Karadeniz Bölgesi, Türkiye’nin kuzeyinde Gürcistan sınırından Adapazarı Ovası’nın doğusuna kadar uzanan; kıyıya paralel dağları, yıl boyu yağış alan kıyı kuşağı, gür ormanları ve belirgin doğu–batı farklılıklarıyla tanınan coğrafi bölgedir. Önceki İç Anadolu Bölgesi konusunda deniz etkisinin zayıflığının karasallığı artırdığı görülmüştü. Karadeniz kıyısında ise nemli havanın dağ yamaçlarında yükselmesi, yağış ve bitki örtüsünün bölgesel karakterini belirler.
KARADENİZ BÖLGESİ’NİN KONUMU VE SINIRLARI
Karadeniz Bölgesi, doğu–batı yönünde en fazla uzanan coğrafi bölgemizdir. Yüz ölçümü bakımından üçüncü sırada yer alır. Kuzeyinde Karadeniz, doğusunda Gürcistan ve Doğu Anadolu, güneyinde İç Anadolu, batısında Marmara Bölgesi bulunur. Coğrafi sınır; kıyı çizgisinden ibaret değildir, Kuzey Anadolu Dağları’nın su bölümü çizgilerini aşarak iç kesimlere kadar uzanır.
Bölge sınırları idari sınırlarla çakışmaz. Düzce, Zonguldak, Bartın, Kastamonu, Sinop, Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Artvin’in önemli kesimleri kıyı kuşağında yer alırken Bolu, Karabük, Çorum, Amasya, Tokat, Bayburt ve Gümüşhane’nin bazı alanları iç kuşakta kalır. Sakarya, Çankırı, Erzurum ve Erzincan gibi illerin de sınırlı kesimleri Karadeniz coğrafi bölgesi içinde değerlendirilebilir.
B) Kıyı boyunca iklim değerlerinin değişmesi
C) Tarım ürünlerinin bölümden bölüme farklılaşması
D) Ulaşım mesafelerinin artması
E) Bütün kıyılarda aynı yükselti ve yağışın görülmesi
YER ŞEKİLLERİ: KIYIYA PARALEL DAĞLAR
Karadeniz Bölgesi’nin ana yer şekli kuşağı Kuzey Anadolu Dağlarıdır. Dağlar kıyıya genel olarak paralel uzanır. Batıda Küre, Bolu ve Ilgaz dağları; orta kesimde Canik Dağları; doğuda Giresun ve Kaçkar dağları başlıca sıralardır. Yükselti doğuya doğru artar ve Kaçkarlar bölgenin en yüksek kütlelerini oluşturur.
Dağların kıyıya paralel ve kıyıya yakın olması kıyı şeridini daraltır, boyuna kıyı tipini yaygınlaştırır ve kıta sahanlığını genellikle daraltır. Kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım güçleşir; yollar vadi, geçit ve tünellere yönelir. Deniz etkisi dağların gerisinde hızla zayıfladığı için kısa mesafede yağış, sıcaklık ve bitki örtüsü değişebilir.
Doğu Karadeniz’de eğim ve yükselti fazla, vadiler derindir. Buzul şekilleri Kaçkarların yüksek kesimlerinde görülür. Batı Karadeniz de oldukça engebelidir; ancak Orta Karadeniz’de Canik Dağları’nın alçalması, akarsu vadileri ve deltalar daha geniş düzlükler meydana getirir. Bu nedenle Orta Karadeniz kıyı–iç ulaşımı ve tarım alanları bakımından görece elverişlidir.
B) Deniz etkisinin iç kesimlere sınırlı sokulması
C) Kıyı ovalarının çoğu yerde dar olması
D) Boyuna kıyı tipinin yaygınlaşması
E) Kıyı ile iç kesim ikliminin bütünüyle aynılaşması
AKARSULAR, DELTALAR VE GÖLLER
Sakarya, Filyos, Kızılırmak, Yeşilırmak ve Çoruh bölgenin başlıca akarsularıdır. Kıyı dağlarından doğrudan denize ulaşan çok sayıdaki akarsu kısa, eğimli ve hızlı akışlıdır. Kızılırmak ile Yeşilırmak ise geniş havzalardan taşıdıkları alüvyonları kıyıda biriktirerek sırasıyla Bafra ve Çarşamba delta ovalarını oluşturmuştur. Bu iki ova, bölgenin en geniş ve verimli tarım alanlarındandır.
Yağışın yıl içine dağılması akarsuları beslese de kar erimeleri, havza büyüklüğü ve mevsimsel yağış değişimi nedeniyle bütün akarsular tam düzenli rejime sahip değildir. İlkbaharda kar erimeleri ve yağışlar debiyi artırabilir. Eğimli vadiler hidroelektrik potansiyelini yükseltir; Altınkaya ve Derbent barajları Kızılırmak, Hasan Uğurlu ve Suat Uğurlu barajları Yeşilırmak sistemi üzerindedir.
Bölgenin başlıca gölleri arasında Abant, Yedigöller, Uzungöl ve Borabay bulunur. Uzungöl heyelan seti, Abant tektonik–heyelan etkili, Yedigöller ise heyelan setleriyle ilişkilendirilen göl örnekleridir. Acarlar Longozu, kıyı gerisindeki su basar orman ekosisteminin önemli örneklerindendir.
B) Kızılırmak ve Yeşilırmak’ın alüvyon biriktirmesiyle
C) Buzulların kıyıda aşındırma yapmasıyla
D) Mercan resiflerinin gelişmesiyle
E) Gelgit genliğinin çok yüksek olmasıyla
İKLİM, BİTKİ ÖRTÜSÜ VE TOPRAK
Kıyı kesiminde her mevsim yağışlı, yazları serin, kışları ılık Karadeniz iklimi görülür. Nem oranı yüksek, bulutluluk fazla, güneşlenme süresi görece azdır. Yağış doğuya doğru artar; Rize ve çevresi Türkiye’nin en yağışlı alanları arasındadır. Nemli hava kütlelerinin Kaçkarların kuzey yamaçlarında yükselmesi orografik yağışı güçlendirir.
Batı Karadeniz kıyısında da yıl boyu yağış görülür; fakat Doğu Karadeniz kadar yüksek değildir. Orta Karadeniz’de dağların alçalması ve kıyının gerilemesi yağış miktarını azaltır. Dağların güneyindeki iç kesimlerde deniz etkisi zayıflar; yaz–kış sıcaklık farkı artar, karasal iklim özellikleri ve bozkır alanları belirginleşir.
Türkiye’nin orman oranı en yüksek bölgesi Karadeniz’dir. Kıyıdan yükseldikçe geniş yapraklı ormanlardan karışık ve iğne yapraklı ormanlara, daha yukarıda alpin çayırlara geçilir. Gür ormanlar ahşap mesken, ormancılık ve kereste sanayisini destekler. Yağışın fazla olduğu eğimli yamaçlarda yıkanmış orman toprakları, delta ovalarında alüvyal topraklar yaygındır.
B) Deniz etkisinin güçlenmesi ve orman üst sınırının düşmesi
C) Yağışın azalması ve karasallığın artması
D) Kışların ılımanlaşması ve donun azalması
E) Bulutluluğun bütün yıl aynı kalması
DOĞAL AFETLER VE ÇEVRE SORUNLARI
Eğimli yamaçlar, fazla yağış, ayrışmış toprak ve yanlış arazi kullanımı heyelan riskini artırır. Heyelanlar özellikle Doğu Karadeniz kıyı kuşağında ve ilkbahar yağışlarının arttığı dönemlerde yaygındır. Kısa sürede düşen şiddetli yağışlar dar vadilerde sel ve taşkın oluşturabilir; dere yataklarına yapılan yerleşmeler zararı büyütür.
Yüksek dağlarda çığ, dik yamaçlarda kaya düşmesi görülebilir. Orman tahribi, yol yarmaları ve plansız yapılaşma yamaç dengesini bozabilir. Kıyı dolguları, dere yataklarının daraltılması ve geçirimsiz yüzeylerin artması taşkın riskini yükseltir. Afet riskini azaltmak için yalnız istinat duvarı yapmak yeterli değildir; havza ölçeğinde drenaj, bitkilendirme, yapılaşma denetimi ve erken uyarı birlikte gerekir.
I. eğimli yamaçlar,
II. fazla yağış,
III. yol ve yapılaşmayla yamaç dengesinin bozulması
etkenlerinden hangileri birlikte rol oynar?
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
KARADENİZ BÖLGESİ’NİN COĞRAFİ BÖLÜMLERİ
Karadeniz Bölgesi; Batı, Orta ve Doğu Karadeniz olmak üzere üç coğrafi bölüme ayrılır. Bu bölümler arasındaki en önemli farklar yükselti, yağış, kıyı ovalarının genişliği, tarım ürünleri ve ekonomik faaliyetlerdir.
BATI KARADENİZ BÖLÜMÜ
Batı Karadeniz, bölgenin en dağlık ve en engebeli bölümlerindendir. Bolu, Düzce, Zonguldak, Bartın, Karabük, Kastamonu ve Sinop çevresine uzanır. Küre, Bolu ve Ilgaz dağları ile Filyos Vadisi başlıca yer şekilleridir. Kıyıda ormanlar, iç kesimlerde tarım ve hayvancılık önem kazanır.
Zonguldak çevresindeki taş kömürü, Ereğli ve Karabük’teki demir–çelik sanayisinin gelişmesinde etkili olmuştur. Orman ürünleri, kereste, kâğıt ve mobilya sanayisi yaygındır. Safranbolu, Amasra, Abant, Yedigöller ve Ilgaz turizm açısından öne çıkar. Kıyı ile iç kesim ulaşımı dağlar nedeniyle tünel ve geçitlere bağımlıdır.
ORTA KARADENİZ BÖLÜMÜ
Orta Karadeniz; Samsun, Amasya, Tokat, Çorum ve çevresini kapsar. Canik Dağları’nın alçalması, Kızılırmak ve Yeşilırmak vadilerinin iç kesimlere uzanması ulaşımı kolaylaştırır. Bafra ve Çarşamba deltaları geniş tarım alanları oluşturur. Bu nedenle kıyı–iç bağlantısı, tarım ve kentleşme diğer iki bölüme göre daha elverişlidir.
Samsun bölümün en büyük kentidir ve liman, sanayi, ticaret ile ulaşım işlevleri gelişmiştir. Ovalarda tütün, mısır, sebze, pirinç ve çeşitli meyveler; iç kesimlerde tahıl, şeker pancarı ve hayvancılık önemlidir. Yağış Doğu Karadeniz’e göre azaldığı için tarım ürünü çeşitliliği farklılaşır.
DOĞU KARADENİZ BÖLÜMÜ
Doğu Karadeniz; Ordu’dan Gürcistan sınırına kadar uzanır. Giresun ve Kaçkar dağları kıyıya çok yaklaşır; yükselti, eğim ve yağış bölgenin en yüksek değerlerine ulaşır. Kıyı ovası dar, vadiler derin, yerleşme dağınıktır. Rize, Trabzon, Giresun, Ordu ve Artvin başlıca merkezlerdir.
Çay Rize ve çevresinde, fındık Ordu–Giresun–Trabzon kuşağında yoğunlaşır. Gür ormanlar, arıcılık, büyükbaş hayvancılık ve yaylacılık önemlidir. Ovit ve Zigana tünelleri kıyı ile iç kesim bağlantısını kolaylaştırır. Sümela Manastırı, Uzungöl, Ayder ve Kaçkarlar doğa, kültür ve yayla turizminin önde gelen merkezleridir.
B) Orta Karadeniz — Bafra ve Çarşamba deltaları
C) Doğu Karadeniz — çay, fındık ve heyelan
D) Orta Karadeniz — en yüksek dağlar ve en fazla yağış
E) Batı Karadeniz — orman ürünleri sanayisi
NÜFUS, YERLEŞME VE ULAŞIM
Nüfus kıyı şeridinde, delta ovalarında ve büyük kent çevrelerinde yoğunlaşır. Samsun, Trabzon, Ordu, Zonguldak ve Düzce başlıca nüfus merkezleridir. Dağlık iç kesimler, yüksek yaylalar ve ulaşımın zor olduğu vadiler seyrek nüfusludur. Kıyıdaki dar düzlükler nedeniyle kentler çoğu yerde deniz ile dağlar arasında çizgisel gelişir.
Doğu Karadeniz’de yağışın fazla, su kaynaklarının yaygın ve tarım arazilerinin parçalı olması dağınık yerleşmeyi destekler. Evler yamaçlara serpilir; ahşap, taş ve karma yapı malzemeleri yerel kaynaklara göre değişir. Serender, tarım ürünlerini nem ve zararlılardan korumak için yükseltilmiş geleneksel yapılardandır.
Kıyıya paralel dağlar kuzey–güney ulaşımını zorlaştırır. Bolu Dağı, Ilgaz, Zigana ve Ovit tünelleri; vadi ve geçitleri aşan önemli bağlantılardır. Samsun çevresinde alçalan dağlar ve geniş vadiler iç kesim bağlantısını kolaylaştırır. Kıyı boyunca uzanan kara yolu doğu–batı ulaşımını desteklese de dar kıyı şeridi, heyelan ve seller ulaşım güvenliğini etkileyebilir.
B) Kıyıların tamamında geniş grabenlerin bulunması
C) Yağışın bütün yıl kesilmesi
D) Dağların kıyıya dik uzanması
E) Volkanik platoların kıyıyı kaplaması
TARIM, HAYVANCILIK VE BALIKÇILIK
Eğimli arazi ve parçalı tarım alanları makine kullanımını sınırlar; ürünler iklim ve bölüm özelliklerine göre farklılaşır. Fındık nemli kıyı kuşağında, özellikle Ordu–Giresun–Trabzon çevresinde; çay Rize ve çevresinde yoğunlaşır. Mısır kıyı boyunca yaygın geleneksel üründür. Bafra ve Çarşamba ovalarında tütün, pirinç, sebze ve meyve; iç kesimlerde tahıl ve şeker pancarı yetiştirilir.
Çayın yetişme alanı dardır; kışların çok sert olmaması, yıl boyu yağış ve asitli toprak koşulları Doğu Karadeniz kıyısını elverişli kılar. Fındık daha geniş bir kıyı kuşağına uyum sağlar. Ürünlerin fabrikalarda işlenmesi çay ve fındık sanayisini kıyı kentlerinde geliştirmiştir.
Yüksek yaylalarda büyükbaş hayvancılık, kıyı ve orman çevresinde arıcılık önemlidir. Karadeniz, Türkiye’de deniz balıkçılığının en geliştiği denizdir. Soğuk ve besin maddeleri bakımından görece zengin sular hamsi, palamut ve istavrit gibi türleri destekler. Ancak aşırı avlanma, kirlilik ve üreme dönemlerinin dikkate alınmaması stokları azaltabilir.
B) İklim, yükselti, toprak ve tarım alanlarının bölümden bölüme değişmesi
C) Yalnız yer altı madenlerinin dağılışı
D) Deniz suyunun her yerde tatlı olması
E) Tarımda sulamanın hiçbir yerde yapılmaması
SANAYİ, MADENCİLİK VE TURİZM
Zonguldak çevresindeki taş kömürü bölgenin en ayırt edici madenidir. Karabük ve Ereğli’deki demir–çelik tesislerinin kuruluşunda enerji kaynağı, ulaşım ve liman olanakları etkili olmuştur. Artvin–Murgul çevresinde bakır çıkarılır; Samsun’da bakır işleme tesisleri gelişmiştir. Orman varlığı kereste, kâğıt ve mobilya; fındık, çay, tütün ve balıkçılık ise gıda sanayisini destekler.
Sanayi ve liman faaliyetleri Zonguldak–Karabük–Ereğli, Samsun ve Trabzon çevresinde yoğunlaşır. Dağlık arazi büyük sanayi alanlarını sınırlandırabilir; bu nedenle limanlar, delta ovaları ve ulaşım koridorları kuruluş yeri seçiminde önem kazanır. Hidroelektrik potansiyel eğim ve akarsu ağı nedeniyle yüksektir.
Safranbolu ve Amasra kültür turizmi; Abant, Yedigöller, Uzungöl, Ayder ve Kaçkarlar doğa turizmi; Ilgaz kış turizmi; yaylalar ise yaz turizmi bakımından öne çıkar. Sümela Manastırı, Hattuşa, Alacahöyük ve tarihî kent dokuları bölgenin kültürel çeşitliliğini artırır. Turizmde taşıma kapasitesinin aşılması, kıyı ve yayla ekosistemleri üzerinde yapılaşma baskısı oluşturabilir.
B) Tarım ürünlerinin yalnız kıyıda yetişmesine
C) Turizmin iklimden bağımsız olmasına
D) Nüfusun bütün bölgeye eşit dağılmasına
E) Ulaşımın yer şekillerinden etkilenmemesine
KARADENİZ BÖLGESİ’NDE NEDEN–SONUÇ İLİŞKİLERİ
| Temel özellik | Başlıca sonuç |
|---|---|
| Dağların kıyıya paralel uzanması | Dar kıyı şeridi, boyuna kıyı ve zor kıyı–iç ulaşımı |
| Nemli havanın dağ yamacında yükselmesi | Fazla yağış, gür orman ve güçlü akarsu ağı |
| Orta Karadeniz’de dağların alçalması | Geniş delta ovaları ve kolay kıyı–iç bağlantısı |
| Doğu Karadeniz’de eğim ve yağış fazlalığı | Heyelan, dağınık yerleşme ve parçalı tarım alanı |
| Zonguldak taş kömürü | Demir–çelik ve madene dayalı sanayi |
| Doğuya doğru yükselti ve yağış artışı | Çay–fındık kuşağı ve bölüm farklılaşması |
B) Fazla yağış ve eğim — heyelan riski
C) Orta Karadeniz’de alçak dağlar — geniş delta ovaları
D) Gür ormanlar — orman ürünleri sanayisi
E) Doğu Karadeniz’de yüksek dağlar — deniz etkisinin içeriye daha kolay sokulması