidir. “Eleştiri, bir yapıtı güçlü ve zayıf yönleriyle değerlendirme işidir.” cümlesi tanımdır. Birden fazla varlığın ortak veya farklı yönlerini karşılaştıran cümlelerde “daha, en, kadar, göre” gibi sözcükler sık görülür; ancak bu sözcükler olmadan da karşılaştırma yapılabilir: “İlk romanı hareketli, son romanı ise daha dingin bir anlatıma sahiptir.”
Bir durumun zaman içinde derece derece değiştiğini anlatan cümlelere aşamalı durum bildiren cümle denir. “Hava karardı.” yalnız değişimi bildirir; “Hava giderek kararıyor.” değişimin aşamalarını sezdirir.
Aşağıdaki cümlelerle ilgili ayraç içinde verilen açıklamalardan hangisi yanlıştır?
B) Bu öyküler, yazarın önceki kitabındakilerden daha yoğun bir anlatıma sahip. (Karşılaştırma)
C) Kent merkezinden uzaklaştıkça yapıların seyrekleştiği görülüyor. (Aşamalı durum)
D) Eleştirmen, yapıtın dilini ağır bulduğu için genç okurlara önermiyor. (Amaç–sonuç)
E) Bu sergiyi hafta sonuna kadar gezersen sanatçının bütün dönemlerini görebilirsin. (Koşul–sonuç)
Anlatımın Niteliğine Göre Cümleler
Nesnel ve Öznel Cümleler
Doğruluğu kişiden kişiye değişmeyen, gözlem veya belgeyle kanıtlanabilen yargılar nesneldir. Kişisel beğeni, yorum ve değerlendirme içeren yargılar ise özneldir. Bir cümlenin sayı içermesi onu kendiliğinden nesnel yapmaz; “Romanın en etkileyici bölümü son yirmi sayfadır.” cümlesinde sayı bulunsa da “en etkileyici” sözü kişisel değerlendirmedir.
“Eser 1960’ta yayımlandı.” nesnel, “Eser dönemin en sarsıcı anlatılarından biridir.” öznel bir yargıdır. Nesnel cümledeki bilgi yanlış olabilir; önemli olan ilke olarak doğrulanabilir olmasıdır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi kanıtlanabilirlik bakımından diğerlerinden farklıdır?
B) Roman, üç bölüm ve toplam yüz seksen sayfadan oluşuyor.
C) Şairin ilk kitabı 2018 yılında yayımlandı.
D) Oyunun son sahnesi, izleyiciyi uzun süre etkisinden kurtaramayan büyülü bir anlatıma sahiptir.
E) Sergide sanatçının farklı dönemlerinden kırk iki eser yer alıyor.
Doğrudan ve Dolaylı Anlatım
Bir kişinin sözü değiştirilmeden aktarılırsa doğrudan anlatım, sözün anlamı korunarak aktaran kişinin cümlesi içine yerleştirilirse dolaylı anlatım kullanılır.
- Yazar, “Bir metni bitirdiğimde ona bir süre yabancılaşırım.” dedi. (Doğrudan)
- Yazar, bir metni bitirdiğinde ona bir süre yabancılaştığını söyledi. (Dolaylı)
Dolaylı anlatıma dönüştürürken kişi, zaman ve kip değişebilir; fakat özgün sözün anlamı değişmemelidir. “Yarın geleceğim.” sözü bağlama göre “Ertesi gün geleceğini söyledi.” biçiminde aktarılır.
“Editör, genç yazara ‘Bu öykünün sonunu yeniden düşünmelisin.’ dedi.” cümlesinin dolaylı anlatıma çevrilmiş biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
B) Genç yazar, editörün öykünün sonunu beğenmediğini düşündü.
C) Editör, genç yazara öykünün sonunu kendisinin değiştireceğini söyledi.
D) Genç yazara göre editör, öykünün sonunu yeniden yazmalıydı.
E) Editör, öykünün yalnızca son bölümünün başarılı olduğunu belirtti.
İçerik, Üslup ve Biçim
Bir yapıtla ilgili cümlelerde üç alan birbirine karıştırılabilir:
| Alan | Yanıtladığı soru | Örnek gösterge |
|---|---|---|
| İçerik | Ne anlatılıyor? | Konu, olay, düşünce, tema, kahraman |
| Üslup | Nasıl anlatılıyor? | Sözcük seçimi, cümle yapısı, yalınlık, yoğunluk, akıcılık |
| Biçim | Hangi dış yapı kullanılıyor? | Nazım birimi, bölüm sayısı, ölçü, tür, düzen |
“Romanda göç eden bir ailenin kentte tutunma çabası anlatılıyor.” içerikle, “Yazar kısa cümlelerle hareketli bir anlatım kuruyor.” üslupla, “Yapıt birbirini tamamlayan dört bölümden oluşuyor.” biçimle ilgilidir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir yapıtın üslubuyla ilgilidir?
B) Yapıt, yirmi kısa bölümden ve bir sonsözden oluşuyor.
C) Yazar, gündelik konuşma dilini devrik ve kısa cümlelerle canlı bir anlatıma dönüştürüyor.
D) Olaylar 1950’lerin sonunda küçük bir kıyı kasabasında geçiyor.
E) Romanın başkahramanı, ailesiyle yaşadığı çatışmalar nedeniyle evinden ayrılıyor.
Cümlede Duygu, Tutum ve Kavramlar
Bir cümlede olaydan çok konuşanın olaya bakışı öne çıkabilir. Benzer görünen kavramları ayırmak için cümlenin hangi zamanda kurulduğuna ve kime yöneldiğine dikkat edilir.
- Varsayım: Gerçek olmayan bir durum geçici olarak gerçek kabul edilir: “Tut ki bütün notlarını kaybettin.”
- Olasılık: Bir yargının gerçekleşip gerçekleşmeyeceği kesin değildir: “Akşama yağmur yağabilir.”
- Tahmin: Bir belirti ya da veriden hareketle geleceğe ilişkin kestirim yapılır: “Bu bulutlara bakılırsa birazdan yağmur başlayacak.”
- Çıkarım: Eldeki verilerden yeni bir sonuca ulaşılır: “Işıkları kapalı; demek ki evde değiller.”
- Öneri: Bir sorunun çözümü için yol gösterilir: “Metni göndermeden önce bir kez sesli okumalısın.”
- Tasarı: Gelecekte yapılması planlanan iş belirtilir: “Yazın arşivdeki mektupları kitaplaştırmayı düşünüyorum.”
Sitem, Yakınma, Hayıflanma ve Eleştiri
Sitem, bir yakına kırgınlığın öfkelenmeden dile getirilmesidir: “Buralara kadar geldin de bana uğramadın.” Yakınma, rahatsız olunan durumdan şikâyet etmektir: “Bu otobüsler hiçbir zaman vaktinde gelmiyor.” Hayıflanma, geçmişte yapılan veya yapılamayan bir işten duyulan üzüntüdür: “Gençken bu fırsatı değerlendirseydim.” Eleştiri ise kişi veya yapıtın olumlu ya da olumsuz yönlerini değerlendirmedir.
Ön yargıda sonuç ortaya çıkmadan kesin hüküm verilir; beklentide ise olması umulan durum vardır. Kanıksamada sık tekrarlanan bir olaya alışma, yadsımada bilinen veya yapılan bir şeyi inkâr etme görülür. “Artık sokaktaki gürültüyü duymuyorum bile.” kanıksama, “Bu sözleri ben söylemedim.” yadsıma örneğidir.
Aşağıdaki cümlelerle ayraç içinde verilen kavramlardan hangisi uyuşmamaktadır?
B) Keşke o yıllarda yabancı dil öğrenme fırsatını değerlendirseydim. (Hayıflanma)
C) Yeni yönetmenin bu filmi de gişede kesinlikle başarısız olacak. (Ön yargı)
D) Her sabah aynı gürültüyle uyanmaya artık alıştık. (Kanıksama)
E) Dosyadaki eksikleri tamamlamak için yarın yeniden çalışabiliriz. (Çıkarım)
Cümle Yorumlama ve Kesin Çıkarım
Cümle yorumlama sorularında doğru seçenek, cümlede açıkça verilen veya zorunlu olarak çıkan bilgiyi karşılamalıdır. Olası, mantıklı ya da gerçek hayatta doğru görünen her yargı cümleden çıkarılamaz. Bir seçeneğin doğruluğu için dış bilgiye ihtiyaç duyuluyorsa o seçenek kesin çıkarım değildir.
“Yazarın son romanı, daha önce yalnız öykülerinde ele aldığı göç temasını ilk kez roman türüne taşıyor.” cümlesinden şunlar kesin olarak çıkarılabilir:
- Yazarın daha önce öykü yazdığı,
- Göç temasını öykülerinde işlediği,
- Bu temayı romanlarında daha önce kullanmadığı.
Ancak romanın başarılı olduğu, yazarın ilk romanı olduğu veya göç temasını ilk işleyen sanatçı olduğu söylenemez. Bu bilgiler cümlenin sınırlarını aşar.
“En çok”, “yalnızca”, “ilk kez”, “artık”, “henüz”, “da/de” ve “bile” gibi ifadeler örtülü karşılaştırma veya ek bilgi taşıyabilir. “Bu yıl da yarışmaya katıldı.” cümlesindeki “da”, kişinin daha önce de yarışmaya katıldığını sezdirir. Bu küçük sözcükler çıkarım sorularında belirleyici olabilir.
“Müze, koleksiyonundaki el yazmalarını daha önce yalnız uzmanların erişimine açarken bu yıldan itibaren dijital ortamda bütün araştırmacıların kullanımına sundu.” cümlesinden aşağıdakilerden hangisi kesin olarak çıkarılamaz?
B) Koleksiyondaki el yazmaları dijital ortama aktarılmıştır.
C) Uygulamanın kapsamı bu yıl genişletilmiştir.
D) El yazmalarına erişim için artık müzeye fiziksel olarak gitmek zorunlu değildir.
E) Dijital erişim sayesinde müzenin ziyaretçi sayısı artmıştır.
Cümlenin Bütününü Okumak
Cümlede anlam sorularının büyük bölümü, tek tek kavramları ezberlemekten çok cümlenin yönünü doğru izlemeyi gerektirir. Önce temel yargı belirlenmeli; ardından bağlaçların, kiplerin ve vurgu taşıyan sözcüklerin bu yargıya ne kattığı görülmelidir. Seçeneklerde cümlede bulunmayan bir neden, genelleme, kesinlik veya kişisel değerlendirme varsa o seçenek elenir.
Neden ile amacı, sitem ile yakınmayı, tahmin ile çıkarımı ve içerik ile üslubu ayırabilen bir okur; uzun cümlelerde de anlamı daha güvenli çözer. Son aşamada seçilen yargının cümlenin kapsamını daraltmadığı, genişletmediği ve kesinlik derecesini değiştirmediği kontrol edilmelidir. Bu alışkanlık, cümlede anlam ve cümle yorumlama sorularının yanında paragraf sorularında da güçlü bir temel oluşturur.