Fiilde çatı, yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi inceler. Çatı yalnız fiil cümlelerinde aranır; isim yüklemlerinde çatı özelliği yoktur.
Fiilde Çatı Haritası
Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı
Etken Fiil
Yüklemde bildirilen işi yapan gerçek veya gizli özne bellidir: “Öğrenciler salonu düzenledi.”
Etken fiilin öznesi cümlede açıkça yazılmayabilir. “Soruları dikkatle çözdüm.” cümlesinde işi yapan kişi, yüklemdeki “-m” ekinden anlaşılan gizli ben öznesidir.
Edilgen Fiil
İşi yapan belli değildir; eylemden etkilenen varlık sözde özne olur. Genellikle -l veya -n eki görülür: “Salon düzenlendi.”
Edilgen cümlede “tarafından” sözüyle işi yapan belirtilse bile dil bilgisel özne değişmez: “Rapor kurul tarafından incelendi.” cümlesinde “rapor” sözde öznedir; “kurul tarafından” ise işi yapanı açıklayan söz grubudur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen çatılı fiil vardır?
A) Çocuk sabah erkenden giyindi.
B) Dosyalar öğleden sonra incelendi.
C) İki arkadaş kapıda selamlaştı.
D) Görevli salonu düzenledi.
E) Kuşlar gökyüzünde uçuştu.
Dönüşlü Fiil
Özne yaptığı işten kendisi etkilenir: “Çocuk hızla giyindi.” Dönüşlülükte gerçek özne vardır.
Dönüşlü fiilde işi yapan ve işten etkilenen aynı varlıktır: “Sporcu yarıştan önce gerindi.” Bazı fiiller “-n” eki taşıdığı hâlde dönüşlü değildir; “yol uzandı” sözünde öznenin bilinçli olarak kendine yönelttiği bir iş yoktur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı fiil vardır?
A) Çocuk sabah erkenden yıkandı.
B) Pencereler görevli tarafından silindi.
C) İki arkadaş uzun süre bakıştı.
D) Usta kapıyı boyadı.
E) Öğretmen metni okuttu.
İşteş Fiil
Eylemin karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildirir; çoğunlukla -ş eki kullanılır: “İki arkadaş uzun süre yazıştı.”, “Kuşlar birden uçuştu.”
İşteşlik iki anlamda görülür: “Çocuklar selamlaştı.” karşılıklı, “İnsanlar meydana toplandı.” birlikte yapılma bildirir. Kökünde “ş” bulunan koşmak, taşmak gibi fiiller sırf bu sesi taşıdıkları için işteş sayılmaz.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş çatılı fiil vardır?
A) Çocuk aynanın karşısında tarandı.
B) Sokaklar belediye tarafından temizlendi.
C) İki takım sahada karşılaştı.
D) Bahçıvan çiçekleri suladı.
E) Öğrenciler sınıfa alındı.
Etken, Edilgen ve Dönüşlü Karşılaştırması
| Cümle | Çatı | Özne ilişkisi |
|---|---|---|
| Görevli kapıyı açtı. | etken | işi yapan gerçek özne belli |
| Kapı sabah açıldı. | edilgen | işi yapan belli değil; “kapı” sözde özne |
| Çocuk hızla giyindi. | dönüşlü | özne yaptığı işten kendisi etkileniyor |
“Dosyalar görevli tarafından dolaba yerleştirildi.” cümlesi için hangisi doğrudur?
A) Fiil etken ve geçişlidir.
B) Fiil dönüşlüdür.
C) Fiil edilgendir ve “dosyalar” sözde öznedir.
D) Fiil işteştir.
E) Fiil oldurgandır.
Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatı
Geçişli ve Geçişsiz Fiil
Yükleme “neyi, kimi?” soruları yöneltildiğinde cevap alınabiliyorsa fiil geçişli, alınamıyorsa geçişsizdir.
- Dosyayı inceledi. — Neyi? Dosyayı → geçişli
- Bankta uzun süre oturdu. — nesne alamaz → geçişsiz
Cümlede nesne bulunmaması, fiilin mutlaka geçişsiz olduğu anlamına gelmez. “Akşam uzun süre kitap okudu.” cümlesindeki “okumak” fiili “neyi?” sorusuna cevap alabilecek yapıdadır; nesne cümlede açıkça söylenmese de fiil geçişlidir.
- Kapıyı açtı. → belirtili nesne almış, geçişli
- Biraz kitap okudu. → belirtisiz nesne almış, geçişli
- Saatlerce okudu. → nesne yazılmamış; “bir şeyi okumak” mümkün olduğu için yine geçişli
- Saatlerce uyudu. → “neyi/kimi?” sorularına cevap vermez, geçişsiz
Aşağıdaki fiillerden hangisi nesne-yüklem ilişkisine göre geçişlidir?
A) uyumak
B) gülmek
C) beklemek
D) sararmak
E) oturmak
Oldurgan ve Ettirgen Fiil
Geçişsiz fiilin ekle geçişli yapılmasına oldurgan, geçişli fiilin geçişlilik derecesinin artırılmasına ettirgen denir.
- Çocuk uyudu → Anne çocuğu uyuttu. — oldurgan
- Görevli yazıyı yazdı → Müdür yazıyı görevliye yazdırdı. — ettirgen
Oldurganlıkta geçişsiz fiil nesne alabilir hâle gelir. Ettirgenlikte ise zaten geçişli olan eylemi bir başkasına yaptırma anlamı oluşur. “Çocuk güldü → Öğretmen çocuğu güldürdü.” oldurgan; “Terzi elbiseyi dikti → Müşteri elbiseyi terziye diktirdi.” ettirgendir.
Aynı ek farklı fiillerde farklı çatı anlamı kurabilir. Çatı yalnız eke bakılarak değil, özne ve nesne ilişkisi incelenerek belirlenir.
“Öğretmen öğrencilere metni okuttu.” cümlesindeki fiilin nesne-yüklem ilişkisine göre özelliği nedir?
A) Geçişsiz
B) Dönüşlü
C) Edilgen
D) Ettirgen
E) İşteş
“Anne bebeği uyuttu.” cümlesindeki fiilin çatı özelliği hangisidir?
A) Edilgen
B) Dönüşlü
C) İşteş
D) Oldurgan
E) Geçişsiz
Çatı Sorularında Sık Yapılan Hatalar
- İsim cümlesinde çatı aramak: “Bu oda çok geniştir.” cümlesinin yüklemi isim soyludur; çatı bakımından incelenmez.
- Eke bakıp karar vermek: “-l, -n, -ş” sesleri kökün parçası veya başka bir yapım eki olabilir.
- Nesne yoksa geçişsiz sanmak: Fiilin nesne alma potansiyeli cümlede nesnenin yazılmasından ayrıdır.
- Sözde özneyi gerçek özne saymak: Edilgen cümlede eylemden etkilenen varlık, işi yapan değildir.
- Oldurgan ile ettirgeni karıştırmak: Önce fiilin yalın biçiminin geçişli olup olmadığı belirlenir.
Çatı İncelemesinde Doğru Sıra
- Çatı yalnız fiil yükleminde aranır.
- Özne ilişkisine göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş fiiller vardır.
- Nesne ilişkisine göre geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller incelenir.
- Ek tek başına yeterli değildir; cümledeki ilişki belirleyicidir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?
A) Çocuklar bahçede oynadı.
B) Bu bina yüz yıllıktır.
C) Kapılar akşam kapatıldı.
D) Sporcular uzun süre çalıştı.
E) Usta duvarı boyadı.
Bir önceki konu için Fiilimsiler yazısına dönebilir; sıradaki konu için Cümlenin Ögeleri yazısına geçebilirsiniz.