KPSS TÜRKİYE’DE BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ

KPSS Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Projeleri konu anlatımı kapsamında bölgesel kalkınmanın amacı ile başlıca projelerin kapsamı, hedefleri ve ayırt edici özellikleri işlenecektir.
KPSS Coğrafya konularının tamamına KPSS Coğrafya Konu Anlatım arşivinden ulaşabilirsiniz.

BÖLGESEL KALKINMA NEDİR?

Bölgeler; iklim, yer şekilleri, su kaynakları, nüfus, ulaşım, sermaye birikimi, pazar olanakları ve tarihsel gelişme bakımından aynı koşullara sahip değildir. Bu farklılıklar üretim, gelir, istihdam ve hizmetlere erişimde dengesizlik oluşturabilir. Bölgesel kalkınma politikası, geri kalmış bir bölgeyi yalnız başka bölgelere benzetmeye değil, o bölgenin kendi üstünlüklerini sürdürülebilir biçimde değerlendirmeye yönelir.

Projelerde sulama ve enerji yatırımları yapılabilir; fakat amaç bunlarla sınırlı değildir. Tarımsal verimin yükseltilmesi, ürünlerin işlenerek katma değer kazanması, kırsal nüfusun gelirinin artırılması, ulaşım ve sosyal altyapının güçlendirilmesi, kadınların ve gençlerin üretime katılması, doğal kaynakların korunması ve göç baskısının azaltılması da bölgesel kalkınmanın parçalarıdır. Bu nedenle bir projenin başarısı, tek bir tesisin tamamlanmasından çok yatırımların birbirini desteklemesine bağlıdır.

Bölgesel kalkınmada yatırımlar arasında bir çarpan ilişkisi bulunur. Örneğin sulama üretimi artırır; artan üretim depolama ve işleme tesisi ihtiyacı doğurur; bu tesisler istihdam yaratır; gelir yükseldikçe hizmetlere talep artar. Ulaşım ağı pazara erişimi kolaylaştırırken mesleki eğitim, yeni yatırımlar için gerekli iş gücünü hazırlar. Zincirin bir halkası eksik kaldığında ham madde bölge dışında işlenebilir ve beklenen katma değer başka merkezlere taşınabilir.

Projeler göçü doğrudan yasaklamaz. Yaşanabilirlik, eğitim-sağlık hizmetleri ve istihdam olanakları güçlendikçe zorunlu ekonomik göç baskısının azalması beklenir. Buna karşılık üretim artışı iyi yönetilmezse hızlı kentleşme, su ve toprak kirliliği, aşırı kaynak kullanımı ve yerleşme baskısı görülebilir. Bu nedenle ekonomik büyüme ile çevresel sürdürülebilirlik aynı plan içinde değerlendirilmelidir.

GÜNCEL BÖLGE KALKINMA İDARELERİ

Türkiye’de günümüzde dört bölge kalkınma idaresi bulunur: GAP, DAP, DOKAP ve KOP. Bu idarelerin kapsadığı iller, Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinin sınırlarıyla bire bir örtüşmez. Örneğin Sivas DAP’ın; Amasya ve Çorum DOKAP’ın; Kırıkkale ve Yozgat KOP’un kapsamındadır. Bölge kalkınma idarelerinin görev alanları, kalkınma projelerinin planlanıp yürütüldüğü idari alanlardır. Coğrafi bölgeler ise doğal ve beşerî özellikleri benzer alanların sınıflandırılmasıyla belirlenir. Bu nedenle bir ilin hangi coğrafi bölgede bulunduğu, hangi kalkınma idaresinin görev alanında olduğunu tek başına göstermez.

GÜNEYDOĞU ANADOLU PROJESİ (GAP)

GAP; Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak olmak üzere 9 ili kapsar. Projenin doğal temelini Fırat ve Dicle havzalarının su ve enerji potansiyeli oluşturur. Barajlar, hidroelektrik enerji ve sulama yatırımları GAP’ın en çok bilinen yönüdür; ancak proje zamanla çok sektörlü bir bölgesel kalkınma programına dönüşmüştür.

Sulama, nadas alanlarını ve iklime bağımlılığı azaltabilir; ürün desenini çeşitlendirebilir ve pamuk, mısır, sebze-meyve gibi ürünlerin üretimini destekleyebilir. Artan tarımsal üretim; tekstil, gıda, yem, ambalaj ve lojistik gibi sektörleri harekete geçirir. Eğitim, sağlık, kırsal altyapı, turizm, kültürel miras ve sosyal gelişme çalışmaları da projenin bütünleşik yapısına dâhildir. Şanlıurfa çevresindeki sulama sistemleri, Atatürk Barajı ve tüneller bu dönüşümün başlıca unsurlarındandır.

Sulama yanlış uygulanırsa taban suyu yükselmesi, tuzlanma ve verim kaybı oluşabilir. Bu nedenle drenaj, uygun ürün seçimi ve su tasarrufu, sulama yatırımı kadar önemlidir. GAP’ı yalnız “baraj projesi” olarak tanımlamak eksik; yalnız “tarım projesi” olarak görmek de yanlıştır.

DOĞU ANADOLU PROJESİ (DAP)

DAP; Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkâri, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Sivas, Tunceli ve Van olmak üzere 15 ili kapsar. Alanın genişliği, yükseltinin ve engebenin fazla olması, sert karasal iklim, dağınık yerleşme, uzun ulaşım mesafeleri ve kırsal nüfusun ağırlığı kalkınma politikalarını etkiler.

Büyükbaş hayvancılık ve mera potansiyeli DAP’ın temel üstünlüklerindendir. Bu potansiyelin gelire dönüşmesi için hayvan ırklarının iyileştirilmesi, yem bitkileri üretimi, hayvan sağlığı, modern işletmeler, süt ve et işleme tesisleri, soğuk zincir ve pazarlama ağının birlikte gelişmesi gerekir. Sulama, küçük ölçekli tarımsal altyapı, kırsal yollar, eğitim, sağlık, turizm ve beşerî sermaye yatırımları da önem taşır. Kış ve doğa turizmi, tarihî-kültürel değerler ve yerel ürünler bölgenin çeşitlendirme olanaklarıdır.

DOĞU KARADENİZ PROJESİ (DOKAP)

DOKAP; Amasya, Artvin, Bayburt, Çorum, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize, Samsun, Tokat ve Trabzon olmak üzere 11 ili kapsar. Dağların kıyıya paralel uzanması, eğimin fazla olması, tarım alanlarının parçalı yapısı, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım güçlükleri ve heyelan riski bölgesel planlamada belirleyicidir.

Çay ve fındık gibi ürünlerin yanı sıra tarımsal çeşitlilik, etkin sulama, hayvancılık, arıcılık, su ürünleri ve ürünlerin işlenmesi desteklenir. Karadeniz’in deniz ekonomisi potansiyeli; balıkçılık, limanlar ve kıyı faaliyetleriyle ilişkilidir. Yayla, doğa ve kültür turizmi, kırsal gelirleri çeşitlendirebilir. Ancak turizm ve ulaştırma yatırımları yapılırken orman, kıyı ve su ekosistemlerinin korunması gerekir.

KONYA OVASI PROJESİ (KOP)

KOP; Aksaray, Karaman, Kırıkkale, Kırşehir, Konya, Nevşehir, Niğde ve Yozgat olmak üzere 8 ili kapsar. Bölgede yağışın az, buharlaşmanın yüksek ve su kaynaklarının sınırlı olması; geniş tarım alanlarına rağmen üretimin sürdürülebilirliğini zorlaştırır. Yer altı sularının aşırı kullanılması su seviyesinin düşmesine, obruk riskinin artmasına ve ekosistemlerin zarar görmesine katkıda bulunabilir.

KOP’un temel yaklaşımı yalnız yeni su getirmek değil, mevcut suyu daha verimli kullanmaktır. Basınçlı sulama, ürün deseninin su koşullarına uyarlanması, su kayıplarının azaltılması, havza yönetimi ve çiftçi eğitimi bu nedenle önemlidir. Göksu Havzası’ndan Konya Kapalı Havzası’na su aktarılmasını sağlayan Mavi Tünel, projenin bilinen yatırımlarındandır. Tarımsal üretimin gıda sanayisiyle bütünleşmesi, kırsal kalkınma ve bölge içindeki gelişmişlik farklarının azaltılması da hedeflenir.

BÖLGESEL PLANLAR VE KURUMSAL YAPI

Türkiye’de bölgesel gelişme çalışmaları, farklı amaç ve kurumsal yapılarla yürütülür. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıkları güncel kamu idareleridir; YHGP ve ZBK ise belirli coğrafi alanlar için hazırlanmış bölgesel plan ve proje çalışmalarındandır.

YEŞİLIRMAK HAVZA GELİŞİM PROJESİ (YHGP)

Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi (YHGP), Yeşilırmak Havzası için hazırlanmış bölgesel kalkınma planıdır. TR83 Düzey-2 planlama alanı Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat illerini kapsar. 1997’de Amasya, Çorum, Samsun, Tokat ve Yozgat’ın katılımıyla Yeşilırmak Havzası İl Özel İdareleri Hizmet Birliği kurulmuştur. Yozgat, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması doğrultusunda Ocak 2004 itibarıyla bölgeden ve hizmet birliği üyeliğinden ayrılarak Kayseri-Sivas-Yozgat Bölgesi’ne geçmiştir. Bu nedenle birliğin tarihsel beş illi kuruluşu ile YHGP’nin dört illi planlama alanını birbirinden ayırmak gerekir. Proje; uygun arazi kullanımının planlanmasını ve doğal kaynakların izlenip yönetilmesini, erozyonun önlenmesini, su kirliliğinin kontrolünü ve meraların ıslahını amaçlar. Orman alanları, kentleşme ve sanayileşmenin izlenmesi de planlı gelişme hedefinin parçalarıdır.

YHGP’nin TR83 planlama alanındaki Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat illerinin tamamı bugün DOKAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının görev alanındadır. Yozgat, birliğin tarihsel beş ilinden biri olsa da YHGP’nin TR83 planlama alanına ve DOKAP BKİ’nin bugünkü görev alanına dâhil değildir. YHGP, Yeşilırmak Havzası için hazırlanmış bölgesel bir planlama çalışmasıdır; DOKAP BKİ ise daha geniş bir alanda kalkınma programlarını koordine eden kamu idaresidir. YHGP’nin dört ili DOKAP alanıyla örtüşür; DOKAP’ın görev alanı daha geniştir ve iki yapının amacı ile kurumsal niteliği farklıdır.

ZONGULDAK-BARTIN-KARABÜK PROJESİ (ZBK)

ZBK; Zonguldak, Bartın ve Karabük illerini kapsar. Bölge ekonomisinin taş kömürü, demir-çelik ve bunlarla bağlantılı ağır sanayiye bağımlılığı; üretim yapısındaki değişmeler karşısında istihdam ve gelir sorunları oluşturmuştur. Projenin temel amacı, madencilik ve demir-çelikteki dönüşümü yönetirken ekonomiyi yeni sektörlerle çeşitlendirmektir.

Sanayi altyapısının yenilenmesi, küçük ve orta ölçekli işletmelerin geliştirilmesi, ulaşım ve liman bağlantıları, çevresel iyileştirme, turizm ve tarımsal olanakların değerlendirilmesi bu çerçevede önem taşır. ZBK’nın ayırt edici özelliği, geniş bir tarımsal sulama projesinden çok madencilik ve ağır sanayi ağırlıklı bir bölgenin ekonomik yeniden yapılanmasına yönelmesidir.

PROJELERİN ORTAK VE AYIRT EDİCİ ÖZELLİKLERİ

Bütün projelerin ortak yönü bölgesel potansiyeli harekete geçirmek, gelir ve istihdamı artırmak, altyapıyı geliştirmek ve bölgeler arasındaki gelişmişlik farklarını azaltmaktır. Buna karşılık her projenin öne çıkan sorun ve kaynakları farklıdır. GAP’ta Fırat-Dicle suları, sulama ve enerji; DAP’ta hayvancılık, kırsal altyapı ve beşerî sermaye; DOKAP’ta eğimli-dağlık yapı, tarımsal gelir, deniz ekonomisi ve turizm; KOP’ta su kıtlığı ve verimli su yönetimi belirgindir. YHGP havza yönetimiyle, ZBK ise madencilik ve ağır sanayi ağırlıklı ekonominin dönüşümüyle ayırt edilir.