AYT sosyalleşme, statü, rol, norm ve toplumsal sapma konu anlatımı kapsamında birey–toplum ilişkisi, sosyalleşme kuramları ve aşamaları, statü–rol düzeni, toplumsal değer ve normlar, toplumsal kontrol, sapma, suç ve hak–sorumluluk dengesi işlenecektir.
AYT felsefe konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Sosyalleşme: Birey ile Toplum Arasındaki Bağ
Birey, Toplum ve Sosyalleşme
Birey, toplumun içinde yaşayan ve kendine özgü biyolojik, psikolojik ve toplumsal özellikleri bulunan insandır. Toplum ise yalnız yan yana duran kişilerden değil; ortak kültür, kurum, kurallar ve sürekli ilişkilerle birbirine bağlanan insanlardan oluşur. Birey toplumdan ayrı düşünülemez, fakat toplum da bireylerin eylemlerinden bağımsız ve değişmez bir varlık değildir.
Sosyalleşme, bireyin içinde yaşadığı toplumun dilini, değerlerini, normlarını, davranış kalıplarını, rollerini ve yaşam için gerekli becerileri öğrenerek toplumsal yaşama katılma sürecidir. Çocuğun konuşmayı, sıra beklemeyi ve başkalarının haklarını gözetmeyi öğrenmesi kadar; yetişkinin yeni bir iş yerinin kurallarını benimsemesi de sosyalleşmedir.
Sosyalleşme tek yönlü bir kalıba sokma değildir. Birey toplumsal beklentileri öğrenirken onları yorumlar, bazılarını dönüştürür ve yeni davranış biçimlerinin yayılmasına katkı verebilir. Bu nedenle süreçte toplum bireyi etkiler, birey de toplumu etkiler.
B) Sosyalleşme yalnız çocuklukta gerçekleşir.
C) Toplumsal davranışlar biyolojik kalıtımla belirlenir.
D) Birey kültürün tamamını değişmeden benimser.
E) Toplum, bireysel eylemlerden bağımsızdır.
Sosyalleşmenin Bireysel ve Toplumsal Boyutu
Bireysel açıdan sosyalleşme, kişinin benlik ve kimlik geliştirmesini, dil ve iletişim becerisi kazanmasını, toplumdaki yerini anlamasını ve farklı durumlarda nasıl davranacağını öğrenmesini sağlar. Benlik, kişinin kendisini başkalarından ayrı bir varlık olarak algılayışı; kimlik ise kendisini ait olduğu gruplar, roller ve kişisel özelliklerle tanımlama biçimidir.
Toplumsal açıdan sosyalleşme, kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasını ve toplumun sürekliliğini sağlar. Ortak kuralların öğrenilmesi davranışları öngörülebilir kılar; ancak bu, herkesin aynı kişiliğe sahip olacağı anlamına gelmez. Her bireyin ailesi, arkadaşları, eğitimi ve yaşam deneyimleri farklı olduğundan sosyalleşme sonuçları da farklılaşır.
B) Kimlik yalnız doğuştan getirilen özelliklerin sonucudur.
C) Kardeşlerin toplumsal çevresi hiçbir ortaklık taşımaz.
D) Ortak kültür aktarılırken farklı deneyimler farklı benlik ve kimlikler oluşturabilir.
E) Sosyalleşme yalnız resmî kurumlarda gerçekleşir.
Sosyalleşmenin Özellikleri ve Amaçları
Sosyalleşme belirli bir toplum, zaman ve kültür içinde gerçekleşir; çocuklukta başlar ve yaşam boyunca sürer. Karşılıklı etkileşime dayanır. Birey kültürün tümünü öğrenmez ve öğrendiği her unsuru aynı ölçüde benimsemez. Yeni gruplara katılım, göç, meslek değişimi, evlilik veya teknolojik dönüşüm yeni sosyalleşme deneyimleri oluşturur.
Sürecin başlıca toplumsal işlevleri kültürü yeni kuşaklara aktarmak, temel davranış kurallarını ve rolleri öğretmek, toplumsal sürekliliği desteklemek ve bireyin topluma katılmasını sağlamaktır. Bireyin dengeli kimlik geliştirmesi bu sürecin bireysel sonucudur; toplumun bütün bireyleri tek biçime sokması amaç değildir.
B) Yetişkinlikte öğrenilen davranışlar sosyalleşme sayılamaz.
C) Toplumsal kurallar yalnız yazılı hukuk kurallarıdır.
D) Sosyalleşmenin tek amacı ekonomik üretimdir.
E) Sosyalleşme yaşam boyu sürer ve yeni toplumsal ortamlarda devam eder.
Birincil ve İkincil Sosyalleşme
Birincil sosyalleşme, yaşamın ilk yıllarında çoğunlukla aile ve yakın çevre içinde temel dilin, güven duygusunun, gündelik alışkanlıkların ve ilk davranış ölçütlerinin kazanılmasıdır. Yakın, yoğun ve duygusal ilişkiler bu evrede belirleyicidir.
İkincil sosyalleşme, bireyin okul, meslek, örgüt, kulüp veya yeni yaşam çevrelerinde belirli rolleri ve uzmanlaşmış kuralları öğrenmesidir. İkincil sosyalleşme birincil öğrenmeleri bütünüyle silmez; onları genişletebilir, yeniden yorumlayabilir veya bazı durumlarda değiştirebilir.
B) Rol çatışması – rol pekişmesi
C) Birincil sosyalleşme – ikincil sosyalleşme
D) Kültürlenme – kültür şoku
E) Olumlu sapma – olumsuz sapma
Görselin 1. panelinde bir genç çevrim içi gönüllülük topluluğundan dayanışma davranışlarını öğrenmekte; 2. panelde aynı genç hazırladığı dijital kampanyayla topluluğun iletişim biçimini değiştirmektedir. Bu iki panel birlikte değerlendirildiğinde hangisine ulaşılır?
B) Dijital etkileşim sosyalleşme kapsamında değildir.
C) Toplumsal değişim yalnız devlet eliyle gerçekleşir.
D) Sosyalleşme, bireyin etkilendiği ve aynı zamanda etkide bulunduğu çift yönlü süreçtir.
E) Bireyin öğrendiği her davranış değişmeden kalır.
Sosyalleşmenin Unsurları, Kuramsal Açıklamaları ve Aşamaları
Aile ve Arkadaş Grupları
Aile, bebeğin bakımının sağlandığı, dil ve temel davranış örüntülerinin ilk kez öğrenildiği başlıca sosyalleşme aracıdır. Ailede kazanılan güven, iletişim, sorumluluk ve değerler sonraki ilişkiler için temel oluşturur. Ailenin etkisi güçlüdür; fakat bireyin bütün yaşamını değişmez biçimde belirleyen tek etken değildir.
Arkadaş grupları, özellikle çocukluk ve ergenlikte eşitlik, iş birliği, rekabet, sadakat, liderlik ve gruba kabul edilme deneyimi sağlar. Akran ilişkileri ailedeki yaş ve otorite farkından daha yatay olduğundan birey müzakere etmeyi, ortak karar almayı ve grup baskısıyla başa çıkmayı öğrenir.
B) Arkadaş grupları yalnız olumsuz davranış üretir.
C) Aile etkisi başladığında diğer aracılar işlevsiz kalır.
D) Sosyalleşme aracıları her bireyde aynı sonucu doğurur.
E) Farklı sosyalleşme aracıları farklı ilişki deneyimleri kazandırabilir.
Okul, Kitle İletişimi ve Sosyal Medya
Okul, bilgi ve becerinin yanında zaman düzeni, başarı ölçütleri, yazılı kurallar, yurttaşlık değerleri ve kurumsal rolleri öğreten resmî bir sosyalleşme aracıdır. Okulun açık öğretim programının yanı sıra sıra bekleme, iş bölümü ve otoriteyle ilişki gibi gündelik pratikler de sosyalleştirici etki taşır.
Kitle iletişim araçları, geniş kitlelere aynı anda mesaj ileten televizyon, radyo, gazete ve benzeri araçlardır. Hangi davranışın olağan, başarılı veya onaylanmaz sayılacağına ilişkin imgeler aktarabilir. Sosyal medya ise kullanıcının hem içerik alıcısı hem üreticisi olmasına imkân veren çift yönlü yapısıyla ayrılır; algoritmalar, akran geri bildirimi ve çevrim içi topluluklar sosyalleşmeyi hızlandırabilir.
B) Kullanıcının hem alıcı hem üretici olabildiği çift yönlü etkileşim
C) Toplumsal değerlerden bağımsız olması
D) Yalnız çocukları etkilemesi
E) Yüz yüze ilişkiyi zorunlu kılması
Cinsiyet, Sosyoekonomik Düzey ve Etnisite
Toplumların cinsiyetlere yüklediği roller, beklentiler ve yasaklar bireyin cinsiyet kimliğiyle ilişkili davranışlarını etkileyebilir. Bu etkiler biyolojik zorunlulukla toplumsal beklentinin aynı şey olduğunu göstermez; hangi işin veya oyuncağın hangi cinsiyetle ilişkilendirildiği kültürden kültüre değişebilir.
Sosyoekonomik düzey, gelir, eğitim, meslek ve yaşam koşullarının oluşturduğu konumu anlatır; bireyin erişebildiği okul, çevre, teknoloji ve kültürel etkinlikleri etkiler. Etnisite ise ortak dil, tarih, kültür, din veya köken algısıyla kendini tanımlayan insan grubuna aidiyettir. Bu unsurlar kültür aktarımını biçimlendirir; hiçbirinin tek başına ve değişmez biçimde kişiliği belirlediği söylenemez.
B) Etnisite yalnız hukuki vatandaşlığı ifade eder.
C) Sosyalleşme birden çok toplumsal unsurun birlikte etkisiyle biçimlenir.
D) Sosyoekonomik düzey kültürel deneyimlerden bağımsızdır.
E) Aynı kentte yaşayan herkes aynı kimliği geliştirir.
Sosyalleşmeye Kuramsal Bakışlar
Émile Durkheim, bireyin toplumsal kural ve kabulleri içselleştirerek toplumun ahlaki düzenine katılmasını vurgular. Karl Marx, kişiliğin ve bilincin toplumsal üretim ilişkileri ile güç koşullarından etkilendiğini; insanın kendi emeğinin ürününe ve özüne yabancılaşabileceğini savunur.
Charles Horton Cooley ve George Herbert Mead, benliğin başkalarının tepkilerini yorumlama ve kendini onların bakış açısından görme yoluyla oluştuğunu belirtir. Cooley’nin “ayna benlik” düşüncesinde kişi, başkalarının kendisini nasıl gördüğünü tasarlar; Mead’de rol alma ve “genelleştirilmiş öteki”, toplumun ortak beklentilerini zihinde temsil etmeyi açıklar. Sigmund Freud ise biyolojik dürtülerle toplumun kısıtlayıcı beklentileri arasındaki gerilimi öne çıkarır.
B) Freud’da dürtü doyumu
C) Durkheim’da anomi
D) Marx’ta yabancılaşma
E) Cooley’de biyolojik kalıtım
Çocukluk ve Ergenlik
Çocukluk, benlik duygusunun, dilin, temel bakım ve davranış becerilerinin geliştiği ilk aşamadır. Çocuk taklit, pekiştirme ve etkileşim yoluyla yürümek, konuşmak, nesneleri kullanmak gibi becerilerin yanında toplumun doğru–yanlış ölçütlerini de öğrenir. Çocukluğun nasıl yaşandığı toplumun ekonomik ve kültürel yapısına göre değişir.
Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçişte bağımsızlık ve kimlik arayışının yoğunlaştığı dönemdir. Akran gruplarının etkisi artar; adalet, özgürlük, otorite ve eşitlik gibi kavramlar daha soyut biçimde sorgulanır. Bu sorgulama sosyalleşmenin sona erdiğini değil, bireyin öğrendiklerini yeniden değerlendirdiğini gösterir.
B) Sosyalleşmenin ergenlikle sona erdiğini
C) Aile dışındaki bütün etkilerin geçersiz olduğunu
D) Öğrenilen beklentilerin yeni ilişkiler ve gelişen düşünme gücüyle yeniden yorumlanabildiğini
E) Kimlik oluşumunun yalnız biyolojik olgunlaşmaya dayandığını
Yetişkinlik ve Yaşlılık
Genç yetişkinlikte eğitim, meslek, iş, aile ve bağımsız yaşamla ilgili kararlar; ileri yetişkinlikte bu kararların sonuçlarını değerlendirme ve yeni koşullara uyum sağlama öne çıkar. Meslek değiştirme, ebeveyn olma veya yeni bir kente taşınma, kişiye yeni statü ve roller kazandırdığı için ikincil sosyalleşmeyi sürdürür.
Yaşlılık da toplumsal öğrenmenin sona erdiği bir dönem değildir. Emeklilik, aile içindeki değişen roller, yeni teknoloji kullanımı ve sosyal çevrenin yeniden kurulması yeni uyum biçimleri gerektirir. Yaşlılığın anlamı ve yaşlı bireyden beklentiler kültür, gelir, sağlık koşulları ve toplumsal değerler tarafından farklılaştırılır.
Görselde 1 çocuklukta temel beceri ve bakım ilişkisini, 2 ergenlikte akran ve kimlik gelişimini, 3 genç yetişkinlikte eğitim–iş–aile kararlarını, 4 ileri yetişkinlikte yeni karar ve uyumları, 5 yaşlılıkta süren sosyal teması göstermektedir. Soldan sağa tek yönlü oklar yaşam evrelerinin sırasını; bütün sahnelerin aynı çizgide bulunması sosyalleşmenin sürekliliğini belirtir.
Toplumsal Statü, Rol ve Saygınlık
Toplumsal Statü ve Statü Kümesi
Toplumsal statü, kişinin bir toplum veya grup içindeki konumudur. Öğrenci, öğretmen, ebeveyn, yurttaş ve kulüp üyesi birer statüdür. Statü tek başına değil, başka statülerle ilişki içinde anlam kazanır; öğretmenlik öğrencilikle, yöneticilik çalışanlıkla karşılıklı olarak tanımlanır.
Bir kişinin aynı anda sahip olduğu statülerin bütününe statü kümesi denir. Statüler kişiye belirli haklar, yükümlülükler ve kimi durumlarda ayrıcalıklar getirir. Statünün anlamı, saygınlığı ve ona bağlanan beklentiler toplumdan topluma ve zaman içinde değişebilir.
B) Toplumsal sapma
C) Rol pekişmesi
D) Formel yaptırım
E) Statü kümesi
Verilmiş, Kazanılmış ve Anahtar Statü
Verilmiş statü, bireyin kendi seçimi ve çabası olmadan doğumla veya istem dışı koşullarla sahip olduğu konumdur; doğum sırası veya belirli bir aileye doğmak buna örnektir. Kazanılmış statü, eğitim, yetenek, tercih ve çabayla edinilir; meslek ve seçilmiş görevler bu gruptadır. Bir statünün sonradan kazanılması, onun bütün yönlerinin bireysel başarıya bağlı olduğu anlamına gelmez; fırsatlara erişim de toplumsal koşullardan etkilenir.
Kişinin statüleri içinde toplumsal ilişkilerde en belirleyici ve baskın olana anahtar statü denir. Hangi statünün anahtar olduğu kişinin başarısı kadar toplumun değerleri ve bulunulan bağlama göre değişebilir. Bir kişinin doktorluk statüsü hastanede, ebeveynlik statüsü aile toplantısında daha baskın olabilir.
B) Anahtar statü, toplumsal bağlama göre değişebilir.
C) Verilmiş statü zamanla mutlaka ortadan kalkar.
D) Statü ile rol arasında ilişki yoktur.
E) Saygınlık yalnız kişisel özelliklere dayanır.
Statü Aktarımı
Statü aktarımı, bir kişinin statüsüne bağlı hak, yükümlülük, ayrıcalık veya saygınlığın yakınlarına da yansımasıdır. Bir yöneticinin ailesine yalnız akrabalık nedeniyle özel ilgi gösterilmesi buna örnek olabilir. Statü aktarımı, yakının aynı görevi gerçekten üstlendiği veya aynı başarıyı kazandığı anlamına gelmez.
B) Kazanılmış statü
C) Olumlu sapma
D) Statü aktarımı
E) İkincil sosyalleşme
Toplumsal Rol, Anahtar Rol ve Rol Beklentisi
Toplumsal rol, belirli bir statüdeki kişiden beklenen davranış, görev ve sorumlulukların bütünüdür. Statü “kişinin nerede bulunduğunu”, rol ise “bu konumda nasıl davranmasının beklendiğini” gösterir. Öğretmen statüsü bir konum; dersi planlama ve öğrenciyi değerlendirme bu statüye bağlı rol davranışlarıdır.
Rol beklentisi, toplumun veya grubun statü sahibinden uygun gördüğü davranıştır; kişinin gerçekte sergilediği davranışla her zaman örtüşmeyebilir. Anahtar statüye bağlı ve diğer roller üzerinde belirleyici olan davranış örüntüsüne anahtar rol denir.
B) Hastanın statü aktarımını
C) Hekimlik statüsüne bağlı rol beklentisini
D) Toplumun olumlu sapmasını
E) İnformel yaptırımı
Rol Pekişmesi ve Rol Çatışması
Bir role ilişkin bilgi, beceri veya davranış başka bir rolün yerine getirilmesini kolaylaştırıyorsa rol pekişmesi oluşur. Öğretmen olan ebeveynin çocuğunun öğrenme sürecini mesleki bilgisiyle desteklemesi bu duruma örnektir.
İki ya da daha fazla statüye bağlı rol beklentileri aynı durumda birbirini engelliyor ve kişiden bağdaşmayan davranışlar istiyorsa rol çatışması ortaya çıkar. Yakınının yarışmasında hakem olan kişinin tarafsızlık ile yakınını destekleme beklentileri arasında kalması rol çatışmasıdır. Bir rolün kendi içindeki aşırı veya uyumsuz beklentilerinden doğan güçlük ise rol gerilimi olarak adlandırılır; farklı statülere ait rollerin çatışmasıyla karıştırılmamalıdır.
Görselde 1 numaralı sahne öğretmen statüsünden ders verme rolünün doğmasını, 2 numaralı sahne öğretmenlik bilgisinin ebeveynlik rolünü kolaylaştırmasını, 3 numaralı sahne hakemlikte tarafsızlık ile kardeşi koruma beklentisinin birbirini engellemesini göstermektedir. Üçüncü sahnedeki terazi tarafsızlığı, kalp içindeki aile simgesi yakınlık beklentisini temsil eder.
Görselde aynı kişi hastanede hekim, evde ebeveyn ve spor kulübünde yönetici olarak gösterilmekte; kurul sahnesinde kendi çocuğuyla ilgili dosyayı tarafsız biçimde değerlendirmesi beklenmektedir. Bu durum için aşağıdakilerden hangisi en kapsamlı açıklamadır?
B) Kulüp üyeliği bütün bağlamlarda anahtar statüdür.
C) Statü aktarımı nedeniyle çocuk otomatik olarak yönetici olur.
D) Hekimlik rolü ebeveynlik rolünü mutlaka pekiştirir.
E) Kişi yalnız verilmiş statülere sahiptir.
Toplumsal Saygınlık
Toplumsal saygınlık veya prestij, toplumun bir kişiye ya da gruba gösterdiği itibardır. Saygınlık kişinin makamından doğuyorsa statüye dayalı saygınlık, ahlaki tutarlılığı, yeteneği ve başarısı gibi özelliklerinden doğuyorsa kişisel saygınlık adını alır.
Statüye dayalı saygınlık statü sona erdiğinde zayıflayabilir; kişisel saygınlık ise görev sonrasında da sürebilir. Aynı statüdeki iki kişinin farklı saygınlığa sahip olabilmesi, statü ile saygınlığın özdeş olmadığını gösterir.
Toplumsal Değer, Norm ve Yaptırım
Toplumsal Değer ve İşlevleri
Toplumsal değer, bir toplum veya grubun neyi iyi, doğru, önemli, arzu edilir ya da kabul edilmez saydığına ilişkin ortak ölçüttür. Dürüstlük, özgürlük, dayanışma, insan onuruna saygı ve misafirperverlik değer örnekleridir. Değer, tek bir davranış emri değil; davranışları değerlendirmeye yarayan genel ilkedir.
Değerler bireylerin seçimlerine yön verir, statü ve rollerin önem sırasını etkiler, ortak kimlik ile dayanışmayı güçlendirir ve normlara temel oluşturur. Kuşaktan kuşağa aktarılır; ancak toplumdan topluma, aynı toplumun grupları arasında ve zaman içinde değişebilir. Maddi bir nesne de taşıdığı simgesel anlam nedeniyle manevi değer kazanabilir; bayrağın kumaştan öte bağımsızlığı temsil etmesi buna örnektir.
B) Belirli bir kişiye uygulanmış formel cezaya
C) Davranışları değerlendiren toplumsal değere
D) İki rol arasındaki çatışmaya
E) Suçun hukuk içindeki tanımına
Yerel ve Evrensel Değerler
Yerel değer, belirli bir toplumun veya kültür çevresinin üzerinde uzlaştığı ölçüttür. Evrensel değer ise insan hakları, eşitlik, özgürlük, sevgi, saygı ve hoşgörü gibi çok geniş insan topluluklarınca geçerli kabul edilen ilkedir. Bir değerin evrensel sayılması, her toplumda eksiksiz uygulandığı anlamına gelmez; ilkenin geniş kabulünü anlatır.
Aynı davranışın anlamı yerel bağlama göre değişebilir. Bu görelilik, bütün değerlerin eşit derecede yerel olduğu sonucunu doğurmaz. İnsan onuru gibi evrensel bir ilke ile bu ilkenin gündelik yaşamda ifade ediliş biçimi birbirinden ayrılabilir.
B) Yerel değer – evrensel değer
C) Formel kontrol – informel kontrol
D) Verilmiş statü – kazanılmış statü
E) Olumsuz sapma – olumlu sapma
Toplumsal Norm ve Değer–Norm Ayrımı
Toplumsal norm, bireyin belirli bir durumda nasıl davranması gerektiğini gösteren ve yaptırımla desteklenen kuraldır. Değer genel ölçüt, norm ise bu ölçütün davranışa dönüşmüş biçimidir. “Yaşlılara saygı önemlidir” bir değer; toplu taşımada yaşlı bir kişiye yer vermek ise bu değere dayalı norm örneğidir.
Normlar toplumsal düzeni ve davranışların öngörülebilirliğini destekler. Bazı normlar güçlü, bazıları zayıf yaptırıma sahiptir. Yeni ihtiyaçlar yeni normlar doğurabilir; işlevini yitiren normlar zamanla ortadan kalkabilir. Normun yaygın olması onun değişmez veya ahlaken mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez.
B) Sapmanın suça dönüşmesini
C) Değerin davranışa yön veren normda somutlaşmasını
D) Verilmiş statünün kazanılmasını
E) Kişisel saygınlığın aktarılmasını
Yazılı ve Yazısız Normlar
Yazılı normlar, anayasa, yasa, yönetmelik ve kurum düzenlemeleri gibi yetkili organlarca belirlenen resmî kurallardır. İhlalleri para cezası, hak yoksunluğu veya başka hukuki–idari yaptırımlarla karşılanabilir. Yazısız normlar ise gelenek, görenek, âdet, ahlak ve görgü kuralları gibi resmî metne dayanmayan toplumsal beklentilerdir; ayıplama, kınama, uzak durma veya takdir gibi informel yaptırımlarla desteklenir.
Bir normun yazılı olması onun her zaman güçlü, yazısız olması da önemsiz olduğu anlamına gelmez. Bazı yazısız normlar bir grupta son derece güçlü baskı oluşturabilir. Aynı davranış hem yazılı hem yazısız normla düzenlenebilir; örneğin iş yerinde ayrımcılık hukuken yasaklanırken çalışma arkadaşlarınca da kınanabilir.
B) Yerel–formel; evrensel–informel
C) Ahlaki–olumlu; hukuki–olumlu
D) Kazanılmış–kişisel; verilmiş–statüsel
E) Yazılı–formel olumsuz; yazısız–informel olumsuz
Olumlu ve Olumsuz Yaptırımlar
Yaptırım, normlara uyumu destekleyen ödül veya ceza tepkisidir. Uygun davranışın takdir, ödül, terfi veya kabul görmeyle karşılanması olumlu yaptırım; ihlalin kınama, dışlama, para cezası veya hak kaybıyla karşılanması olumsuz yaptırımdır. Olumlu–olumsuz ayrımı yaptırımın davranışı destekleme ya da engelleme yönüyle ilgilidir.
Yaptırımın resmî kurumca uygulanması formel, gündelik çevrenin yazısız tepkisiyle ortaya çıkması informel niteliği gösterir. Bu iki sınıflandırma kesişebilir: resmî başarı ödülü formel olumlu, mahkeme cezası formel olumsuz, arkadaşların takdiri informel olumlu, ayıplama informel olumsuz yaptırımdır.
Görselde 1. panel eşitlik ölçütünü, 2. panel herkesin aynı sırayı izlemesini, 3. panel sırayı bozan kişinin çevredekilerce kınanmasını, 4. panel ise kurumun sıra mekanizması ve görevliyle düzeni denetlemesini göstermektedir. Kavramlar sırasıyla hangisidir?
B) Evrensel değer – olumlu sapma – suç – saygınlık
C) Değer – yaptırım – norm – sosyalleşme
D) Statü – rol – informel kontrol – formel norm
E) Norm – değer – rol – statü
Toplumsal Kontrol
Toplumsal Kontrolün Anlamı ve Unsurları
Toplumsal kontrol, birey ve grupların toplumun değer ve normlarına uygun davranmasını sağlamaya yönelik mekanizmaların bütünüdür. Kontrol yalnız cezalandırma değildir; davranışın öğrenilmesi, izlenmesi, ödüllendirilmesi, ihlalin önlenmesi ve gerektiğinde düzeltilmesini kapsar.
Toplumsal değerler hangi amaçların önemli olduğunu, normlar beklenen davranışı, kurumlar ise birçok normun uygulanma düzenini belirler. Aile, okul, din, ekonomi, hukuk ve medya farklı kontrol araçları kullanabilir. Bireyin normu içselleştirip dış baskı olmadan uygulaması, kontrolün kişiliğin bir parçasına dönüşmüş biçimidir.
B) Toplumsal kontrolün yalnız hukuki cezadan oluştuğunu
C) Değer ile davranış arasında ilişki bulunmadığını
D) Kontrolün içselleştirilmiş değer ve normlar yoluyla dış denetim olmadan da işleyebildiğini
E) Kurallara uyumun sosyalleşme dışında kaldığını
Formel ve İnformel Toplumsal Kontrol
Formel toplumsal kontrol, devlet, mahkeme, okul yönetimi veya başka yetkili kurumların yazılı kurallar ve önceden belirlenmiş yaptırımlarla sağladığı denetimdir. Hukuk kuralları, resmî sınav yönetmeliği ve iş güvenliği denetimi bu türdendir.
İnformel toplumsal kontrol, aile, arkadaş, komşuluk ve gündelik çevrenin yazısız değer ve normlara dayalı tepkileridir. Övgü, ayıplama, kabul veya dışlama gibi tepkiler resmî karar olmadan davranışı yönlendirir. Aynı olayda iki kontrol türü birlikte işleyebilir.
B) Olumlu sapma – olumsuz sapma
C) Yazısız olumlu – yazılı olumlu
D) Rol pekişmesi – rol çatışması
E) Formel olumsuz – informel olumsuz
Önleyici, Caydırıcı ve Düzeltici Kontrol
Kontrol mekanizması ihlal gerçekleşmeden riskleri azaltıyorsa önleyici, yaptırım tehdidiyle ihlali daha az çekici kılıyorsa caydırıcı, gerçekleşmiş ihlalin sonuçlarını gidermeye veya kişiyi yeniden toplumsal düzene kazandırmaya yöneliyorsa düzeltici işlev görür. İzleme ve bilgilendirme önleyici; para cezası caydırıcı; rehabilitasyon programı düzeltici olabilir.
Bu işlevler her zaman birbirinden tamamen ayrılmaz. Bir yaptırım hem mevcut ihlale tepki verir hem gelecekteki ihlalleri caydırabilir. Sınıflandırma, uygulamanın baskın amacına göre yapılır.
B) Caydırıcı – düzeltici – önleyici
C) Düzeltici – önleyici – caydırıcı
D) İnformel – birincil – olumlu
E) Değer – norm – statü
Toplumsal Kontrolün İşlevleri ve Sınırları
Toplumsal kontrol ilişkileri düzenler, başkalarına zarar verebilecek davranışları sınırlar, ortak değerleri destekler, güven duygusunu ve kurumların görevlerini sürdürmesini kolaylaştırır. Ödül ve cezalar davranışın sonuçlarını görünür kılar; böylece toplumsal gereksinimlerin karşılanmasına katkı sağlar.
Bununla birlikte her kontrol uygulamasının haklı veya yararlı olduğu varsayılamaz. Toplumsal kontrol aşırılaştığında özgürlüğü gereksiz sınırlandırabilir; değişen koşullara uymayan normları koruyabilir. Bu nedenle kontrolün meşruiyeti, hangi değeri koruduğu, kime nasıl uygulandığı ve temel haklarla uyumu bakımından değerlendirilir.
B) Formel olan her kontrol temel hakların üzerindedir.
C) Eşitsiz uygulama yalnız kişisel saygınlığı etkiler.
D) Kontrol, haklarla uyumu ve gruplara eşit uygulanması bakımından sorgulanmalıdır.
E) İzleme yaptırım içermediği için toplumsal kontrol değildir.
B) Yazılı normun değerlerden bağımsız oluştuğunu
C) İnformel ve formel kontrolün içselleştirmeyle birlikte aynı davranışı farklı yollarla düzenleyebildiğini
D) Statü aktarımının kontrol mekanizmasına dönüştüğünü
E) Yaptırımın yalnız ceza biçiminde gerçekleştiğini
Toplumsal Sapma, Suç ve Hak–Sorumluluk Dengesi
Toplumsal Sapmanın Anlamı ve Göreliliği
Toplumsal sapma, bir toplum veya grubun hâkim değer ve normlarına aykırı davranmadır. Sapma yalnız ağır zarar veya suç demek değildir; yazısız bir görgü kuralının ihlali de sapma sayılabilir. Bir davranışın sapma niteliği hangi normun, hangi toplumda, zamanda ve bağlamda geçerli olduğuna bağlıdır.
Sapmanın göreliliği “her davranış her yerde eşit ölçüde kabul edilebilir” anlamına gelmez. Yalnızca toplumsal tepkinin kültürel ve tarihsel bağlamla değişebildiğini gösterir. Aynı davranış bir grupta onaylanırken başka bir grupta sapma sayılabilir veya zamanla olağanlaşabilir.
B) Sapma ölçütünün zaman ve kültürel bağlama göre değişebilmesini
C) Biyolojik özelliklerin normları belirlemesini
D) Formel kontrolün her zaman ortadan kalkmasını
E) Sapmanın yalnız olumlu sonuç doğurmasını
Toplumsal Sapmanın Nedenleri
Sapma tek bir nedene indirgenemez. Eksik veya çelişkili sosyalleşme, yaptırımların etkisizliği, hızlı toplumsal değişme, savaş ve göç, ekonomik–siyasal sıkıntılar, kültürel çatışmalar, gruplar arasındaki eşitsizlikler ve bireysel psikolojik etkenler sapma olasılığını etkileyebilir. Bu etkenlerden birinin bulunması kişinin zorunlu olarak sapma göstereceği anlamına gelmez.
Toplumsal yapı bireylerin amaçlarını belirlerken bu amaçlara ulaşmanın meşru yollarını eşit sunmayabilir. Değerler ile ulaşılabilir araçlar arasındaki gerilim, bazı kişileri norm dışı yollara yöneltebilir. Bu açıklama bireysel sorumluluğu yok saymaz; davranışın toplumsal koşullarını görünür kılar.
B) Normların yaptırımsız olduğunu
C) Bütün suçların olumlu sapma olduğunu
D) Sapmanın yalnız kalıtıma dayandığını
E) Kültürel amaçlarla meşru araçlara erişim arasındaki toplumsal gerilimi
Olumlu ve Olumsuz Sapma
Olumlu sapma, toplumdaki yanlış veya adaletsiz uygulamaları değiştirmek, daha ileri bir değer ölçüsünü yaygınlaştırmak amacıyla mevcut normun ihlal edilmesidir. Davranışın mevcut norma aykırı olması sapma niteliğini; insan hakları veya eşitlik gibi daha kapsayıcı bir değere yönelmesi olumlu niteliğini oluşturur.
Olumsuz sapma, toplumca onaylanmayan, başkalarına veya toplumsal düzene zarar veren norm ihlalidir. Gürültü yapmak veya kaba davranmak suç olmayabilir; hırsızlık ve dolandırıcılık ise aynı zamanda hukuk normunu da ihlal eder. Dolayısıyla olumsuz sapma yalnız suçlardan oluşmaz.
Görselde dıştaki SAPMA kümesi bütün norm ihlallerini, onun içindeki SUÇ kümesi hukukça yasaklanıp cezası belirlenen sapmaları gösterir. Sol oklar büyük ve küçük kümeyi işaret eder. Sağdaki dallanmış okun “+” kolu adaletsiz engeli barışçıl biçimde kaldıran olumlu sapmayı, “−” kolu çevreye zarar veren olumsuz sapmayı belirtir.
Varsayımsal senaryoda okulun yürürlükteki yazılı kuralı, öğrencilerin okul yönetimine dilekçe sunmasını yasaklamaktadır. 1. panel, bu kuralı barışçıl bir dilekçe kampanyasıyla ihlal edip her sınıfın görüşünü okul yönetimine eşit biçimde iletebilmesini savunan öğrencileri göstermektedir. 2. panel kütüphanede çevreyi rahatsız edecek biçimde yüksek sesle konuşmayı, 3. panel başkasının cüzdanını gizlice almayı göstermektedir. Bu davranışların sınıflandırılması sırasıyla hangisidir?
B) Olumlu sapma – suç olmayan olumsuz sapma – suç olan olumsuz sapma
C) Formel kontrol – informel kontrol – değer
D) Olumsuz sapma – olumlu sapma – rol çatışması
E) Yerel değer – evrensel değer – statü aktarımı
Durkheim’a Göre Sapmanın Toplumsal İşlevi
Durkheim, sapma ve suçun her toplumda görülmesini yalnız bireysel bozuklukla açıklamaz. Toplumun sapmaya verdiği tepki, ortak değer ve normların sınırlarını görünür kılar; toplum üyelerine hangi davranışın kabul edilmediğini yeniden hatırlatır ve birlik duygusunu güçlendirebilir.
Sapma ayrıca değişim işlevi görebilir. Bugün aykırı sayılan bir davranış gelecekte yeni bir ahlaki veya hukuki ölçünün öncüsü olabilir. Bu yaklaşım, her sapmanın yararlı ya da onaylanması gerektiğini söylemez; sapmanın toplumdaki sınırları açığa çıkarma ve değişimi başlatma gibi nesnel işlevleri olabileceğini belirtir.
B) Suç ile sapmanın kapsamca özdeş olduğunu
C) Normların biyolojik kalıtımla değiştiğini
D) Sapmanın yalnız toplumsal çözülme ürettiğini
E) Her norm ihlalinin hukuken ödüllendirilmesi gerektiğini
Suç ile Sapma Arasındaki Kapsam İlişkisi
Suç, hukuk düzeninin yasakladığı ve karşılığında ceza öngördüğü davranıştır. Her suç yürürlükteki hukuk normunu ihlal ettiği için sapmadır; fakat her sapma hukukça suç olarak tanımlanmaz. Kaba konuşma, görgü kuralına aykırı olduğu hâlde çoğu durumda suç değildir.
Bu ilişki küme mantığıyla ifade edildiğinde suç, sapmanın alt kümesidir. Bir davranışın zarar verici veya toplumca ayıplanıyor olması tek başına suç sayılması için yeterli değildir; suç niteliği için hukuk tarafından tanımlanmış yasak ve yaptırım gerekir.
Hak ve Sorumluluk Dengesi
Hak, kişinin bir özgürlüğü kullanabilmesi veya belirli bir talepte bulunabilmesi için hukuk ve toplumsal düzen tarafından tanınan yetkidir. Sorumluluk, kişinin rolünü yerine getirme, davranışının sonuçlarını üstlenme ve başkalarının haklarına saygı gösterme yükümlülüğüdür.
Statüler kişiye yalnız hak değil, karşılıklı sorumluluklar da getirir. İfade özgürlüğü kişinin görüşünü açıklamasını güvence altına alırken başkasının konuşmasını zorla engelleme yetkisi vermez. Hak–sorumluluk dengesi, özgürlüğün yok edilmesi değil, herkes için birlikte kullanılabilir hâle gelmesidir.
Görselin 1. panelinde öğrenci toplantıda görüşünü açıklamakta ve diğerleri sıralarını beklemektedir. 2. panelde aynı öğrenci mikrofonu bırakmayarak söz almak isteyenleri engellemektedir. Bu karşılaştırmadan hangi sonuca ulaşılır?
B) Hak kullanımı, başkalarının aynı hakkını engellememe sorumluluğuyla birlikte değerlendirilir.
C) Sorumluluk yalnız resmî görevlilere aittir.
D) İfade özgürlüğü yalnız çoğunluğun görüşünü korur.
E) Başkalarının konuşmasını engellemek olumlu sapmadır.