Kamu hukuku ve özel hukuk, hukuk kurallarını düzenledikleri ilişkinin niteliğine göre ayıran temel sınıflandırmadır. Kamu hukukunda devlet veya başka bir kamu tüzel kişisi çoğunlukla kamu gücüne dayanarak üstün konumda bulunur. Özel hukukta ise taraflar, kimlikleri ne olursa olsun, kural olarak hukuken eşit konumdadır.
Bu ayrım yalnız “ilişkinin bir tarafında devlet var mı?” sorusuyla yapılamaz. Devlet vergi toplarken kamu gücü kullanır; fakat bir taşınmazı özel hukuk sözleşmesiyle kiralarken karşı tarafla eşit konumda olabilir. Bu nedenle taraflara, ilişkinin amacına, uygulanan kuralların niteliğine ve kamu gücü ayrıcalığının bulunup bulunmadığına birlikte bakılır.
KAMU HUKUKU VE ÖZEL HUKUK AYRIMI
Kamu hukuku; devletin kuruluşunu, organlarını, kamu hizmetlerini, kamu düzenini ve devletin kamu gücü kullanarak kişilerle veya diğer devletlerle kurduğu ilişkileri düzenler. Bu alanda kamu yararı belirgindir; kuralların önemli bölümü emredicidir ve bazı işlemler yetkili makam tarafından kendiliğinden yürütülebilir.
Özel hukuk ise kişilerin birbirleriyle eşit düzeyde kurduğu ilişkileri düzenler. İrade özerkliği ve sözleşme özgürlüğü daha geniş yer tutar. Tarafların aksini kararlaştırmadığı durumda devreye giren tamamlayıcı kurallar özel hukukta daha sık görülür. Ancak bu özellikler mutlak değildir: özel hukukta emredici hükümler, kamu hukukunda da kişilere tercih alanı tanıyan düzenlemeler bulunabilir.
Ayrımda Kullanılan Ölçütler
Menfaat ölçütü, kuralın ağırlıklı olarak kamu yararını mı yoksa kişisel yararı mı koruduğunu araştırır. Taraf ölçütü, ilişkinin taraflarından birinin kamu tüzel kişisi olup olmadığına bakar. Üstünlük ölçütü ise kamu gücüne dayalı emir verme, tek yanlı işlem yapma veya zor kullanma ayrıcalığının bulunup bulunmadığını inceler.
Tek bir ölçüt her olayı açıklamaya yetmez. En güvenilir yaklaşım, ilişkinin bütün özelliklerini birlikte değerlendirmektir. Bir belediyenin idari para cezası uygulaması kamu hukuku ilişkisidir; belediyenin bir dükkân için kira sözleşmesi yapması ise kural olarak özel hukuk ilişkisidir.
A) Taraflardan birinin her durumda devlet olması
B) Tarafların aynı şehirde bulunması
C) Kamu gücüne dayalı üstün yetki kullanılması
D) İlişkinin yazılı sözleşmeyle kurulması
E) Uyuşmazlığın ekonomik değer taşıması
KAMU HUKUKUNUN BAŞLICA DALLARI
Anayasa Hukuku
Anayasa hukuku, devletin temel yapısını, egemenliğin kullanılmasını, yasama-yürütme-yargı organlarını ve temel hak ve hürriyetleri inceler. Anayasa’nın 7, 8 ve 9. maddeleri yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin hangi organlarca kullanılacağını belirler. Bu nedenle devletin organları arasındaki yetki dağılımı anayasa hukukunun merkezindedir.
A) Borçlar hukuku
B) Anayasa hukuku
C) Ticaret hukuku
D) İş hukuku
E) Miras hukuku
İdare Hukuku
İdare hukuku, idarenin kuruluşunu, görevlerini, kamu hizmetlerini, idari işlemleri ve idare ile kişiler arasındaki kamu gücüne dayalı ilişkileri düzenler. İdare, kanunla verilen yetki çerçevesinde tek yanlı işlem yapabilir; fakat bütün işlem ve eylemleri hukuk denetimine açıktır. Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.
Atama, ruhsat, kamulaştırma, disiplin cezası ve idari para cezası gibi işlemler idare hukukuyla ilişkilidir. İdarenin bütün faaliyetleri kamu hukuku değildir; idarenin özel hukuk hükümlerine göre yaptığı bazı sözleşmelerde eşitlik ilişkisi kurulabilir.
A) Miras hukuku
B) Ticaret hukuku
C) İdare hukuku
D) Borçlar hukuku
E) Aile hukuku
Ceza Hukuku
Ceza hukuku, hangi fiillerin suç oluşturduğunu, ceza sorumluluğunun esaslarını ve uygulanabilecek ceza ile güvenlik tedbirlerini düzenler. Türk Ceza Kanunu’nun 2. maddesine göre kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için ceza verilemez; idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz. Bu, suçta ve cezada kanunilik ilkesinin sonucudur.
A) Örf ve âdetle suç yaratılabilmesi
B) İdarenin genelgeyle ceza koyabilmesi
C) Suç ve cezanın kanunla belirlenmesi
D) Tarafların cezayı sözleşmeyle kaldırabilmesi
E) Her hukuka aykırı fiilin mutlaka suç olması
Vergi, Yargılama ve Devletler Genel Hukuku
Vergi hukuku, vergi ödevini, vergi borcunun doğmasını, hesaplanmasını ve sona ermesini düzenler. Anayasa’nın 73. maddesine göre vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.
Yargılama hukuku, mahkemelerin uyuşmazlıkları çözerken ve ceza yargılamasını yürütürken izleyeceği usulleri düzenler. Medeni yargılama, ceza yargılaması, idari yargılama ve icra-iflas hukuku bu çerçevede değerlendirilir. Devletler genel hukuku ise devletlerin ve uluslararası örgütlerin birbirleriyle ilişkilerini, uluslararası antlaşmaları ve uluslararası sorumluluk esaslarını inceler.
A) Devletler özel hukuku
B) Devletler genel hukuku
C) Medeni hukuk
D) Ticaret hukuku
E) İş hukuku
ÖZEL HUKUKUN BAŞLICA DALLARI
Medeni Hukuk
Medeni hukuk, özel hukukun temel ve en geniş alanıdır. Kişiler hukuku kişiliği ve ehliyetleri; aile hukuku evlenme, boşanma, soybağı ve velayeti; miras hukuku kişinin ölümünden sonra malvarlığının geçişini; eşya hukuku ise mülkiyet, zilyetlik ve diğer ayni hakları düzenler.
Türk Medeni Kanunu’nun başlangıç hükümleri yalnız medeni hukuk için değil, uygun düştüğü ölçüde özel hukukun tamamı için temel ilkeler taşır. Dürüstlük kuralı, iyi niyet, hâkimin takdir yetkisi ve ispat yükü bunlar arasındadır.
A) Aile hukuku
B) Kişiler hukuku
C) Miras hukuku
D) Eşya hukuku
E) Ceza hukuku
Borçlar Hukuku
Borçlar hukuku, alacaklı ile borçlu arasındaki borç ilişkisini düzenler. Borcun konusu olan edim; bir şeyi verme, yapma veya yapmama biçiminde olabilir. Türk Borçlar Kanunu’na göre sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur. Borç ilişkileri yalnız sözleşmeden değil, haksız fiilden ve sebepsiz zenginleşmeden de doğabilir.
A) Sözleşme
B) Haksız fiil
C) Sebepsiz zenginleşme
D) Yasama yetkisinin kullanılması
E) Kanundan doğan borç
Ticaret Hukuku
Ticaret hukuku, ticari işletmeyi, taciri, ticari işleri ve ticaret şirketlerini düzenler. Ticari işletme hukuku, şirketler hukuku, kıymetli evrak hukuku, taşıma, deniz ticareti ve sigorta hukuku bu alanın başlıca bölümleridir. Türk Ticaret Kanunu, Türk Medeni Kanunu’nun ayrılmaz bir parçası olduğunu açıkça belirtir; bu yönüyle ticaret hukuku özel hukuk sistemi içinde yer alır.
A) Anayasa hukuku
B) Şirketler hukuku
C) Ceza muhakemesi hukuku
D) Vergi hukuku
E) İdare hukuku
Devletler Özel Hukuku
Devletler özel hukuku, yabancı unsur taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukuku ve Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini belirler. Vatandaşlık hukuku, yabancılar hukuku ve kanunlar ihtilafı bu alanla ilişkilidir.
Buradaki “devletler” sözcüğü yanıltmamalıdır. İki devlet arasındaki antlaşma devletler genel hukukuna; farklı ülke vatandaşları arasındaki miras, evlenme veya sözleşme ilişkisinde hangi ülke hukukunun uygulanacağı ise devletler özel hukukuna girer.
A) Devletler genel hukuku
B) Anayasa hukuku
C) Devletler özel hukuku
D) Ceza hukuku
E) İdare hukuku
KARMA NİTELİKLİ HUKUK DALLARI
Bazı hukuk dallarında kamu yararı, devlet denetimi ve emredici hükümler ile özel kişiler arasındaki sözleşme ilişkileri iç içedir. Bu alanlar karma nitelikli hukuk dalları olarak anılabilir. İş hukuku, sosyal güvenlik hukuku, bankacılık hukuku, çevre hukuku, hava hukuku, toprak hukuku ve fikrî-sınai haklar hukuku kaynaklarda bu gruba örnek gösterilir.
Bu sınıflandırma öğretide bütünüyle tek biçimli değildir. Örneğin çevre hukukunun kamu hukuku yönü çok güçlüdür; fikrî haklar ise özel haklar ile kamusal koruma mekanizmalarını birlikte barındırır. Sınav sorusunda öncelikle sorunun kullandığı ölçüte ve verilen ilişkinin somut niteliğine bakılmalıdır.
A) Her durumda kamu hukuku
B) Özel hukuk
C) Ceza hukuku
D) Anayasa hukuku
E) Devletler genel hukuku
KAMU HUKUKU VE ÖZEL HUKUK KARŞILAŞTIRMA TABLOSU
| Ölçüt | Kamu Hukuku | Özel Hukuk |
|---|---|---|
| İlişkinin yapısı | Çoğunlukla dikey; üstünlük ve tabiiyet ilişkisi | Çoğunlukla yatay; hukuki eşitlik ilişkisi |
| Baskın amaç | Kamu düzeni ve kamu yararı | Kişisel menfaatler ve özel yarar |
| Kurallar | Emredici kurallar ağırlıktadır | İrade özerkliği ve tamamlayıcı kurallar daha geniştir |
| Başlıca dallar | Anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, devletler genel | Medeni, borçlar, ticaret, devletler özel |
| Devletin konumu | Kamu gücü kullanan üstün taraf olabilir | Sözleşmede diğer tarafla eşit konumda olabilir |
Soru çözerken önce olayda kamu gücü ayrıcalığı olup olmadığını belirleyin. Ardından ilişkinin eşitlik içinde mi yoksa üstünlük-tabiiyet düzeninde mi kurulduğuna bakın. Son olarak uyuşmazlığın hangi hukuk dalının özel konusuna girdiğini kontrol edin. Bu sıra, yalnız taraf adlarına bakarak yapılan yanlış sınıflandırmaları önler.
Önceki konu: Hukukun Kaynakları, Hukuk Kurallarının Türleri ve Hukukta Boşluk
Sonraki konu: Kişi, Hak ve Fiil Ehliyeti ile Hukuki Olay, Fiil ve İşlem