AYT SERVETİFÜNUN EDEBİYATI (EDEBİYAT-I CEDİDE)

AYT Servetifünun Dönemi Edebiyatı soruları; topluluğun oluşumunu, şiir ve anlatıdaki yeniliklerini, sanatçı–eser ilişkilerini ve aynı yıllarda topluluk dışında kalan yazarları birlikte değerlendirmeyi gerektirir. Edebiyat-ı Cedide adıyla da bilinen bu dönem, 1896-1901 arasında Türk edebiyatını Batılı tür ve tekniklere yaklaştırmış; özellikle şiir, roman ve hikâyede kalıcı bir dönüşüm oluşturmuştur.

SERVETİFÜNUN TOPLULUĞUNUN OLUŞUMU VE DAĞILMASI

Servet-i Fünun Dergisinin Edebî Merkeze Dönüşmesi

Servet-i Fünun, başlangıçta fen ve teknik konularına ağırlık veren bir dergidir. Recaizade Mahmut Ekrem’in yönlendirmesiyle Tevfik Fikret’in 1896’da derginin edebiyat bölümünün başına geçmesi, genç sanatçıların aynı yayın çevresinde toplanmasını sağlar. “Yeni edebiyat” anlamındaki Edebiyat-ı Cedide adı bu topluluk için kullanılır.

Topluluğun oluşumunda eski–yeni tartışmaları belirleyicidir. Hasan Âsaf’ın bir şiirindeki “abes–muktebes” kafiyesi etrafında başlayan tartışma, Recaizade’nin savunduğu kafiye kulak içindir anlayışı ile eski edebiyat yanlılarını karşı karşıya getirir. Böylece aynı estetik görüşleri paylaşan gençler Servet-i Fünun çevresinde belirginleşir.

1896-1901: Baskı Ortamı ve Edebiyat ve Hukuk

II. Abdülhamit dönemindeki sansür, sanatçıların siyasal ve toplumsal konulardan uzaklaşmasında etkilidir. Bu nedenle ilk yıllarda bireysel duyarlıklar, aşk, tabiat, karamsarlık ve hayal–hakikat çatışması öne çıkar. Seçkin ve eğitimli bir çevreye seslenen ağır dil, topluluğun “salon edebiyatı” olarak nitelenmesine yol açar.

1901’de Hüseyin Cahit Yalçın’ın Fransızcadan çevirdiği Edebiyat ve Hukuk makalesi gerekçe gösterilerek dergi kapatılır. Topluluk ortak faaliyetini sürdüremez ve dağılır. Dergi daha sonra yeniden yayımlansa da 1896-1901 arasındaki Edebiyat-ı Cedide kadrosu geri dönmez.

SERVETİFÜNUN EDEBİYATININ GENEL ÖZELLİKLERİ

Sanat Anlayışı, Dil ve Temalar

Servetifünun sanatçıları, Tanzimat’ın ikinci kuşağından devraldıkları sanat için sanat anlayışını daha sistemli biçimde uygular. Aşk, tabiat, aile, ölüm, yalnızlık, kaçış, hayal kırıklığı ve hayal–hakikat çatışması dönemin ortak temalarıdır. Gerçek hayattan uzaklaşıp doğaya veya düşsel bir ülkeye sığınma isteği, dönemin karamsar atmosferiyle birleşir.

Dil ağır, sanatlı ve seçkinci niteliktedir. Daha önce kullanılmamış Arapça–Farsça kelimelerle yeni tamlamalar kurulur; Fransızcanın cümle yapısından etkilenilir. Dildeki bu arayış şiirde imgeyi, romanda ise ruh çözümlemesini derinleştirirken geniş okur kitlesiyle arasına mesafe koyar.

Şiirde Teknik Yenilikler

Şiirde parça güzelliği yerine bütün güzelliği ve konu birliği önemsenir. Cümle bir dizede bitmek zorunda değildir; anlamın sonraki dizelere taşmasına anjambman denir. Bu teknik, nazmı nesre yaklaştırır. Aruz Türkçeye başarılı biçimde uygulanır; “kafiye kulak içindir” görüşü benimsenir.

Sone, terzarima, triyole ve balad gibi Batılı nazım biçimleri kullanılır; serbest müstezat geliştirilir. Düzyazının biçimiyle şiirsel duyarlığı birleştiren mensur şiir yaygınlaşır. Betimlemeler çoğu zaman bir ressamın tablosunu andırır; ses tekrarları ve kelime seçimi şiirin musikisini güçlendirir.

Parnasizm ve Sembolizm

Servetifünun şiirinin iki temel kaynağı parnasizm ve sembolizmdir. Parnasizm; biçim kusursuzluğu, dış dünyanın nesnel gözlemi, ayrıntılı betimleme ve tablo etkisiyle Tevfik Fikret’te belirgindir. Sembolizm; sezgi, çağrışım, musiki, anlam kapalılığı ve doğanın ruh hâline dönüştürülmesiyle Cenap Şahabettin’de öne çıkar.

SERVETİFÜNUN ŞİİRİ VE ŞAİRLERİ

Tevfik Fikret: Topluluğun Önderi

Tevfik Fikret, Servetifünun şiirinin kurucu ve yönlendirici adıdır. İlk döneminde sanat için sanat anlayışıyla aşk, doğa, aile, çocukluk, yoksulluk ve bireysel karamsarlığı işler. Ressam oluşu, şiirlerindeki renkli ve ayrıntılı tasvirleri güçlendirir. Aruzu Türkçeye başarıyla uygular, manzum hikâyeler yazar ve şiir cümlesini dize sınırından kurtarır.

Topluluk dağıldıktan sonra toplumsal eleştiri belirginleşir. Sis‘te İstanbul’a, Han-ı Yağma‘da çıkar çevrelerine, Tarih-i Kadim‘de geleneksel inanç düzenine eleştirel yaklaşır. Rübab-ı Şikeste ilk dönem şiirlerini; Haluk’un Defteri gençlik ve gelecek idealini içerir. Çocuklar için yazdığı Şermin‘de hece ölçüsünü kullanır.

Cenap Şahabettin: Musiki ve İmge

Cenap Şahabettin, şiirde sembolist duyarlığa en çok yaklaşan Servetifünun sanatçısıdır. Doğa, onun şiirinde yalnız görülen bir manzara değil; renk, ses, koku ve ruh hâlinin birleştiği çağrışım alanıdır. Elhan-ı Şita‘da kar yağışını bir musiki ve görüntü düzenine dönüştürür. Alışılmamış tamlamaları ve “saat-i semenfam” gibi özgün bağdaştırmalarıyla tanınır.

Şiirlerini kitaplaştırmada sınırlı davranmış, gençlik şiirlerini Tâmât‘ta toplamıştır. Hac Yolunda, Avrupa Mektupları, Afak-ı Irak ve Suriye Mektupları gezi yazıları; Tiryaki Sözleri özdeyişler; Yalan ve Körebe tiyatro eserleridir.

Diğer Servetifünun Şairleri

Süleyman Nazif, başlangıçta bireysel şiire bağlıyken zamanla toplumsal ve millî konulara yönelir; Gizli Figanlar, Firak-ı Irak, Batarya ile Ateş ve Malta Geceleri başlıca eserleridir. Hüseyin Siret Özsever gurbet, aşk ve tabiat şiirleriyle; Leyal-i Girizan, Bağbozumu ve Kıvılcımlı Kül ile tanınır.

Faik Ali Ozansoy romantik, lirik şiirler yazar; daha sonra Fecriati içinde de yer alır. Celal Sahir Erozan önce Servetifünun, sonra Fecriati ve Millî Edebiyat çevrelerine yaklaşır. Ali Ekrem Bolayır ve Hüseyin Suat Yalçın da topluluğun şiir kadrosundadır.

SERVETİFÜNUN ROMANI VE HİKÂYESİ

Roman ve Hikâyenin Genel Özellikleri

Servetifünun döneminde roman ve hikâye, Tanzimat’taki teknik kusurları büyük ölçüde aşar. Realizm ve natüralizmin etkisiyle yazar olayın akışına karışmaz; gözlem, neden–sonuç ilişkisi, çevre tasviri ve ruh çözümlemesi önem kazanır. Romanın mekânı çoğunlukla İstanbul’daki köşk, konak ve yalılardır; kişiler eğitimli, varlıklı ve Batılı hayat tarzına yakın çevrelerden seçilir.

Konular bireyseldir: yasak aşk, aile içi çatışma, hayal kırıklığı, sanatçı duyarlığı ve kaçış isteği. Roman dili ağır ve sanatlıdır. Hikâyelerde ise daha kısa anlatımın etkisiyle dil görece sadeleşir; olay hikâyesi çizgisi ve realist gözlem belirgindir.

Halit Ziya Uşaklıgil ve Modern Roman

Halit Ziya Uşaklıgil, Türk romanını Batılı tekniğe ulaştıran en önemli yazardır. İzmir dönemindeki Sefile, Nemide, Bir Ölünün Defteri ve Ferdi ve Şürekâsı teknik gelişimin ilk basamaklarıdır. İstanbul dönemindeki Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu ve Kırık Hayatlar ise sanatının olgun ürünleridir.

Mai ve Siyah, Ahmet Cemil’in sanat ve hayat hayallerinin gerçeklerle yıkılışını anlatır. “Mai” hayali, “siyah” hayal kırıklığını simgeler. Aşk-ı Memnu, Bihter–Behlül ilişkisi çevresinde aileyi içten çözen yasak aşkı işler; güçlü kurgu ve karakter çözümlemeleriyle ilk başarılı modern Türk romanı kabul edilir. Kırık Hayatlar, aile ve ahlak sorunlarını daha geniş bir sosyal çevre içinde ele alır.

Hikâyeleri Bir Yazın Tarihi, Solgun Demet, Aşka Dair, Kadın Pençesi ve İzmir Hikâyeleri gibi kitaplarda toplanır. Kırk Yıl, Saray ve Ötesi, Bir Acı Hikâye anı; Mezardan Sesler mensur şiir alanındadır.

Mehmet Rauf ve Eylül

Mehmet Rauf, bireyin iç dünyasını ve aşk ilişkilerini merkeze alan romancıdır. Eylül, Suat, Süreyya ve Necip arasındaki duygusal gerilimi dış olaylardan çok iç çözümlemelerle verir; bu nedenle Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı kabul edilir. Yalı ve konak mekânları, kişilerin yalnızlığı ve iletişimsizliğiyle işlevsel bir bütün oluşturur.

Ferda-yı Garam, Genç Kız Kalbi, Karanfil ve Yasemin, Define, Böğürtlen, Son Yıldız ve Kurtuluş Savaşı’nı konu alan Halas diğer romanlarıdır. Siyah İnciler mensur şiir; Pençe, Cidal ve Sansar tiyatro alanındadır.

Hüseyin Cahit ve Servetifünun Hikâyesi

Hüseyin Cahit Yalçın, roman ve hikâyeden çok eleştiri, makale ve siyasal yazılarıyla tanınır. Nadide ve Hayal İçinde roman; Hayat-ı Muhayyel, Hayat-ı Hakikiye Sahneleri ve Niçin Aldatırlarmış hikâye; Kavgalarım eleştiri alanındadır. Edebiyat ve Hukuk çevirisi topluluğun dağılmasıyla özdeşleşmiştir.

Servetifünun hikâyesinin asıl güçlü adları Halit Ziya ve Mehmet Rauf’tur. Ahmet Hikmet Müftüoğlu’nun Haristan ve Gülistan‘ı da bu dönem anlayışını yansıtır. Öykülerde realist gözlem, bireysel konular ve çoğunlukla olay merkezli kurgu görülür.

ELEŞTİRİ, GEZİ, ANI, MENSUR ŞİİR VE TİYATRO

Düzyazı Türlerindeki Çeşitlilik

Servetifünun düzyazısı yalnız roman ve hikâyeden oluşmaz. Ahmet Şuayp, topluluğun yalnız eleştiri alanında yoğunlaşan ismidir; pozitivist eleştiri anlayışıyla yazdığı incelemeleri Hayat ve Kitaplar‘da toplar. Cenap Şahabettin gezi, makale ve özdeyiş; Halit Ziya anı ve mensur şiir; Mehmet Rauf mensur şiir alanında önemli eserler verir.

Tiyatronun Geri Planda Kalması

Tiyatro, Servetifünun’un en zayıf türüdür. Sansür, sahne koşulları ve topluluğun bireysel estetik anlayışı bu durumu açıklar. Sanatçıların oyunlarının önemli bir bölümü II. Meşrutiyet’ten sonra yayımlanır. Halit Ziya’nın Kâbus, Fare, Füruzan; Mehmet Rauf’un Pençe, Cidal, Sansar; Cenap’ın Yalan, Körebe adlı oyunları vardır.

TOPLULUĞUN DİĞER SANATÇILARI VE DÖNEM GEÇİŞLERİ

Ahmet Hikmet, Safveti Ziya ve Diğerleri

Ahmet Hikmet Müftüoğlu, edebî yaşamının ilk döneminde Servetifünun’un ağır ve sanatlı diline bağlıdır. Haristan ve Gülistan bu dönemin hikâyelerini taşır. Daha sonra Millî Edebiyat’a yönelir; Çağlayanlar ve Gönül Hanım sade dil, Türkçülük ve millî duyarlıkla ilişkilidir. Bu iki dönemin eserleri birbirine karıştırılmamalıdır.

Safveti Ziya, salon yaşamını anlattığı Salon Köşelerinde ile; Hüseyin Suat Yalçın şiir ve tiyatrolarıyla; Faik Ali Ozansoy ve Celal Sahir Erozan ise Servetifünun’dan sonraki topluluklara uzanan şiir çizgileriyle tanınır.

AYNI DÖNEMDEKİ BAĞIMSIZ SANATÇILAR

Hüseyin Rahmi Gürpınar

Hüseyin Rahmi Gürpınar, Servetifünun yıllarında eser verse de topluluğa katılmaz. Ahmet Mithat geleneğini sürdürerek geniş halk kitlesine seslenir; İstanbul’un mahallelerini, farklı sosyal sınıfları, batıl inançları ve yanlış Batılılaşmayı mizahla anlatır. Kişileri kendi sosyal çevrelerinin konuşma diliyle konuşturduğu için “sokağı edebiyata taşıyan romancı” olarak anılır.

Natüralizmin etkisi belirgindir. Şık, Şıpsevdi, Mürebbiye, İffet, Metres, Gulyabani, Cadı, Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç ve Ben Deli miyim? önemli romanlarıdır. Kadınlar Vaizi, Katil Buse ve Gönül Ticareti hikâye kitaplarındandır.

Ahmet Rasim

Ahmet Rasim de topluluk dışında kalır. Roman ve hikâye yazsa da asıl başarısı fıkra, sohbet, anı ve şehir yazılarındadır. İstanbul’un gündelik hayatını, eğlence kültürünü, mahallelerini ve insan tiplerini sade, canlı, mizahi bir dille anlatır. Şehir Mektupları, Ramazan Sohbetleri, Falaka, Gecelerim, Eşkâl-i Zaman, Gülüp Ağladıklarım ve Muharrir Bu Ya temel eserleridir.

SERVETİFÜNUNU KARŞILAŞTIRMALI OKUMA

Topluluk, Tür ve Sanatçı Ayrımları

Servetifünun sorularında aynı yıllarda eser veren herkes topluluğun üyesi kabul edilmez. Tevfik Fikret ve Cenap şiirin; Halit Ziya ve Mehmet Rauf romanın; Ahmet Şuayp eleştirinin temel adlarıdır. Hüseyin Rahmi ile Ahmet Rasim ise aynı dönemde yaşamalarına rağmen topluluğun ağır dili ve seçkinci sanat anlayışının dışında kalır.

Servetifünun, Tanzimat’ın başlattığı Batılılaşmayı şiirde biçim ve imge, romanda kurgu ve psikoloji, düzyazıda ise tür çeşitliliği bakımından olgunlaştırır. Dönemin sanatçıları ortak bir estetik çevrede buluşsa da her türün farklı bir öncü adı vardır; AYT sorularında doğru sonuca götüren temel yöntem, eser bilgisini bu tür ve sanat anlayışı ayrımlarıyla birlikte okumaktır.