TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ BÖLGELERİ VE BÖLÜMLERİ

Türkiye’nin coğrafi bölgeleri ve bölümleri, ülkenin doğal, beşerî ve ekonomik özelliklerini bir bütün hâlinde incelemeyi kolaylaştıran öğretim alanlarıdır. Önceki Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Projeleri konusunda idari amaçlı proje alanları ele alınmıştı. Coğrafi bölgeler ise bir yönetim veya kalkınma idaresi sınırı değildir; benzer coğrafi özelliklerin birlikte değerlendirilmesiyle oluşturulmuştur.

BÖLGE, BÖLÜM VE YÖRE KAVRAMLARI

Bölge; iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, nüfus, yerleşme ve ekonomik faaliyetler bakımından kendi içinde belirli benzerlikler taşıyan, çevresinden farklılaşan geniş coğrafi alandır. Bir bölgenin her noktası bütünüyle aynı değildir. Ortak özellikler baskındır; fakat yerel farklılıklar da bulunur.

Bölüm, aynı coğrafi bölge içinde doğal veya beşerî özellikleriyle diğer kesimlerden ayrılan daha küçük birimdir. Örneğin Ege Bölgesi’nin kıyı kesiminde deniz etkisi, verimli graben ovaları ve limanlar belirginken İç Batı Anadolu Bölümü daha yüksek, karasal ve engebelidir. Bu farklılık, Ege Bölgesi’nin iki bölüme ayrılmasını gerektirir.

Yöre ise bir bölüm içinde yer şekli, iklim, üretim veya yerleşme bakımından belirgin özellik gösteren daha dar alandır. Taşeli Platosu, Teke Yöresi veya Hakkâri çevresi gibi adlandırmalar yöre ölçeğinde düşünülebilir. Coğrafi hiyerarşi genel olarak bölge → bölüm → yöre biçimindedir.

Türkiye, 1941’de Ankara’da toplanan Birinci Türk Coğrafya Kongresi’nde yapılan çalışmalar sonucunda 7 coğrafi bölgeye ve 21 coğrafi bölüme ayrılmıştır. Sınırlar belirlenirken konum, yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü ve toprak gibi doğal unsurların yanında nüfus, yerleşme, tarım, hayvancılık, sanayi, madencilik, ulaşım, ticaret ve turizm gibi beşerî-ekonomik unsurlar da dikkate alınmıştır.

TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ BÖLGELERİ NASIL BELİRLENDİ?

Coğrafi bölge sınırları çizilirken tek bir ölçüt kullanılmamıştır. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağların kıyıya paralel uzanması, deniz etkisinin iç kesimlere girişini sınırlar ve kıyı ile iç kesimler arasında belirgin fark oluşturur. Ege’de dağların kıyıya dik uzanması ise deniz etkisinin vadiler boyunca içeri sokulmasını ve ulaşım bağlantılarının kolaylaşmasını sağlar. Doğu Anadolu’nun yüksek ve engebeli yapısı, İç Anadolu’nun plato ve kapalı havzaları, Güneydoğu Anadolu’nun daha sade yüzeyi de sınırların oluşumunda etkili olmuştur.

Doğal koşullar kadar insan faaliyetleri de önemlidir. Marmara’da yoğun sanayi, ulaşım ve kentleşme; Ege kıyılarında liman, tarım ve turizm; Karadeniz’de orman, balıkçılık ve kıyıya paralel dağlar; İç Anadolu’da tahıl tarımı ve bozkır; Doğu Anadolu’da mera hayvancılığı; Güneydoğu Anadolu’da sulama ve tarımsal dönüşüm bölgesel kimliği güçlendirir.

KIYI BÖLGELERİ VE COĞRAFİ BÖLÜMLERİ

Denize göre adlandırılan Marmara, Ege, Akdeniz ve Karadeniz bölgeleri toplam 11 coğrafi bölümden oluşur. Deniz etkisinin derecesi, dağların uzanışı, kıyı ile iç kesimler arasındaki yükselti farkı ve ekonomik faaliyetler bu bölümlerin ayrılmasında belirleyicidir.

MARMARA BÖLGESİ

Marmara Bölgesi; Yıldız Dağları, Ergene, Çatalca-Kocaeli ve Güney Marmara bölümlerinden oluşur. Yıldız Dağları Bölümü engebeli, ormanlık ve seyrek nüfusludur. Ergene Bölümü daha sade yüzey şekilleri, tarım alanları ve gelişen sanayisiyle ayrılır. Çatalca-Kocaeli Bölümü; İstanbul çevresindeki yoğun nüfus, sanayi, ticaret ve ulaşım ağlarıyla bölgenin en gelişmiş kesimidir. Güney Marmara’da tektonik çukurlar, ovalar, göller, tarım ve sanayi birlikte öne çıkar.

Marmara’nın Türkiye’deki bütün coğrafi bölgelere göre en ayırt edici yönü, iklim ve ekonomik faaliyet çeşitliliğinin yüksek olmasıdır. Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklim etkileri görülebilir. Avrupa ile Asya arasındaki konumu ve İstanbul Boğazı çevresindeki yoğunlaşma, bölgenin beşerî özelliklerini güçlendirir.

EGE BÖLGESİ

Ege Bölgesi, Ege Bölümü ve İç Batı Anadolu Bölümü olarak ikiye ayrılır. Ege Bölümü’nde horst-graben sistemi, doğu-batı uzanışlı dağlar, verimli çöküntü ovaları, girintili kıyılar ve deniz etkisi belirgindir. İzmir Limanı, kıyı turizmi, zeytin, üzüm, incir, tütün ve jeotermal kaynaklar ekonomik çeşitliliği artırır.

İç Batı Anadolu Bölümü kıyıya göre daha yüksek, engebeli ve karasaldır. Tarım ve hayvancılık önemini korurken linyit ve mermer gibi madenler ile termik ve jeotermal enerji olanakları öne çıkar. Kıyı Ege ile iç bölüm arasındaki bu fark, bölge-bölüm ayrımının en açık örneklerinden biridir.

AKDENİZ BÖLGESİ

Akdeniz Bölgesi, Antalya ve Adana bölümlerine ayrılır. Antalya Bölümü’nde Batı ve Orta Toroslar, Teke ve Taşeli platoları, karstik şekiller ve kıyı turizmi belirgindir. Tarım alanları kıyı ovalarında yoğunlaşır; seracılık ve turunçgil üretimi gelişmiştir.

Adana Bölümü, geniş Çukurova ile Amanoslar ve çevresini kapsar. Tarım, sanayi, ticaret ve ulaşım ilişkisi daha güçlüdür. Çukurova’nın verimli alüvyal toprakları ürün çeşitliliğini artırırken Adana-Mersin-İskenderun hattı liman, sanayi ve ulaşım işlevleriyle öne çıkar.

KARADENİZ BÖLGESİ

Karadeniz Bölgesi; Batı Karadeniz, Orta Karadeniz ve Doğu Karadeniz bölümlerinden oluşur. Batı Karadeniz’de dağlık-ormanlık yapı, taş kömürü ve buna bağlı demir-çelik sanayisi öne çıkar. Orta Karadeniz’de dağlar kıyıdan uzaklaşır; Bafra ve Çarşamba delta ovaları genişler, kıyı ile iç kesimler arasındaki bağlantı nispeten kolaylaşır.

Doğu Karadeniz, dağların kıyıya çok yaklaştığı, eğim ve yağışın arttığı, heyelan ve dağınık yerleşmenin yaygınlaştığı bölümdür. Çay, fındık, ormancılık, yaylacılık ve hidroelektrik potansiyel önemlidir. Bölümler arasındaki yükselti ve yağış farkı, tarım ürünleri ile yerleşme düzenini değiştirir.

İÇ BÖLGELER VE COĞRAFİ BÖLÜMLERİ

Denize göre değil Anadolu içindeki konumlarına göre adlandırılan İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri toplam 10 coğrafi bölüme ayrılır. Deniz etkisinin zayıflaması, yükselti, havza yapısı ve karasallık bu bölgelerde daha belirgindir.

İÇ ANADOLU BÖLGESİ

İç Anadolu Bölgesi; Yukarı Sakarya, Konya, Orta Kızılırmak ve Yukarı Kızılırmak bölümlerinden oluşur. Yukarı Sakarya Bölümü Ankara ve Eskişehir çevresindeki nüfus, sanayi, ulaşım ve yönetim işlevleriyle gelişmiştir. Konya Bölümü geniş düzlükler, kapalı havza, tahıl tarımı ve su yetersizliğiyle tanınır.

Orta Kızılırmak Bölümü, Kayseri-Nevşehir-Kırşehir çevresinde volkanik şekiller, tarım, sanayi ve turizm çeşitliliği gösterir. Yukarı Kızılırmak Bölümü yükseltisi daha fazla, iklimi daha sert ve nüfusu daha seyrek olan kesimdir. İç Anadolu genelinde bozkır, tahıl tarımı, küçükbaş hayvancılık, kapalı havzalar ve az yağış ortak özelliklerdir.

DOĞU ANADOLU BÖLGESİ

Doğu Anadolu Bölgesi; Yukarı Fırat, Erzurum-Kars, Yukarı Murat-Van ve Hakkâri bölümlerine ayrılır. Yukarı Fırat Bölümü; bölge içindeki görece elverişli havzaları, maden çeşitliliği, tarım ve sanayi merkezleriyle öne çıkar. Erzurum-Kars Bölümü yüksek plato, sert karasal iklim, çayır ve büyükbaş hayvancılıkla tanınır.

Yukarı Murat-Van Bölümü’nde volkanik dağlar, Van Gölü, yüksek ovalar ve küçükbaş hayvancılık belirgindir. Hakkâri Bölümü ise çok yüksek ve engebeli yapısı, derin vadileri, sert ulaşım koşulları ve seyrek nüfusuyla ayrılır. Doğu Anadolu, Türkiye’nin yüzölçümü en büyük, ortalama yükseltisi en fazla ve nüfus yoğunluğu en düşük coğrafi bölgesidir.

GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Orta Fırat ve Dicle bölümlerinden oluşur. Orta Fırat Bölümü; Gaziantep-Şanlıurfa-Adıyaman çevresindeki tarım, sanayi, ticaret ve tarihî turizm merkezleriyle daha gelişmiştir. Fırat’ın su potansiyeli ve GAP yatırımları sulama ile enerji üretimini destekler.

Dicle Bölümü doğuya doğru yükselir ve daha engebeli hâle gelir. Karasallık güçlenir; petrol, fosfat, tarım ve hayvancılık önem taşır. Bölge genelinde yaz sıcaklığı ve kuraklık şiddeti yüksektir. Güneydoğu Anadolu, yüzölçümü en küçük ve orman oranı en düşük coğrafi bölgedir.

BÖLÜM HARİTASI NASIL OKUNUR?

Bir coğrafi bölümü haritada bulurken önce bağlı olduğu bölge belirlenmelidir. Ardından kıyıda mı iç kesimde mi bulunduğu, yükseltinin hangi yönde değiştiği ve önemli ova-havza sistemleri kontrol edilir. Örneğin “Karadeniz’de dağların kıyıdan uzaklaştığı, delta ovalarının genişlediği bölüm” ifadesi Orta Karadeniz’i; “Ege’de deniz etkisinin azaldığı, yüksek ve karasal bölüm” ifadesi İç Batı Anadolu’yu gösterir.

İkinci adım, doğal koşullarla ekonomik faaliyeti eşleştirmektir. Geniş alüvyal ova tarım ve tarıma dayalı sanayiyi; yüksek plato ve çayır büyükbaş hayvancılığı; girintili kıyılar liman ve turizmi; maden yatağı ise işleme sanayisi ve ulaşım bağlantısını destekleyebilir. Ancak tek bir ipucuya dayanmak yerine verilen özelliklerin birlikte hangi bölümü tanımladığına bakılmalıdır.

Üçüncü adım, benzer adlı birimleri karıştırmamaktır. Ege Bölgesi yedi ana bölgeden biridir; Ege Bölümü ise bu bölgenin kıyıdaki bölümüdür. Karadeniz Bölgesi üç bölüme ayrılırken “Batı Karadeniz”, “Orta Karadeniz” ve “Doğu Karadeniz” adları bölüm ölçeğini ifade eder. “Yukarı” sözcüğü ise her zaman kuzey anlamına gelmez; çoğu örnekte akarsuyun kaynağına yakın, yükseltisi fazla kesime işaret eder.

COĞRAFİ BÖLGELERİN KARŞILAŞTIRILMASI

Türkiye’nin coğrafi bölgeleri ve bölümleri karşılaştırılırken tek tek ezberden çok neden-sonuç ilişkisi kurulmalıdır. Dağların kıyıya paralel olduğu Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesimler arasındaki fark büyür. Dağların kıyıya dik olduğu Ege’de deniz etkisi ve ulaşım koridorları iç kesimlere sokulur. İç Anadolu’da deniz etkisinin zayıflaması yağışı azaltır; Doğu Anadolu’da yükselti sıcaklığı düşürür ve tarım süresini kısaltır. Güneydoğu Anadolu’da sade yüzey şekilleri ve yaz sıcaklığı tarımsal özellikleri belirler.

Türkiye’nin coğrafi bölgeleri ve bölümleri; iklim, yer şekilleri, nüfus ve ekonomik faaliyetlerin mekân üzerindeki ilişkisini anlamayı sağlar. Yedi bölgenin adlarını bilmek başlangıçtır; KPSS sorularında asıl başarı, 21 bölümü ayırt eden yükselti, kıyı uzanışı, tarım, sanayi, ulaşım ve yerleşme ipuçlarını birlikte değerlendirmekle sağlanır. Sonraki Marmara Bölgesi konusunda bölgenin fiziki, beşerî ve ekonomik özellikleri ayrıntılı olarak incelenecektir.