AYT SERVETİFÜNUN VE MİLLÎ EDEBİYAT DÖNEMİ TÜRK ROMANI

AYT Servetifünun ve Millî Edebiyat romanı konusu, Tanzimat’ta başlayan roman tekniğinin Servetifünun’da olgunlaşmasını ve Millî Edebiyat’la birlikte İstanbul’un seçkin çevrelerinden Anadolu’ya, savaş yıllarına ve toplumsal değişime açılmasını ele alır. AYT sorularında dönem özelliğini ezberlemek kadar sanatçı–eser bağını, roman kişilerini ve bir parçanın hangi edebî anlayışa ait olduğunu belirlemek önemlidir.

SERVETİFÜNUN ROMANININ GENEL ÖZELLİKLERİ

Tanzimat’tan Teknik Olgunluğa

Servetifünun romanı 1896–1901 yılları arasında gelişmiş, Tanzimat romanındaki teknik aksaklıkları büyük ölçüde gidermiştir. Olay akışını keserek okura bilgi veren yazar tavrı geri çekilmiş; kurgu, betimleme, ruh çözümlemesi ve neden–sonuç ilişkisi güçlenmiştir. Realizm ve natüralizmin etkisiyle gözleme önem verilmiş, kişi ve çevre arasındaki bağ işlevsel hâle gelmiştir.

Romanların başlıca mekânı İstanbul’dur. Köşk, yalı ve konaklarda yaşayan eğitimli, varlıklı ve Batılı hayat tarzına yakın kişiler anlatılır. Aşk, aile içi çatışma, karamsarlık, hayal kırıklığı ve yasak ilişki gibi bireysel temalar öne çıkar. Dönemin siyasal baskısı nedeniyle sosyal meselelerden uzak durulmuş; “sanat için sanat” anlayışı romanın konu ve dil seçimini etkilemiştir.

Dil, Üslup ve Gerçekçilik

Servetifünun romancıları Fransız edebiyatını yakından takip etmiş; realizm ve natüralizmden yararlanmıştır. Dış çevre, yalnız dekor olarak değil kişilerin duygu dünyasını açıklayan bir unsur olarak kullanılır. Gözlem ayrıntılıdır; özellikle Halit Ziya’da anlatım ile kurgu arasında sıkı bir bütünlük kurulur.

Buna karşılık dil ağır ve sanatlıdır. Arapça–Farsça tamlamalar, Fransızca söz dizimini andıran devrik yapılar ve alışılmamış bağdaştırmalar görülür. Kişilerin günlük konuşmaları da çoğu zaman seçkin zümrenin diline yaklaşır. Bu nedenle roman tekniği gerçekçi ve güçlü olsa da dil halkın konuşmasından uzaktır.

HALİT ZİYA UŞAKLIGİL VE MODERN TÜRK ROMANI

Roman Tekniğinin Ustası

Halit Ziya Uşaklıgil, Servetifünun romanının en güçlü temsilcisidir. Türk romanını kurgu, karakter, mekân ve anlatıcı bakımından Batılı teknik düzeye yaklaştırmıştır. Realist ve natüralist yazarlardan etkilenmiş; olayları neden–sonuç ilişkisi içinde kurmuş, kişilerin iç dünyasını ayrıntılı biçimde çözümlemiştir. Romanlarında İstanbul’un aydın ve varlıklı çevreleri; hikâyelerinde ise daha geniş insan kesimleri görülebilir.

İzmir döneminin Sefile, Nemide, Bir Ölünün Defteri ve Ferdi ve Şürekâsı adlı romanlarında teknik gelişimin basamakları izlenir. İstanbul döneminin Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu romanları ise sanatçının olgunluk eserleridir. Kırık Hayatlar, aile ve toplum hayatındaki çözülmeyi gerçekçi bir bakışla işler; Nesl-i Ahir siyasal özellik taşıyan son romanıdır.

Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu’yu Ayırmak

Mai ve Siyah, bireyin sanat ve aşk hayallerinin gerçek hayat karşısında yıkılmasını anlatır. Ahmet Cemil yeni bir edebiyat kurmak isteyen genç sanatçıdır; Lamia’ya duyduğu aşk, matbaa ve edebiyat çevresindeki başarısızlıklarıyla birlikte çözülür. Romanın adı, hayal ile gerçek arasındaki simgesel karşıtlığı taşır.

Aşk-ı Memnu ise Adnan Bey’in yalısındaki aile düzenini ve Bihter ile Behlül arasındaki yasak ilişkiyi merkeze alır. Nihal, Firdevs Hanım ve Matmazel de Courton gibi kişiler olay örgüsünün psikolojik dengesini kurar. Yalı, kişilerin bastırılmış arzularını ve çatışmalarını görünür kılan işlevsel bir mekândır.

MEHMET RAUF VE PSİKOLOJİK ROMAN

Eylül: İlk Psikolojik Roman

Mehmet Rauf, Servetifünun romanının Halit Ziya’dan sonraki önemli ismidir. Romanlarında bireyin iç dünyasına, karşılıksız aşka, karamsarlığa ve hayal kırıklığına yönelir. Çevre ve olaydan çok psikolojik tahlile ağırlık verir. Halit Ziya’nın etkisi belirgin olmakla birlikte duygusal yoğunluğu ve iç çözümleme yöntemiyle kendine özgü bir alan oluşturur.

Eylül, Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı kabul edilir. Suat ile Süreyya’nın evliliği ve Necip’in Suat’a duyduğu aşk çevresinde gelişir. Büyük olaylardan çok bakışlar, susmalar, iç çatışmalar ve bastırılmış duygular önemlidir. Konak ve Boğaziçi yalısı, kişilerin ruh hâlini yansıtan mekânlara dönüşür.

Diğer Eserleri

Mehmet Rauf’un Ferda-yı Garam, Genç Kız Kalbi, Karanfil ve Yasemin, Böğürtlen, Defne, Menekşe, Son Yıldız ve Halas adlı romanları vardır. Halas‘ta Millî Mücadele yıllarını işlemesi, sanatçının yalnız bireysel konulara bağlı kalmadığını gösterir. Siyah İnciler mensur şiir türündedir.

SERVETİFÜNUN ÇEVRESİNDE DİĞER ROMANCILAR

Hüseyin Cahit ve Ahmet Hikmet

Hüseyin Cahit Yalçın, Servetifünun topluluğunda roman, hikâye ve eleştiri alanlarında yer almıştır. Nadide romantik, Hayal İçinde realist çizgide romanlarıdır. Fransızcadan çevirdiği “Edebiyat ve Hukuk” makalesi nedeniyle Servetifünun dergisinin kapatılması, topluluğun dağılmasına yol açmıştır. Kavgalarım eleştiri ve polemiklerini topladığı eseridir.

Ahmet Hikmet Müftüoğlu önce Servetifünun anlayışında yazmış, daha sonra Millî Edebiyat’a yönelmiştir. Gönül Hanım, Türk ülküsü ve Türk dünyası çevresinde kurulmuş romanıdır. Haristan ve Gülistan Servetifünun çizgisindeki, Çağlayanlar ise millî duyarlıklı hikâyelerini içerir. Bu değişim, dönemler arasındaki geçişi gösteren önemli bir örnektir.

Bağımsız Gerçekçiler

Hüseyin Rahmi Gürpınar, Servetifünun topluluğuna katılmamış; Ahmet Mithat’ın “halk için roman” geleneğini gerçekçi ve natüralist gözlemle sürdürmüştür. İstanbul’un kenar mahallelerini, yanlış Batılılaşmayı, batıl inançları ve aile içi çatışmaları mizahla işler. Şık, Şıpsevdi, Mürebbiye, İffet, Metres, Tesadüf, Gulyabani, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç ve Ben Deli miyim? önemli romanlarıdır.

Ahmet Rasim de topluluk dışında kalmıştır. Roman, hikâye, anı, fıkra, sohbet ve şehir yazılarında İstanbul hayatını canlı bir konuşma diliyle anlatır. Şehir Mektupları, Falaka, Gecelerim, Gülüp Ağladıklarım ve Ramazan Sohbetleri tanınmış eserleridir. Bu iki sanatçının ortak yönü, seçkin zümre yerine sokağın ve gündelik hayatın diline yaklaşmalarıdır.

FECRİATİ’DEN MİLLÎ EDEBİYAT ROMANINA GEÇİŞ

Kısa Süren Ara Dönem

Fecriati topluluğu 1909–1912 arasında Servetifünun’un sanat anlayışını büyük ölçüde sürdürmüştür. Roman ve hikâyede realizm–natüralizm etkisi, ağır dil ve bireysel yönelim devam eder. Topluluğun romanda bağımsız ve güçlü bir okul oluşturamamasına karşılık Yakup Kadri Karaosmanoğlu ile Refik Halit Karay önce Fecriati çevresinde bulunmuş, ardından Millî Edebiyat çizgisine yönelmiştir.

Servetifünun ve Millî Edebiyat romanı arasındaki bu geçiş, sanatçıların bir döneme yalnız başlangıçlarıyla bağlanamayacağını gösterir. Yakup Kadri’nin Bir Serencam adlı hikâye kitabı Fecriati yıllarını; sonraki romanları Millî Edebiyat ve Cumhuriyet dönemi toplumsal değişimini yansıtır. Refik Halit’in dili ve Anadolu gözlemi de onu Millî Edebiyat romanının temel isimlerinden biri yapar.

MİLLÎ EDEBİYAT ROMANININ GENEL ÖZELLİKLERİ

Anadolu, Toplum ve Millî Mücadele

Millî Edebiyat romanı, Osmanlı Devleti’nin Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele gibi çalkantılı yıllarında gelişmiştir. “Romanı yazan yaşadığı toplumun aynasıdır.” düşüncesiyle sanatçılar İstanbul dışına çıkmış; Anadolu insanını, köy hayatını, aydın–halk çatışmasını, yanlış Batılılaşmayı, eğitim sorunlarını, savaşları ve toplumsal değişimi işlemiştir.

Realizm ve natüralizmin gözlem imkânlarından yararlanılır. Roman kişileri gündelik hayattan seçilir; güçlü, canlı ve çevresiyle ilişkili tipler oluşturulur. Yeni Lisan anlayışının etkisiyle konuşma diline yakın, açık ve sade Türkçe benimsenir. Servetifünun’daki seçkin zümre ve bireysel bunalımın yerini geniş toplum kesimleri, tarihî kırılmalar ve Anadolu gerçekliği alır.

Servetifünun ve Millî Edebiyat romanı; mekân, kişi, tema ve dil bakımından karşılaştırıldığında dönem değişimi açıkça görülür:

Dönemin Başlıca Romancıları

Servetifünun ve Millî Edebiyat romanı çizgisinin ikinci bölümünde Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin ve Refik Halit Karay ön plandadır. Aka Gündüz, Ebubekir Hazım Tepeyran ve Müfide Ferit Tek de dönemin roman anlayışını farklı yönlerden tamamlar.

YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU

Toplumsal Değişimin Romancısı

Yakup Kadri, Fecriati’den Millî Edebiyat’a ve Cumhuriyet dönemine uzanan sanat hayatında Türk toplumunun Tanzimat’tan Cumhuriyet’e geçirdiği değişimi romanlaştırmıştır. Güçlü realizmi, karakter yaratmadaki başarısı ve tarihî dönemleri bireylerin hayatıyla birleştirmesiyle tanınır. Tezli roman anlayışı belirgindir; bazı eserleri birbirini tamamlayan bir nehir roman çizgisi oluşturur.

Kiralık Konak, Naim Efendi’nin konağında üç kuşak üzerinden değerler değişimini; Nur Baba, Bektaşi tekkesindeki yozlaşmayı; Hüküm Gecesi, II. Meşrutiyet yıllarındaki siyasal çatışmayı; Sodom ve Gomore, Mütareke İstanbul’unu; Yaban, aydın–köylü kopukluğunu ve Kurtuluş Savaşı yıllarını; Ankara, Millî Mücadele’den Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan idealler ile gerçeklik arasındaki farkı işler. Bir Sürgün, II. Abdülhamit devrinin baskılı ortamına yönelir.

HALİDE EDİP, REŞAT NURİ VE REFİK HALİT

Halide Edip Adıvar

Halide Edip’in ilk romanlarında bireysel aşk, eğitimli kadın ve kadın psikolojisi öne çıkar. Heyula, Raik’in Annesi, Seviye Talip ve Handan bu çizgidedir. Yeni Turan ile siyasal ve toplumsal düşüncelere; Ateşten Gömlek ve Vurun Kahpeye ile Millî Mücadele’ye yönelir. Sinekli Bakkal, Tatarcık, Sonsuz Panayır ve Döner Ayna töre ve toplum romanları arasında değerlendirilir.

Ateşten Gömlek, Kurtuluş Savaşı’nı işleyen ilk roman kabul edilir. Ayşe, Peyami ve İhsan çevresinde hem savaş hem de duygusal çatışma kurulur. Vurun Kahpeye, Anadolu’ya öğretmen olarak giden Aliye’nin cehalet ve çıkar çevreleriyle mücadelesini anlatır. Halide Edip’in romanlarında güçlü kadın karakterler, canlı gözlem ve romantizmden realizme uzanan bir anlatım görülür.

Reşat Nuri Güntekin

Reşat Nuri, güçlü gözlemi, canlı diyalogları ve konuşma diline yakın sade anlatımıyla tanınır. Romanlarında Anadolu, eğitim, yanlış Batılılaşma, aile, insan ilişkileri ve toplumsal değişim öne çıkar. Kötü kişileri bile yalnızca cezalandırmak yerine mizah ve anlayışla ele alabilir. Roman kahramanları yaşadıkları çevre içinde gelişir.

Çalıkuşu‘nda Feride’nin Anadolu öğretmenliği; Yeşil Gece‘de Şahin’in eğitim ve zihniyet mücadelesi; Yaprak Dökümü‘nde Ali Rıza Bey’in ailesinin değişen değerler karşısında çözülüşü; Acımak‘ta Zehra’nın babasına ilişkin önyargısının kırılması anlatılır. Damga, Dudaktan Kalbe, Akşam Güneşi, Kızılcık Dalları, Gökyüzü, Değirmen, Miskinler Tekkesi ve Kavak Yelleri diğer önemli romanlarıdır.

Refik Halit Karay ve Diğerleri

Refik Halit, güçlü gözlemi ve temiz İstanbul Türkçesiyle tanınır. Sürgün yıllarında Anadolu’yu yakından tanımış; memur, köylü ve kasaba insanlarını gerçekçi ayrıntılarla anlatmıştır. Yezidin Kızı, Sürgün, Nilgün, Çete, Anahtar, Bugünün Saraylısı, İstanbul’un İç Yüzü, Sonuncu Kadeh ve Yer Altında Dünya Var romanları arasındadır. Memleket Hikâyeleri Anadolu’yu, Gurbet Hikâyeleri sürgün çevresini işler.

Aka Gündüz, sade ve etkili diliyle geniş halk kesimlerine yönelmiş; Dikmen Yıldızı, Odun Kokusu ve İki Süngü Arasında romanlarını yazmıştır. Ebubekir Hazım Tepeyran’ın Küçük Paşa‘sı köy gerçekliğini işler. Müfide Ferit Tek’in Aydemir‘i Türkçülük düşüncesi çevresinde kurulmuş tezli romandır.

Servetifünun ve Millî Edebiyat romanı aynı teknik birikimin farklı yönlerini temsil eder: ilki bireyin iç dünyasını güçlü bir kurgu içinde ele alırken ikincisi bu birikimi Anadolu’ya, toplumsal değişime ve millî tarihe taşımıştır. Dönemleri ayırmada yalnız tarih değil; mekân, dil, kişi kadrosu ve temanın birlikte değerlendirilmesi daha güvenilir sonuç verir.

Romanın Cumhuriyet döneminde hangi sanat anlayışlarına ve yazar kuşaklarına ayrıldığını Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı ve Dünya Edebiyatında Roman konusunda görebilirsiniz.