AYT sosyolojiye giriş konu anlatımı kapsamında sosyolojinin konusu ve özellikleri, sosyolojik bakış, temel kuramlar, toplumsal olay–olgu ayrımı, toplum ve grup türleri, sosyolojinin doğuşu, kurucu sosyologlar, araştırma yöntemleri, veri toplama teknikleri ve Türkiye’de sosyoloji birbiriyle ilişkilendirilerek işlenecektir.
AYT felsefe grubu konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Sosyolojinin Konusu ve Sosyolojik Bakış
Sosyoloji Sözcüğünün Anlamı
Sosyoloji sözcüğü Latince socius (toplum, birliktelik) ile Yunanca logos (bilgi, düzenli inceleme) sözcüklerinin birleşmesinden doğmuştur. Bu köken, sosyolojinin kelime anlamıyla “toplum bilgisi” olduğunu gösterir; ancak bilim olarak sosyoloji yalnız toplum hakkında konuşmak değil, toplumsal gerçekliği sistemli yöntemlerle araştırmaktır.
Gündelik bir gözlem “kentte insanlar birbirine yabancılaşıyor” biçiminde kalabilir. Sosyolojik inceleme ise yabancılaşmanın hangi gruplarda, hangi koşullarda ve hangi göstergelerle arttığını araştırır.
Sosyolojinin Konusu
Sosyoloji; toplumsal yapı içindeki bireyler arası ilişkileri, grupları, kurumları, kültürü, tabakalaşmayı, toplumsal değişmeyi, toplumsal olay ve olguları inceler. İnceleme birimi kimi zaman küçük bir arkadaş grubu, kimi zaman eğitim kurumu, kentleşme veya sınıf sistemi olabilir.
Bireyin kişisel özellikleri sosyolojinin doğrudan konusu değildir. Bununla birlikte bireysel davranış, toplumsal ilişki ve kurumlarla bağlantılıysa sosyolojik açıklamanın parçası olur. Tek bir öğrencinin kaygı düzeyi psikolojinin; sınav baskısının farklı toplumsal kesimlerde nasıl üretildiği sosyolojinin sorusudur.
Sosyolojinin Amaçları
Sosyoloji toplumları anlamayı, toplumsal ilişkilerdeki düzenlilikleri açıklamayı, değişmenin neden ve sonuçlarını ortaya koymayı ve toplumlar arasındaki benzerliklerle farklılıkları belirlemeyi amaçlar. Sağlam verilere dayalı açıklamalar, belirli koşullar sürerse oluşabilecek eğilimler hakkında sınırlı öngörü kurmaya da imkân verir.
Öngörü kesin kehanet değildir. İnsan davranışı anlam, tarih ve koşullardan etkilendiği için sosyolojik sonuçlar “şu koşullarda bu eğilim güçlenir” biçiminde değerlendirilir.
Olanı İnceleme ve Normatif Olmama
Sosyoloji pozitif bir bilimdir; gözlenebilir toplumsal gerçeklikten hareket eder. Normatif yargı ise neyin olması gerektiğini değer ölçülerine göre söyler. “Boşanma oranı belirli dönemde yükselmiştir” olgusal bir saptama, “boşanmak her koşulda yanlıştır” normatif bir yargıdır.
Sosyolog bir uygulamanın sonuçlarını araştırabilir ve veriye dayalı çözüm seçenekleri gösterebilir. Fakat kişisel değerini bilimsel bulgu gibi sunamaz.
B) Deney dışındaki teknikleri reddetmesini
C) Olması gerekeni değil, olgulara dayalı olarak olanı açıklamaya çalışmasını
D) Her topluma ilişkin değişmez yasa bulmasını
E) Değer yargılarını veri yerine kullanmasını
Nesnellik ve Sistemlilik
Nesnellik, araştırmacının kişisel beğeni, inanç ve beklentilerini veri yerine koymamasıdır. Araştırma problemi açıkça tanımlanır; veri toplama ve yorumlama adımları denetlenebilir biçimde yürütülür. Aynı veriyi inceleyen başka araştırmacılar yöntemi anlayabilmeli ve bulgunun nasıl üretildiğini izleyebilmelidir.
Tam tarafsızlık bir niyet cümlesiyle sağlanmaz. Örneklem seçimi, soru biçimi, kavramların ölçülmesi ve karşı kanıtların hesaba katılması nesnelliğin somut koşullarıdır.
Genelleme ve Toplumsal Bağlam
Sosyoloji benzer toplumsal olayların ortak yönlerinden hareketle genellemelere ulaşabilir. Bununla birlikte her toplumun tarihsel ve kültürel koşulları farklıdır. Bir ülkedeki kentleşme örüntüsünün başka bir ülkede aynen gerçekleşeceği varsayılamaz.
Genelleme, bağlamı silmek değil; hangi koşullarda benzer sonuçların ortaya çıktığını açıklamaktır. Evrensel ve değişmez bir yargı ile koşullu sosyolojik genelleme aynı şey değildir.
Sağduyu Bilgisi ve Sosyolojik Bilgi
Sağduyu bilgisi, kişisel deneyim, alışkanlık ve çevreden edinilen kanaatlere dayanır. Gündelik yaşamı sürdürmede işlevli olabilir; fakat sınırlı örneklerden genelleme yapabilir ve karşıt verileri gözden kaçırabilir. Sosyolojik bilgi ise kavramları açıklar, kanıt toplar, alternatif açıklamaları sınar ve sonuçlarını yöntemle ilişkilendirir.
“İş bulamayanlar yeterince çabalamıyordur” kanaati bireysel açıklamaya dayanır. İşsizlik oranlarının eğitim, bölgesel yatırım, ekonomik daralma ve iş gücü yapısıyla birlikte incelenmesi sosyolojik bilgi üretir.
B) Bireysel davranışların hiçbir toplumsal sonucu olmadığını varsaymaktadır.
C) Yalnız tarihsel inceleme kullanılabileceğini savunmaktadır.
D) İşsizliğin ölçülemeyen bir olgu olduğunu kabul etmektedir.
E) Toplumsal olayların neden içermediğini ileri sürmektedir.
Sosyolojik Bakış ve Toplumsal Tahayyül
Sosyolojik bakış, kişinin gündelik yaşamındaki deneyimleri daha geniş kurum, kültür, tarih ve güç ilişkileri içinde yorumlamasıdır. Sosyolojik tahayyül de kişisel yaşam öyküsü ile toplumsal yapı arasındaki bağı kurma yeteneğini anlatır.
Bir kişinin borçlanması bütçe tercihiyle ilgili olabilir. Aynı dönemde geniş bir kesimin borçlanması ise ücret düzeyi, enflasyon, konut maliyeti ve kredi sistemi gibi yapısal etkenleri araştırmayı gerektirir. Kişisel sorunu toplumsal örüntüye bağlamak, bireysel sorumluluğu yok saymak değil açıklama ölçeğini genişletmektir.
Görselde tek bir mezunun deneyimi ile bir mezun grubuna ilişkin ortak koşullar birlikte gösterilmiştir. Mezuniyet sonrası iş bulmakta zorlanan bir kişinin yaşadığı güçlük aynı dönemde birçok mezunda da görülüyorsa, sosyolojik tahayyül açısından öncelikle hangisi araştırılmalıdır?
B) İş bulma güçlüğünü yalnız kişisel yetersizlikle açıklamak
C) Benzer güçlüğü yaşayan mezunların durumunu tekil bir rastlantı sayıp ortak örüntüyü yok saymak
D) Mezunların ahlaki değerleri hakkında hüküm vermek
E) İş piyasası, eğitim olanakları ve dönemin ekonomik koşulları gibi ortak yapısal etkenleri araştırmak
Sosyolojik Düşünmenin Katkıları
Sosyolojik düşünme kişinin içinde yaşadığı grup ve kurumları daha iyi anlamasını, alışılmış açıklamaları sorgulamasını ve farklı kültürlere karşı empati geliştirmesini destekler. Toplumsal bir sorunun nedenlerini görünür kılarak çözüm için güvenilir veri sağlar.
Bu katkı, sosyoloğun her sorunu tek başına çözeceği anlamına gelmez. Sosyoloji olası nedenleri ve sonuçları gösterir; politika, hukuk, ekonomi ve eğitim gibi alanlar bu bilgiyi kendi karar süreçlerinde kullanabilir.
B) Görünen davranışın arkasındaki ilişkileri sorgulama ve çözüm için veri üretme
C) Bireysel farklılıkları tümüyle reddetme ve kesin yasa kurma
D) Yalnız geçmiş olayları tarih sırasına koyma
E) Kültürel bağlamı araştırma dışına çıkarma
Sosyolojik Kuramlar ve Diğer Bilimlerle İlişki
Kuram ve Bakış Açısı
Kuram, toplumsal gerçekliğin belirli yönlerini birbiriyle ilişkili kavram ve önermelerle açıklayan sistemli çerçevedir. Aynı toplum farklı kuramlarla incelendiğinde biri düzeni, biri eşitsizliği, diğeri gündelik anlam üretimini öne çıkarabilir.
Kuramlar rastgele görüş değildir; hangi olgunun önemli sayılacağını, hangi soruların sorulacağını ve verinin nasıl yorumlanacağını yönlendirir. Bir kuramın belirli yönü açıklaması, öteki yönlerin gerçek olmadığını göstermez.
İşlevselci Kuram
İşlevselcilik, toplumu birbirine bağımlı parçaların oluşturduğu bir bütün olarak görür. Aile, eğitim, ekonomi, hukuk ve din gibi kurumlar toplumsal düzenin sürmesine katkıda bulunan işlevler üstlenir. Parça–bütün ilişkisi, düzen, denge, dayanışma ve işlevsel zorunluluk bu yaklaşımın temel kavramlarıdır.
Bir okul yalnız bilgi aktarmakla kalmayıp ortak değerleri, zaman düzenini ve rol beklentilerini de öğretebilir. İşlevselci açıklama bu katkılara odaklanır; ancak eşitsizlik ve çatışmayı ikinci plana atma riski taşır.
B) Çatışma kuramı
C) Anlama–yorumlama
D) İşlevselci kuram
E) Yalnız tarihsel inceleme
Çatışma Kuramları
Çatışma kuramları, toplumdaki grupların kaynak, statü ve iktidara eşit erişmediğini; düzenin her zaman ortak uzlaşmayla açıklanamayacağını savunur. Toplumsal çatışma yalnız bozulma değil, değişimi harekete geçiren bir güç de olabilir.
Karl Marx üretim araçları ve sınıf ilişkilerine, Max Weber ise ekonomik kaynakların yanında statü ve iktidar farklılıklarına dikkat çeker. Aynı eğitim kurumu işlevselcilik açısından bütünleşme, çatışma yaklaşımı açısından ayrıcalıkların yeniden üretilmesi bakımından incelenebilir.
Sembolik Etkileşimcilik
Sembolik etkileşimcilik, toplumu insanların gündelik karşılaşmalarda sembollere ortak anlam vermesiyle sürekli üretilen bir düzen olarak ele alır. Dil, jest, üniforma, unvan veya sınıf içindeki oturma düzeni, insanlar aynı anlamı paylaştığı ölçüde davranışı yönlendirir.
George Herbert Mead ve Herbert Blumer ile ilişkilendirilen yaklaşım, yüz yüze etkileşim gibi mikro süreçlere odaklanır. Bir etiketin öğrencinin kendini algılayışını ve çevresinin ona davranışını değiştirmesi bu bakışla incelenebilir.
B) Çatışmacı – işlevselci – pozitivist
C) Sembolik etkileşimci – çatışmacı – işlevselci
D) İşlevselci – sembolik etkileşimci – çatışmacı
E) Pozitivist – tarihsel – diyalektik
Makro ve Mikro İnceleme Düzeyi
Makro düzey, sınıf sistemi, devlet, ekonomi veya geniş kurumlar gibi büyük ölçekli yapıları inceler. Mikro düzey, küçük gruplardaki yüz yüze etkileşim, kimlik ve anlam oluşturma süreçlerine yönelir.
İşlevselcilik ve çatışma kuramları çoğunlukla makro; sembolik etkileşimcilik çoğunlukla mikro düzeydedir. Ancak araştırmanın ölçeği ile yöntem aynı şey değildir: mikro bir konu anketle, makro bir değişim tarihsel belgelerle araştırılabilir.
B) Makro–sembolik etkileşimci / mikro–pozitivist
C) Makro–çatışmacı / mikro–sembolik etkileşimci
D) Mikro–çatışmacı / makro–işlevselci
E) Makro–tarihsel / makro–işlevselci
Sosyolojinin Diğer Bilimlerle İlişkisi
Toplumsal gerçeklik çok boyutlu olduğu için sosyoloji diğer sosyal bilimlerin verilerinden yararlanır. Bu ilişki sosyolojinin konusunu kaybetmesi anlamına gelmez; her bilim aynı olgunun farklı yönünü ve farklı inceleme düzeyini öne çıkarır.
| Bilim | Temel odağı | Sosyolojiyle bağlantısı |
|---|---|---|
| Psikoloji | Bireyin davranışı ve zihinsel süreçleri | Bireysel davranışın grup ve toplumla etkileşimini anlamaya katkı verir. |
| Tarih | Geçmiş olayların zaman ve yer içindeki gelişimi | Toplumsal yapı ve değişmenin tarihsel arka planını sağlar. |
| Antropoloji | İnsan, kültür ve toplulukların gelişimi | Kültürel çeşitlilik ve toplumların geçirdiği aşamaları açıklar. |
| Hukuk | Yazılı ve yaptırımlı kurallar | Normların, kurumların ve toplumsal denetimin biçimlenmesini gösterir. |
| Ekonomi | Üretim, bölüşüm ve tüketim | Sınıf, statü, emek ve kaynak ilişkilerinin çözümlenmesini destekler. |
| Siyaset bilimi | Devlet, iktidar ve yönetim | Gücün kurumlar ve toplumsal ilişkiler üzerindeki etkisini açıklar. |
| Coğrafya | Mekân ve insan–çevre ilişkisi | Yerleşme, göç ve bölgesel koşulların toplumsal yaşama etkisini gösterir. |
| İletişim bilimleri | İleti, medya ve iletişim süreçleri | Medya teknolojileri ile toplumsal bağ ve anlam üretimi ilişkisini inceler. |
B) Sosyoloji yalnız ekonomik açıklamayı kabul etmelidir.
C) Kimlik algısı bulunduğu için çalışma bütünüyle psikolojiye aittir.
D) Tarihsel bilgi toplumsal araştırmalarda kullanılamaz.
E) Sosyoloji çok boyutlu toplumsal olguyu açıklarken tarih, ekonomi, hukuk ve psikolojinin verilerinden yararlanabilir.
Toplumsal Olay, Toplumsal Olgu ve Toplum
Toplumsal Olay
Toplumsal olay, belirli bir zaman ve yerde gerçekleşen, en az iki kişiyi ilgilendiren somut ve tekil oluşum ya da değişmedir. Olayın başlangıcı, aktörleri ve bağlamı gösterilebilir. Belirli bir çiftin 2025 yılında evlenmesi veya belirli bir tarihte yapılan bir grev toplumsal olaydır.
Bir olay tekil olsa da nedensiz değildir. Ekonomik, siyasal, kültürel ve psikolojik koşullar olayın ortaya çıkışında birlikte rol oynayabilir.
Toplumsal Olgu
Toplumsal olgu, aynı türden birçok toplumsal olayın sürekliliğinden çıkarılan genel ve soyut kavramdır. Belirli bir yer ve zamana bağlı değildir; olayların ortak özelliklerini ve düzenliliklerini anlatır. Evlilik, göç, savaş ve kentleşme birer toplumsal olgudur.
Olgu gözlenemez demek değildir. Olgu, tek tek olayların ortak örüntüsünden soyutlanır ve olaylara ilişkin verilerle araştırılır.
Olay ile Olgunun Ayırt Edilmesi
Ayrımın temel ölçütleri tekillik–genellik, somutluk–soyutluk ve belirli zaman/mekân–zamandan ve mekândan bağımsızlık karşıtlıklarıdır. “Bir ailenin Van’dan İzmir’e taşınması” olay, “iç göç” olgudur.
Bir sözcük bağlama göre olay veya olguyu gösterebilir. “Savaş 1914’te başladı” belirli bir olaya, “savaş toplumların kurumlarını dönüştürür” genellenmiş bir olguya işaret eder.
B) 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi sonrasında belirli ailelerin göç etmesi – afet sonrası göç
C) Evlilik – belirli iki kişinin 12 Haziran’da evlenmesi
D) Sanayileşme – belirli bir fabrikanın açılması
E) İşsizlik – belirli bir çalışanın işini kaybetmesi
Görselde I. kart belirli bir tarihte iki kişinin nikâhını, II. kart farklı dönem ve toplumlarda yinelenen evlilik örüntüsünü, III. kart belirli bir kentte açılan fabrikayı, IV. kart ise sanayileşmenin uzun dönemli yayılışını göstermektedir. Kartların olay–olgu niteliği sırasıyla hangisidir?
B) Olay – olay – olgu – olgu
C) Olgu – olgu – olay – olay
D) Olay – olgu – olay – olgu
E) Olay – olgu – olgu – olay
İndirgemeci ve Bütünsel Yaklaşım
İndirgemeci yaklaşım, çok boyutlu toplumsal olayı tek bir etkene dayanarak açıklamaya çalışır. Göçü yalnız ücret farkıyla açıklamak, güvenlik, aile ağı, eğitim ve kültürel beklentileri dışarıda bırakabilir.
Bütünsel yaklaşım, ekonomik, siyasal, hukuki, kültürel ve psikolojik boyutların etkileşimini inceler. Bütünsellik her olası ayrıntıyı yığmak değil, olayı açıklayan ilgili boyutlar arasındaki bağı kurmaktır.
B) Tekil olayı araştırma dışı bırakması
C) Değer yargısını bilimsel yasa sayması
D) Nedenselliği bütünüyle reddetmesi
E) İlgili bireysel ve yapısal boyutların etkileşimini bütünsel olarak ele alması
Toplum
Toplum, sınırları belirli bir coğrafyada ortak yaşam düzeni kuran, ortak kültür ve tarihsel birikim geliştiren, aralarında sürekli toplumsal ilişkiler bulunan insanların oluşturduğu bütündür. Ortak otorite, kurumlar, normlar ve aidiyet duygusu bu bütünlüğü sürdürür.
Toplum bireylerin sayısal toplamından fazlasıdır. Bireyler değişse bile dil, kurum ve rol örüntülerinin belirli süreklilik göstermesi toplumsal yapının bireyi aşan yönünü açıklar.
Toplumsal Kurum
Toplumsal kurum, toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere süreklilik kazanmış rol, norm, değer ve ilişki örüntüsüdür. Aile, eğitim, ekonomi, siyaset ve din toplumsal kurumlardır. Kurum soyut bir ilişki düzenidir; tek bir bina veya örgütle özdeş değildir.
Eğitim kurumu bilgi aktarımı, toplumsallaşma ve beceri geliştirme gibi işlevleri kapsar. Belirli bir okul ise bu kurumun somut örgütlerinden biridir.
Toplumsal Kuruluş
Toplumsal kuruluş, bir kurumun amaçlarını yerine getirmek üzere yönetmelik, görev, bina, araç ve personelle örgütlenmiş somut yapıdır. Üniversite eğitim kurumuna; banka ekonomi kurumuna; belediye siyaset ve yönetim alanına bağlı kuruluş örneğidir.
“Aile kurumu” ile “aile danışma merkezi” aynı düzeyde değildir. İlki süreklilik kazanmış ilişki örüntüsü, ikincisi belirli görevi olan somut örgüttür.
Toplumsal Grup
Toplumsal grup, en az iki kişinin ortak amaç veya özellik çevresinde, belirli süre boyunca karşılıklı etkileşim kurduğu ve ortak normlar geliştirdiği insan topluluğudur. Üyeler birbirlerinin davranışını hesaba katar ve bir ölçüde “biz” bilinci taşır.
Aynı salonda rastlantıyla bulunan herkes grup değildir. Karşılıklı ilişki, süreklilik ve ortak amaç bulunmuyorsa topluluk yığın veya kategori niteliğinde olabilir.
Toplumsal Kategori ve Yığın
Toplumsal kategori, aynı fiziksel yerde bulunmaları gerekmeyen insanların yaş, meslek veya eğitim gibi ortak bir ölçüte göre sınıflandırılmasıdır. “Lise son sınıf öğrencileri” veya “sağlık çalışanları” kategori örnekleridir.
Toplumsal yığın ise aynı yerde geçici olarak bulunan, aralarında düzenli ilişki ve ortak norm gelişmemiş insan topluluğudur. Otobüs bekleyenler veya bilet kuyruğundakiler yığındır. Ortak özellik kategoriye, fiziksel yakınlık yığına, karşılıklı ve sürekli ilişki gruba işaret eder.
II. Bir konser kapısında geçici olarak bekleyen insanlar
III. Haftalık toplantıları, görev paylaşımı ve ortak kuralları bulunan gönüllüler
Bu birliktelikler sırasıyla nasıl sınıflandırılır?
B) Yığın – grup – kategori
C) Kategori – grup – yığın
D) Grup – yığın – kategori
E) Kategori – yığın – grup
B) Grup – kurum – kuruluş – yığın
C) Kuruluş – kurum – grup – kategori
D) Kuruluş – grup – kurum – kategori
E) Kurum – kuruluş – grup – yığın
Toplumsal Gruplar ve Grup Türleri
Toplumsal Grubun Özellikleri
Toplumsal grup en az iki üyeden oluşur; ortak amaç, karşılıklı etkileşim, göreli süreklilik, iş bölümü, ortak norm ve değerler taşır. Üyeler birbirinin varlığını ve beklentilerini hesaba kattığı için davranışlar karşılıklı olarak biçimlenir.
Bir topluluğun kalabalık olması grup olduğunu kanıtlamaz. Üye sayısından önce ilişki örüntüsü, ortak amaç ve süreklilik aranır.
Toplumsal Grubun İşlevleri
Gruplar ait olma, güvenlik, dayanışma ve ilişki kurma ihtiyaçlarını karşılar. Bireye kültür, norm ve sosyal kimlik kazandırır; yeteneklerin gelişmesini, amaçların iş bölümüyle gerçekleştirilmesini sağlar. Grup aynı zamanda üyeleri üzerinde ödül, onay veya dışlama gibi yaptırımlar uygulayabilir.
İşlev her üye için her zaman olumlu sonuç demek değildir. Güçlü grup baskısı bireysel kararları sınırlandırabilir.
Birincil Gruplar
Birincil grup, üye sayısının görece az, ilişkilerin yüz yüze, sık, duygusal ve uzun süreli olduğu gruptur. Aile ve yakın arkadaş çevresi temel örneklerdir. Yazılı olmayan kurallar ve güçlü “biz” duygusu davranışı düzenler.
Bir grubun resmî kurum içinde bulunması, içindeki bütün ilişkileri ikincil yapmaz. Okuldaki yakın arkadaş grubu, okul ikincil bir örgüt olsa da birincil ilişki taşıyabilir.
İkincil Gruplar
İkincil grup, ilişkilerin belirli amaç ve rollere dayandığı, daha resmî, sınırlı ve araçsal olduğu gruptur. Şirket, sendika veya siyasi parti bu türdedir. Üyeler birbirini bütün kişiliğiyle değil görev ve konumları üzerinden tanıyabilir.
İkincil grubun mutlaka kısa ömürlü olması gerekmez. Devlet kurumu uzun süreli olabilir; ayırıcı ölçüt süre değil ilişkinin resmî ve amaç odaklı niteliğidir.
B) Birincil ve ikincil gruplar aynı toplumsal ortamda bulunamaz.
C) Üye sayısı az olan her topluluk zorunlu olarak kategoridir.
D) Yazılı kurallar bütün duygusal ilişkileri ortadan kaldırır.
E) Birincil gruplar yalnız akrabalıktan doğar.
Formel ve İnformel Gruplar
Formel grup, yasa, tüzük, yönetmelik veya yazılı görevlerle kurulup işleyen resmî gruptur. İnformel grup ise ilişkilerini gelenek, alışkanlık, yakınlık ve yazısız kurallarla sürdürür.
Formellik ile birincillik aynı eksen değildir. Bir şirket formel ve ikincil olabilir; şirket içindeki arkadaş çevresi informel ve birincil olabilir.
Küçük ve Büyük Gruplar
Küçük grupta üye sayısı yüz yüze ilişkiyi ve üyelerin birbirini tanımasını mümkün kılar. Büyük grupta üye sayısı arttıkça görev bölümü, temsil ve yazılı kurallar önem kazanır; üyelerin tümü birbirleriyle doğrudan ilişki kuramaz.
Küçük grubun mutlaka birincil, büyük grubun mutlaka ikincil olması beklenen bir eğilimdir fakat değişmez eşitlik değildir. Araştırmada gerçek ilişki biçimi incelenir.
Kısa Süreli ve Uzun Süreli Gruplar
Kısa süreli grup, belirli görev veya kampanya tamamlandığında dağılabilir. Uzun süreli grup ise üyelerinden daha uzun süre varlığını sürdürebilen yerleşik bir yapıya sahiptir. Bir yardım kampanyası ekibi kısa; köklü bir dernek veya aile uzun süreli olabilir.
Geçici yığın ile kısa süreli grup karıştırılmamalıdır. Kısa süreli grupta amaç, etkileşim ve iş bölümü vardır; yığında bunlar bulunmayabilir.
Cemaat ve Cemiyet
Cemaat, geleneksel, homojen, yakın ve kişisel ilişkilerin; güçlü “biz” duygusunun öne çıktığı topluluk tipidir. Cemiyet, modern ve heterojen toplumlarda resmî, akılcı, çıkar ve rol temelli ilişkilerin yaygın olduğu toplum tipidir.
Cemaat–cemiyet ayrımı mutlak iki kutu değil ideal tiptir. Bir kentte komşuluk dayanışması gibi cemaat ilişkileri, bir köyde resmî kurum ilişkileri birlikte bulunabilir.
İsteğe Bağlı ve İstek Dışı Katılım
İsteğe bağlı grup, bireyin kendi kararıyla katıldığı spor kulübü veya dernek gibi gruptur. İstek dışı üyelik, kişinin doğum veya kendisi dışında oluşan koşullar nedeniyle ait olduğu aile, akrabalık ya da kuşak gibi birliktelikleri anlatır.
Bir gruptan ayrılmanın zor olması, başlangıçta üyeliğin mutlaka istek dışı olduğu anlamına gelmez. Ölçüt katılımın nasıl gerçekleştiğidir.
B) Yakın arkadaş çevresi: formel ve büyük gruptur.
C) Kısa süreli proje ekibi: ortak amacı ve iş bölümü varsa kısa süreli ve formel olabilir.
D) Otobüs kuyruğu: küçük olduğu için birincil gruptur.
E) Meslek kategorisi: üyeler birbirini tanımadığı hâlde toplumsal gruptur.
Görselde I. sahnede birbirini tanımayan yolcular durakta beklemekte, II. sahnede yazılı görevleri olan bir proje ekibi çalışmakta, III. sahnede yakın arkadaşlar yüz yüze görüşmekte, IV. sahnede aynı meslekteki kişiler ülkenin farklı yerlerinde bulunmaktadır. Sıralama hangisidir?
B) Yığın – formel grup – birincil grup – kategori
C) Birincil grup – yığın – formel grup – kategori
D) Yığın – kategori – ikincil grup – formel grup
E) Grup – formel grup – yığın – kategori
B) Birincil – kategori
C) Formel – informel
D) Cemaat – cemiyet
E) Yığın – toplumsal grup
Sosyolojinin Doğuşu ve Kurucu Sosyologlar
Sosyal Felsefeden Bağımsız Bir Bilime
Toplum üzerine düşünme Antik Çağ’a kadar uzanır; ancak bu düşünceler uzun süre nasıl bir toplumun olması gerektiği sorusuna yönelen sosyal felsefe içinde kalmıştır. Sosyoloji ise toplumsal gerçekliği gözlem, karşılaştırma ve açıklamaya dayalı bağımsız bir bilim hâline 19. yüzyılda gelmiştir.
Bu ayrım, önceki düşünürlerin topluma ilişkin hiçbir bilgi üretmediği anlamına gelmez. Değişen nokta, toplumsal düzen ve değişmenin sistemli, olgusal ve yöntemli araştırmanın konusu yapılmasıdır.
Aydınlanma’nın Etkisi
Aydınlanma; akla, bilime, eleştiriye ve insanın kendi kurumlarını dönüştürebileceği düşüncesine güveni güçlendirdi. Toplumsal düzenin yalnız gelenek veya kutsal açıklamalarla değil, insan aklıyla anlaşılabilecek nedenlerle açıklanabileceği kabulü sosyolojiye zemin hazırladı.
Böylece toplum değişmez ve verili bir yapı olarak değil, incelenebilir ve tarih içinde dönüşen bir gerçeklik olarak görülmeye başlandı.
Fransız İhtilali’nin Etkisi
1789 Fransız İhtilali siyasal otoriteyi, sınıfsal ayrıcalıkları ve yurttaşlık anlayışını köklü biçimde değiştirdi. Eski düzenin çözülmesi; özgürlük, eşitlik, düzen ve toplumsal bütünleşmenin nasıl sağlanacağı sorularını öne çıkardı.
Kurucu sosyologların “toplumu bir arada tutan nedir?” sorusuna ilgisi, devrim sonrasındaki düzen arayışından bağımsız değildir.
Sanayi Devrimi’nin Etkisi
Sanayi Devrimi üretimi fabrikalara taşıdı; kentleşme, iş bölümü, ücretli emek, sınıf çatışması, yoksulluk ve göç gibi süreçleri hızlandırdı. Geleneksel bağların çözülmesi ve yeni çalışma ilişkilerinin oluşması, toplumsal değişmeyi gözle görülür bir araştırma problemi hâline getirdi.
Bu nedenle sosyoloji, 19. yüzyıl Fransa’sında Aydınlanma’nın düşünsel mirası ile Fransız ve Sanayi devrimlerinin yarattığı sarsıntılar içinde doğmuştur.
Auguste Comte
Auguste Comte, “sosyoloji” adını kullanan ve bilimi bağımsız bir disiplin olarak kurmaya çalışan düşünürdür. Pozitivizme göre toplum da doğa gibi gözlenebilir olgular ve düzenlilikler temelinde incelenmelidir. Comte sosyolojiyi sosyal statik ve sosyal dinamik olarak ikiye ayırır.
Sosyal statik düzen, kurumlar ve toplumsal bütünlüğü; sosyal dinamik ise toplumların değişme ve ilerleme yasalarını araştırır. Comte’un “üç hâl yasası” insan düşüncesinin teolojik, metafizik ve pozitif evrelerden geçtiğini ileri sürer.
Karl Marx
Karl Marx, toplumsal yapının anlaşılmasında üretim biçimi, mülkiyet ve sınıf ilişkilerine ağırlık verir. Tarihsel değişmenin önemli gücü, üretim araçlarını elinde bulunduranlarla emek gücünü satan sınıflar arasındaki çatışmadır.
Marx’ın yaklaşımı ekonomiyi tek başına sıralamak değil; maddi üretim ilişkileri ile siyaset, hukuk ve düşünce biçimleri arasındaki tarihsel bağı çözümlemektir. Kapitalist toplumda burjuvazi–proletarya karşıtlığı bu çözümlemenin merkezindedir.
Émile Durkheim
Émile Durkheim, sosyolojinin konusunu bireyin dışında bulunan ve birey üzerinde yaptırım gücü taşıyan toplumsal olgular olarak belirler. Bu olgular “şeyler gibi”, yani kişisel kanaatlerden bağımsız nesnel veriler olarak incelenmelidir.
İş bölümündeki değişmeyi mekanik dayanışmadan organik dayanışmaya geçişle açıklar. İntihar araştırması, çok kişisel görünen bir davranışın bile toplumsal bütünleşme ve düzenleme düzeyleriyle ilişkilendirilebileceğini göstermiştir.
Max Weber
Max Weber, sosyolojiyi toplumsal eylemi yorumlayarak anlamaya ve nedenlerini açıklamaya çalışan bilim olarak görür. Bir davranışın toplumsal eylem sayılması için eyleyen kişinin ona öznel anlam yüklemesi ve başkalarının davranışını hesaba katması gerekir.
Anlama (verstehen), araştırmacının eylemin aktör için taşıdığı anlamı kavramasıdır; keyfî empati değildir. Weber ayrıca karmaşık gerçekliğin belirli yönlerini karşılaştırmak için ideal tip kavramını kullanır ve modern toplumdaki akılcılaşmayı inceler.
B) Antik toplumlarda toplumsal düşüncenin bütünüyle bulunmaması
C) Sanayileşmenin yalnız teknik araçları değiştirmesi
D) Sosyolojinin normatif toplum tasarımlarını sürdürmesi
E) Fransız İhtilali’nin toplumsal kurumları değiştirmemesi
II. Eylemin aktör için taşıdığı öznel anlamı yorumlama
III. Üretim ilişkileri ve sınıf çatışmasını tarihsel değişmenin odağına yerleştirme
IV. Toplumsal düzen ile ilerlemenin pozitif yasalarını arama
Bu yaklaşımların düşünürlerle doğru eşleştirilmesi hangisidir?
B) Durkheim – Marx – Weber – Comte
C) Durkheim – Weber – Marx – Comte
D) Comte – Weber – Durkheim – Marx
E) Marx – Comte – Weber – Durkheim
B) Marx’ın yalnız mülkiyet sınıflaması
C) Durkheim’ın mekanik dayanışması
D) Pozitivizmin ölçüme indirgenmiş biçimi
E) Weber’in toplumsal eylemi öznel anlamı üzerinden anlama yaklaşımı
B) Eylemin tek belirleyicisi kişinin biyolojik yapısıdır.
C) Toplumsal düzen yalnız öznel anlamlardan oluşur.
D) İstatistiksel düzenlilik nedensel incelemeyi gereksiz kılar.
E) Toplumsal olgular değer yargılarından türetilmelidir.
Sosyolojide Bilimsel Akıl Yürütme ve Yöntemler
Bilimsel Yöntem, Kuram ve Hipotez
Bilimsel yöntem, araştırma problemini belirleme, açıklayıcı önermeler kurma, uygun veri toplama ve bulguları denetleme sürecidir. Kuram, çok sayıdaki olgu ve ilişkiyi tutarlı kavramlarla açıklayan genel çerçevedir. Hipotez ise araştırmada sınanabilecek geçici önermedir.
“Dijital iletişim yalnızlığı artırır” cümlesi ölçülebilir kavramlara dönüştürülüp veriyle sınanabiliyorsa hipotezdir. Sonuç hipotezi destekleyebilir veya yanlışlayabilir; araştırmacı sonucu önceden doğru kabul etmez.
Tümevarım
Tümevarım, tekil gözlem ve bulgulardan genel bir sonuca ulaşan akıl yürütmedir. Farklı okullarda gözlenen benzer devamsızlık örüntülerinden daha genel bir açıklama geliştirmek tümevarımsaldır.
Sonucun gücü örneklerin çeşitliliğine ve temsil niteliğine bağlıdır. Sınırlı birkaç örnekten bütün topluma kesin hüküm vermek hatalı genellemedir.
Tümdengelim
Tümdengelim, genel kuram veya önermeden belirli durumlara ilişkin sınanabilir sonuç çıkarır. “Toplumsal bağları zayıflayan bireylerde yalnızlık artar” kuramından, göçle yakın çevresinden ayrılan gençlere ilişkin bir hipotez türetmek buna örnektir.
Tümdengelim yalnız mantıksal çıkarımla bitmez; sosyolojik araştırmada özel durum için çıkarılan sonuç verilerle sınanır.
Analoji
Analoji, iki toplumsal durum arasındaki bilinen benzerliklerden hareketle başka bir özellik bakımından olası benzerlik kurmaktır. Benzer sanayileşme süreçleri yaşayan iki kentten birindeki aile dönüşümünün diğerinde de görülüp görülmeyeceğini araştırmak analojiye dayanabilir.
Analoji kesin kanıt üretmez; araştırılabilir bir beklenti sağlar. Yüzeysel benzerlik, tarihsel ve kültürel farkları göz ardı etmeye yol açabilir.
Diyalektik Yöntem
Diyalektik yöntem, toplumsal gerçekliği durağan parçalar olarak değil, karşıtlıkların ve ilişkilerin oluşturduğu tarihsel bir süreç olarak ele alır. Bir yapı kendi içindeki çelişkiler nedeniyle değişme eğilimi taşıyabilir.
Marx’ın sınıflar arasındaki çıkar karşıtlığını üretim biçiminin dönüşümüyle ilişkilendirmesi bu yöntemin sosyolojik kullanımına örnektir.
Pozitivist Yöntem
Pozitivist yöntem, gözlenebilir ve ölçülebilir olgulardaki düzenlilikleri belirlemeyi, neden–sonuç ilişkileri kurmayı ve genellemelere ulaşmayı amaçlar. Anket, istatistik ve karşılaştırmalı ölçümler bu yaklaşımda sık kullanılabilir.
Pozitivizm ile nicel tekniği eşitlemek yanlıştır. Pozitivizm bir yöntemsel yaklaşım; anket ve istatistik ise belirli araştırmalarda kullanılan araçlardır.
Yorumlayıcı Yöntem
Yorumlayıcı yöntem, insanların eylemlerine yüklediği anlamları ve bu anlamların etkileşim içinde nasıl kurulduğunu anlamaya yönelir. Derinlemesine görüşme ve katılımcı gözlem, bağlamı ve aktörün bakışını açığa çıkarmak için kullanılabilir.
Yorumlama öznel tahmin yürütmek değildir; ifadeler, davranışlar ve bağlam arasında denetlenebilir bir anlam ilişkisi kurmaktır.
Tarihsel Yöntem
Tarihsel yöntem, bir toplumsal kurum veya sürecin geçmişten bugüne nasıl oluşup değiştiğini belge, kayıt ve dönem karşılaştırmalarıyla inceler. Ailenin hukuk, üretim ve kentleşmeyle birlikte dönüşümünü araştırmak tarihsel yaklaşıma örnektir.
Tarihsel yöntem yalnız kronoloji sıralamaz; olayların bağlamını, sürekliliklerini ve kırılma noktalarını açıklamaya çalışır.
B) Tümdengelim – tümevarım
C) Tümevarım – tümdengelim
D) Tarihsel – yorumlayıcı
E) Pozitivist – analoji
Görselde bir araştırma tasarımında “insanların işe yüklediği anlamı derinlemesine görüşmelerle çözümleme” ile “işsizlik oranlarının yıllara göre değişimini istatistiklerle belirleme” yolları karşılaştırılmaktadır. Bu karşılaştırma için hangisi doğrudur?
B) İlk yol yorumlayıcı; ikinci yol ölçülebilir düzenliliklere yöneldiği ölçüde pozitivist yaklaşıma uygundur.
C) İkinci yol veri kullandığı için yöntemden bağımsızdır.
D) Her iki yol da yalnız tarihsel yöntemin tekniğidir.
E) Görüşme nicel, istatistik nitel veri üretir.
B) Tümdengelim – hipotezi sınamadan kabul etme
C) Diyalektik – karşıtlıkları dışlama
D) Analoji – benzerliğin kesin kanıt olmadığını kabul edip farklılıkları denetleme
E) Tarihsel yöntem – yalnız kronoloji kurma
B) Yalnız yorumlayıcı ve analojik
C) Tümevarım ve anket
D) Sosyometri ve monografi
E) Tarihsel ve diyalektik
Veri Toplama Teknikleri ve Araştırma Niteliği
Yöntem ile Teknik Ayrımı
Yöntem, araştırmanın probleme nasıl yaklaşacağını ve bilgiyi hangi mantıkla kuracağını belirleyen genel yoldur. Teknik, bu yol içinde verinin nasıl toplanacağı veya işleneceğine ilişkin somut araçtır. Aynı görüşme tekniği, araştırma sorusuna göre farklı yöntemsel çerçevelerde kullanılabilir.
Teknik seçimi araştırma problemi, hedef nüfus, zaman, etik sınırlar ve istenen veri türüne göre yapılır; hiçbir teknik her problem için tek başına üstün değildir.
Araştırma Problemi ve Hipotez
Araştırma problemi, sınırları belirlenmiş ve bilimsel olarak cevaplanabilir sorudur. “Gençler neden mutsuz?” çok geniştir; “12. sınıf öğrencilerinde haftalık çalışma süresi ile sınav kaygısı arasında nasıl bir ilişki vardır?” ölçülebilir bir probleme dönüştürülmüştür.
Hipotez problem için sınanabilir cevap önerir. Kavramların gözlenebilir göstergelere çevrilmesi, yani işlemsel tanımlama, hipotezin verilerle sınanmasını sağlar.
Evren, Örneklem ve Temsil
Evren, araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği bütün birimlerdir. Örneklem, evrenden belirli kurallarla seçilen daha küçük gruptur. Örneklem yalnız büyük olduğu için değil, evrenin ilgili özelliklerini dengeli temsil ettiği ölçüde değerlidir.
Kolay ulaşılan tek bir okuldan seçilen öğrenciler bütün ülke gençlerini temsil etmeyebilir. Seçim yanlılığı, araştırma sonucunun genellenebilirliğini sınırlar.
Sistematik Gözlem
Sistematik gözlemde neyin, nerede, ne zaman ve hangi kayıt ölçütleriyle izleneceği önceden belirlenir. Davranış kategorileri standartlaştırıldığı için gözlemciler arası karşılaştırma yapılabilir.
Yapılandırma, beklenmedik davranışların gözden kaçması riskini taşır; buna karşılık verinin düzenli ve karşılaştırılabilir olmasını güçlendirir.
Katılımlı ve Katılımsız Gözlem
Katılımlı gözlemde araştırmacı grubun etkinliklerine belirli ölçüde katılarak içeriden bilgi edinir. Katılımsız gözlemde araştırmacı sürecin dışında kalarak davranışları izler. Her ikisi de yapılandırılmamış biçimde, doğal ortamın akışını koruyarak uygulanabilir.
Katılım derin bağlam bilgisi sağlayabilir; fakat araştırmacının grubu etkilemesi ve mesafe kaybı riskini artırır. Açık rıza ve mahremiyet her iki türde de gözetilmelidir.
Anket
Anket, önceden hazırlanmış soruların çok sayıda kişiye aynı biçimde yöneltildiği tekniktir. Geniş örnekleme kısa sürede ulaşma ve standart cevapları karşılaştırma avantajı vardır.
Soru dili yönlendirici, belirsiz veya iki konuyu aynı anda soran biçimdeyse ölçüm bozulur. Katılımcının anladığı ile araştırmacının ölçmek istediği kavram örtüşmelidir.
Yapılandırılmış Görüşme
Yapılandırılmış görüşmede soruların içeriği ve sırası önceden belirlenir; görüşmeci tüm katılımcılara benzer koşullarda uygular. Anket de posta, web, telefon veya yüz yüze görüşmeci aracılığıyla uygulanabilir; bu nedenle iletişim biçimi tek başına ayırıcı değildir. Açık ya da kapalı uçlu soru biçimi de tek başına iki tekniği kesin olarak ayırmaz.
Standartlık karşılaştırmayı kolaylaştırırken katılımcının beklenmedik deneyimlerini ayrıntılandırma alanını sınırlayabilir.
Derinlemesine Görüşme
Derinlemesine görüşme, açık uçlu ve esnek sorularla kişinin deneyimini, anlam dünyasını ve gerekçelerini ayrıntılı biçimde ortaya çıkarmayı amaçlar. Görüşmeci yeni bir tema belirdiğinde izleyici sorular sorabilir.
Bu teknik zengin nitel veri üretir; ancak az sayıda katılımcıdan elde edilen bulguların hangi evrene genellenebileceği dikkatle değerlendirilmelidir.
Survey
Survey (tarama), geniş bir evrenin tutum, davranış veya özelliklerini temsil edici örneklem üzerinden betimlemeyi amaçlayan araştırma düzenidir. Anket en yaygın veri toplama aracı olsa da survey yalnız anketle eş anlamlı değildir.
Temsil edici örneklem ve standart ölçüm, survey sonuçlarının evrene genellenmesinde kritik önemdedir.
Monografi
Monografi, sınırları belirli bir toplumsal birimin —bir köy, aile, işletme veya kent kesimi gibi— çok yönlü ve derinlemesine incelenmesidir. Frédéric Le Play aile bütçeleri üzerinden geliştirdiği ayrıntılı monografilerle tanınır.
Monografi bütünü yoğun biçimde tanıtır; tek birimden elde edilen sonucun bütün toplumlara doğrudan genellenmesi doğru değildir.
Sosyometri ve Sosyogram
Sosyometri, küçük bir gruptaki tercih, yakınlık, reddetme ve ilişki örüntülerini ölçmeye yarayan, Jacob L. Moreno tarafından geliştirilen tekniktir. “Bir projede kiminle çalışmak istersin?” gibi ölçütlü seçimler alınır.
Sosyogram, bu tercihlerin düğüm ve oklarla görselleştirilmesidir. Çok seçilen kişi merkezî, hiç seçilmeyen kişi yalıtılmış görünebilir; karşılıklı ok karşılıklı tercihi gösterir. Grafik ilişkiyi betimler, kişinin karakterine ilişkin kesin hüküm vermez.
Yaşam Öyküsü
Yaşam öyküsü, kişinin kendi anlatısı, mektupları, günlükleri ve tanıklıkları üzerinden bireysel deneyim ile toplumsal değişme arasındaki ilişkiyi inceler. Göçmenin hayat anlatısı, dönemin çalışma ve aile düzenini görünür kılabilir.
Anlatı seçici hafızadan etkilenebileceği için başka belgelerle karşılaştırma ve anlatının üretildiği bağlamı çözümleme önemlidir.
Örnek Olay İncelemesi
Örnek olay, belirli kişi, kurum, grup, olay veya sürecin kendi gerçek bağlamı içinde ayrıntılı incelenmesidir. Görüşme, gözlem, belge ve sayısal kayıt gibi birden fazla veri kaynağını birleştirebilir.
Amacı çoğu zaman “kaç kişi?” sorusundan önce “bu süreç nasıl ve niçin böyle işledi?” sorusuna bütünsel cevap vermektir.
İstatistik
İstatistik, sayısal verileri düzenleme, özetleme, karşılaştırma ve değişkenler arasındaki ilişkileri çözümleme araçlarını kapsar. Oran, ortalama ve korelasyon toplumsal örüntüleri görünür kılabilir.
İki değişkenin birlikte değişmesi tek başına birinin diğerine neden olduğunu kanıtlamaz. Nedensellik için zaman sırası, alternatif açıklamalar ve araştırma tasarımı değerlendirilmelidir.
Nicel, Nitel ve Tarihsel Araştırma
Nicel araştırma ölçülebilir değişkenlere, sayısal karşılaştırmaya ve genellenebilir örüntülere; nitel araştırma anlam, deneyim ve bağlama; tarihsel araştırma süreçlerin zaman içindeki oluşum ve dönüşümüne ağırlık verir.
Bu yollar birbirini dışlamak zorunda değildir. Karma bir tasarım, temsil edici anketle yaygınlığı ölçüp derinlemesine görüşmeyle sonuçların nasıl anlamlandırıldığını açıklayabilir.
Geçerlik, Güvenirlik ve Araştırma Etiği
Geçerlik, aracın ölçmek istediği kavramı gerçekten ölçmesi; güvenirlik, benzer koşullarda tutarlı sonuç üretmesidir. Tutarlı biçimde yanlış şeyi ölçen araç güvenilir görünebilir ama geçerli değildir.
Aydınlatılmış onam, gönüllülük, mahremiyet, zarar vermeme, veriyi çarpıtmama ve kaynakları dürüstçe belirtme temel etik ilkelerdir. Özellikle gizli gözlem veya hassas yaşam öykülerinde bilimsel amaç, katılımcı hakkını ortadan kaldırmaz.
B) Evrenin gereğinden küçük tanımlanması
C) Hipotezin hiçbir zaman sınanamaması
D) Örneklemin evreni temsil etmeyen, kolay ulaşılmış ve teknolojiye ilgili bir gruptan seçilmesi
E) Araştırmada soru kullanılmasının bilim dışı olması
Bir sınıf sosyogramında A’yı B ve C, B’yi A, C’yi A ve D, D’yi ise hiç kimse seçmemiştir. Oklar seçen kişiden seçilene yönelmektedir. Buna göre hangisi kesin olarak söylenebilir?
B) C hiç tercih edilmemiştir.
C) A ile B arasında karşılıklı tercih vardır.
D) A’nın kişiliği diğerlerinden üstündür.
E) B ile C arasında karşılıklı tercih vardır.
B) Örneklem sorununu otomatik olarak ortadan kaldırması
C) Nicel yaygınlık örüntülerini, deneyimlerin anlam ve bağlamıyla birlikte açıklayabilmesi
D) Görüşme cevaplarını nedensellik kanıtı sayması
E) Araştırmacı yorumunu denetim dışı bırakması
B) Etik olduğu için kendiliğinden geçerlidir.
C) Örneklem büyürse kavramsal hata kaybolur.
D) Nitel veri üretirse sorun çözülür.
E) Tutarlı sonuç verdiği için güvenilir olabilir; hedef kavramı ölçmediği için geçerli değildir.
Türkiye’de Sosyoloji ve Sosyoloğun Özellikleri
Osmanlı’da Sosyolojinin Düşünsel Ortamı
Sosyoloji Osmanlı’nın son döneminde devleti ve toplumu dönüştüren sorunlara çözüm arayışı içinde gelişti. Jön Türk düşüncesi, Batılılaşma, merkeziyetçilik–ademimerkeziyetçilik tartışmaları ve pozitivizm bu ortamı etkiledi.
Türkiye’deki ilk sosyolojik yönelimler yalnız Batı kuramlarını aktarmamış; imparatorluktan ulus-devlete geçiş, kültür, eğitim, köy, kentleşme ve modernleşme sorunlarını yerel bağlamda ele almıştır.
Ziya Gökalp
Ziya Gökalp, Durkheim’ın dayanışma ve toplumsal olgu anlayışından etkilenmiş; sosyolojinin Türkiye’de üniversite düzeyinde kurumsallaşmasına öncülük etmiştir. 1914’te İstanbul Darülfünununda sosyoloji kürsüsünün kurulması bu süreçte dönüm noktasıdır.
Gökalp kültürü bir millete özgü dil, ahlak, sanat ve gelenekler bütünü; medeniyeti milletler arasında paylaşılabilen bilim, teknik ve kurumlar bütünü olarak ayırır. Millî kültürü koruyarak çağdaş medeniyete katılmayı savunur.
Prens Sabahattin
Prens Sabahattin, Le Play okulunun monografi yaklaşımından etkilenmiş ve toplumsal sorunların yerinde, ayrıntılı araştırılmasını savunmuştur. Merkeziyetçi yapı karşısında ademimerkeziyetçilik ve ekonomik gelişmede kişisel girişim düşüncelerini öne çıkarmıştır.
Bu yönüyle Gökalp’in dayanışma ve merkezî bütünleşmeye ağırlık veren çizgisinden ayrılır; Türkiye sosyolojisindeki iki erken yaklaşımı temsil ederler.
Niyazi Berkes
Niyazi Berkes, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e modernleşme ve çağdaşlaşma sürecini tarihsel-sosyolojik bir çerçevede incelemiştir. Geleneksel kurumlarla modern kurumların ilişkisine ve laikleşmenin toplumsal anlamına odaklanmıştır.
Berkes’e göre değişmeyi yalnız Batı kurumlarının kopyalanması şeklinde değil, Türkiye’nin tarihsel yapısı ve dönüşüm sorunları içinde açıklamak gerekir.
Mübeccel Belik Kıray
Mübeccel Belik Kıray, kentleşme ve sanayileşmenin toplumsal yapıda yarattığı değişimi saha araştırmalarıyla incelemiştir. Ereğli araştırması, sanayileşen bir kıyı kentindeki aile, tabakalaşma ve ilişki dönüşümlerini ortaya koyar.
Kıray’ın tampon kurumlar ve mekanizmalar kavramı, hızlı değişme sırasında eski yapı çözülürken yeni yapı tam kurulmadan önce toplumsal bütünlüğü geçici olarak sağlayan ara düzenlemeleri açıklar.
Sosyoloğun Taşıması Gereken Özellikler
Sosyolog meraklı, eleştirel, sistemli ve kanıta açık olmalı; gündelik kabulleri sorgularken kendi önyargılarını da denetlemelidir. Toplumsal olayı bağlamından koparmadan, farklı boyutlar ve bakış açıları arasında ilişki kurmalıdır.
Nesnellik, hiçbir değerinin olmaması değil; kişisel değer yargılarını bulgu diye sunmamak, yöntem ve kanıtı açık hâle getirmek demektir. Etik sorumluluk, araştırılan kişilerin haklarını korumayı ve veriyi çarpıtmamayı gerektirir.
II. Le Play monografileri, kişisel girişim ve ademimerkeziyetçilik
III. Modernleşme ve laikleşmenin tarihsel-sosyolojik çözümlemesi
IV. Ereğli saha araştırması ve tampon kurumlar
Bu çalışmaların sosyologlarla doğru eşleştirilmesi hangisidir?
B) Prens Sabahattin – Ziya Gökalp – Mübeccel Belik Kıray – Niyazi Berkes
C) Niyazi Berkes – Prens Sabahattin – Ziya Gökalp – Mübeccel Belik Kıray
D) Ziya Gökalp – Niyazi Berkes – Prens Sabahattin – Mübeccel Belik Kıray
E) Mübeccel Belik Kıray – Ziya Gökalp – Niyazi Berkes – Prens Sabahattin
Sonraki Konu: Sosyalleşme, Statü, Rol, Norm ve Toplumsal Sapma