Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen; fiil anlamını korurken cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Kip ve kişi eki almadıkları için tek başlarına yargı bildirmezler.
Fiilimsi Nedir?
Fiilimsiler olumsuzluk eki ve fiile özgü öge ilişkilerini koruyabilir; ancak çekimli fiil değildir. Bir cümlede fiilimsi bulunması, o sözcüğün yüklem olduğu anlamına gelmez.
1. İsim-Fiil (Mastar)
Fiil kök veya gövdelerine -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede isim görevi yapar.
- Her gün kitap okumak zihni dinlendirir.
- Onun içten gülüşü herkesi rahatlattı.
- Sabah erken kalkmayı alışkanlık hâline getirdi.
“-ma/-me” eki olumsuzluk ekiyle karıştırılmamalıdır. “Gelme beni şaşırttı.” cümlesinde isim-fiil, “Buraya gelmedi.” cümlesinde olumsuzluk ekidir.
İsim-fiiller isim gibi çekim eki alabilir ve tamlama kurabilir: yüzmenin yararı, okumaya başlamak, bekleyişi uzamak. Bu ekleri alması fiilden türemiş olma özelliğini ortadan kaldırmaz.
- Onun konuşması herkesi etkiledi. → “konuşması” isim-fiil, özne
- Kitap okumayı seviyorum. → “okumayı” isim-fiil, nesne
- Erken kalkmaktan hoşlanmıyor. → “kalkmaktan” isim-fiil, ayrılma hâli eki almış
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiil vardır?
A) Gülen çocuk bize el salladı.
B) Kitap okumayı çok seviyor.
C) Koşarak yanımıza geldi.
D) Biten işleri dosyaladı.
E) Eve gelince beni aradı.
2. Sıfat-Fiil (Ortaç)
Fiilleri sıfatlaştıran başlıca ekler -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er/-r, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş ekleridir.
- Bahçede oynayan çocuklar içeri girdi.
- Okunacak kitapları masaya bıraktım.
- Geçen hafta aldığım kalem kayboldu.
Nitelediği isim düşerse sıfat-fiil adlaşabilir: “Yarışmaya katılanlar salona geçti.”
Sıfat-fiilin hangi ismi nitelediği bulunmadan görev doğru belirlenemez. “Yarın gelecek konuklar” sözünde “gelecek” sözcüğü “konuklar” ismini niteler. “Konuklar yarın gelecek.” cümlesinde ise aynı biçim yüklemdir ve gelecek zaman kipi taşır.
| Cümle | Görev | Gerekçe |
|---|---|---|
| Solmuş çiçekleri topladı. | sıfat-fiil | “çiçekler” ismini niteliyor |
| Çiçekler kısa sürede solmuş. | çekimli fiil | öğrenilen geçmiş zamanla yargı bildiriyor |
| Bildiğim soruları çözdüm. | sıfat-fiil | “sorular” ismini niteliyor |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil bir ismi nitelemiştir?
A) Beklemek onu yormuştu.
B) Gelecek günleri merakla bekliyor.
C) Koşarken ayağı takıldı.
D) Soruyu düşünerek çözdü.
E) Onun gelişi bizi sevindirdi.
3. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil)
Fiilleri durum, zaman, koşul veya sebep yönünden tamamlayan yapılardır. Başlıca ekleri -ken, -ince, -ip, -erek/-arak, -meden/-madan, -dikçe, -alı/-eli, -casına biçimleridir.
- Kapıyı açarak bizi içeri çağırdı. — durum
- Eve gelince beni ara. — zaman
- Kimseye sormadan karar verdi. — durum
- Düzenli çalıştıkça hızlandı. — koşul/süreklilik
Zarf-fiil, temel yüklemdeki eylemin ne zaman veya nasıl gerçekleştiğini gösterir. “Koşarak geldi.” cümlesinde gelme eyleminin biçimini, “Eve varınca aradı.” cümlesinde arama eyleminin zamanını açıklar.
“-ken” eki yalnız fiillere gelmez: öğrenciyken, evdeyken, gençken. İsim soylu sözlere geldiğinde ek fiilin zarf-fiil biçimi olarak değerlendirilir. “-madan/-meden” yapısında ise olumsuzluk anlamı ile zarf-fiil görevi birlikte bulunur: “Bize uğramadan gitti.”
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç fiilimsi türü de kullanılmıştır?
A) Koşarak gelen çocuk gülmeye başladı.
B) Okuduğu kitabı bitirince arkadaşına verdi.
C) Erken kalkmak için çalan saati kapattı.
D) Gülümseyerek konuşan öğrenciyi dinlemek güzeldi.
E) Eve gelmeden aradığı kişiyi bulamadı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil neden anlamı kurmuştur?
A) Hasta olunca okula gelemedi.
B) Koşarak otobüse yetişti.
C) Gülüp yanımızdan geçti.
D) Ders çalışırken müzik dinlemez.
E) Eve gelir gelmez uyudu.
Fiilimsi ile Kalıcı İsim Ayrımı
Fiilimsi ekiyle oluştuğu hâlde zaman içinde bir varlığın veya kavramın kalıcı adı olan sözcükler, kullanıldıkları cümlede fiilimsi sayılmaz. Sözcüğün hâlâ bir eylemi mi karşıladığı, yoksa doğrudan varlık adı mı olduğu kontrol edilir.
- Bahçedeki çiçekleri sulamak gerekir. → “sulamak” isim-fiil
- Bu dolma çok lezzetli olmuş. → “dolma” yemek adı, kalıcı isim
- Çocuklar dondurma aldı. → “dondurma” varlık adı, kalıcı isim
- Suyun donması boruları çatlatmış. → “donması” isim-fiil
Aşağıdaki cümlelerde geçen sözcüklerden hangisi kalıcı isimdir?
A) Bahçede uçan kuşları izledik.
B) Dolmuş durakta yolcu bekliyordu.
C) Yazılacak konuları belirledik.
D) Çalışmayı erkenden bitirdi.
E) Gülerek bize yaklaştı.
Fiilimsi Ekleri Başka Eklerle Karışabilir
Bir eki ezberlemek tek başına yeterli değildir. Aynı biçim kip eki, isim yapım eki veya fiilimsi eki olabilir.
| Biçim | Fiilimsi kullanımı | Fiilimsi olmayan kullanım |
|---|---|---|
| -acak/-ecek | Okunacak kitapları ayırdı. | Kitapları yarın okuyacak. |
| -mış/-miş | Solmuş yaprakları topladı. | Yapraklar solmuş. |
| -ma/-me | Bekleme bizi yordu. | Bizi burada bekleme. |
Aşağıdaki kalın yazılı sözcüklerden hangisi fiilimsi değildir?
A) Onun gülüşü herkesi etkiledi.
B) Yarın bize gelecek misin?
C) Okuduğu romanı anlattı.
D) Kapıyı açınca şaşırdı.
E) Düzenli çalışmak gerekir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-ma/-me” eki fiilimsi eki değildir?
A) Yüzme insanı dinlendirir.
B) Burada bekleme süremiz kısaldı.
C) Bana böyle bakma.
D) Kitap okuma alışkanlığı kazandı.
E) Onun konuşması herkesi etkiledi.
Fiilimsi Grubu ve Yan Yargı
Fiilimsi, kendisine bağlı sözcüklerle birlikte bir fiilimsi grubu kurabilir: “Sınava düzenli hazırlanmak özgüveni artırır.” Altı çizili bölüm bütünüyle özne görevindedir.
Fiilimsi bulunan yapı yan yargı oluşturabilir; ancak cümlenin temel yüklemi çekimli fiil veya ek fiille kurulmuş isim yüklemidir.
Fiilimsi grubu ögelere ayrılırken kendi içinde bölünmez. “Sabah erkenden yola çıkmak hepimizi rahatlattı.” cümlesinde “sabah erkenden yola çıkmak” grubunun tamamı öznedir. Grubun içindeki “yola” sözü, temel yüklemin yer tamlayıcısı değildir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi grubu yan yargı oluşturmuştur?
A) Çocuklar bahçede oynadı.
B) Dün aldığım kitabı bitirdim.
C) Bu oda oldukça geniştir.
D) Misafirler biraz önce geldi.
E) Kapı aniden açıldı.
Fiilimsiyi Tanımak İçin Üç Soru
- Fiilimsiler fiil anlamını korur, kip ve kişi eki almaz.
- İsim-fiil isim, sıfat-fiil sıfat, zarf-fiil zarf görevi yapar.
- Ekler bağlama göre çekim ekiyle karışabilir.
- Fiilimsi grubu cümlede tek bir öge olabilir.
Bir önceki konu için Birleşik Zamanlı Fiiller yazısına dönebilir; sıradaki konu için Fiilde Çatı yazısına geçebilirsiniz.