AYT lenf dolaşımı ve bağışıklık sistemi konu anlatımı kapsamında lenfin yapısı ve dolaşım yolları, ödem, doğal ve kazanılmış bağışıklık, humoral ve hücresel yanıt ile aktif-pasif bağışıklık işlenecektir.
AYT biyoloji konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Lenf Dolaşımının Temel Düzeni
Doku Sıvısından Lenfe Geçiş
Kan kılcallarının atardamar ucunda hidrostatik basıncın etkisiyle plazmanın su ve küçük çözünmüş maddelerinin bir bölümü doku aralığına süzülür. Oluşan doku sıvısı, hücrelerle kan arasında oksijen, besin ve atık alışverişine aracılık eder. Sıvının büyük bölümü kılcalların toplardamar ucunda kana döner; geri dönemeyen bölüm ise ucu kapalı lenf kılcallarına girerek lenf adını alır.
Lenf sistemi bu fazla sıvıyı ve dokulara kaçmış bazı proteinleri yeniden kan dolaşımına kazandırır. Lenf drenajı durursa doku aralığında su ve çözünmüş madde birikir. Bu nedenle lenf dolaşımı, kan dolaşımına paralel ayrı bir kapalı devre değil; dokudan başlayan ve toplardamar sistemine açılan tek yönlü bir geri dönüş yoludur.
B) Alyuvarların lenf kılcallarında çoğalması
C) Lenfin atardamarlara boşalması
D) Kılcal süzülmenin tamamen durması
E) Doku hücrelerinin plazma proteinine dönüşmesi
Lenf Kılcalları, Lenf Damarları ve Lenf Sıvısı
Lenf kılcalları dokular arasında kör uçla başlar. Duvarları tek katlı endotel hücrelerinden oluşur ve kan kılcallarına göre daha geçirgendir. Üst üste binen endotel kenarları, doku basıncı arttığında içeri doğru açılan küçük kapaklar gibi davranır. Lenf kılcalları birleşerek daha büyük lenf damarlarını oluşturur; bu damarlardaki tek yönlü kapakçıklar geri akışı sınırlar.
Lenfte su, iyon, glikoz, amino asit, akyuvar ve doku kaynaklı bazı proteinler bulunabilir. Sağlıklı koşullarda alyuvar bulunmaz; büyük plazma proteinlerinin yoğunluğu da kandan düşüktür. Lenf sisteminde kalpten çıkan bir atardamar kolu ve merkezi bir pompa yoktur. Akış dokudan kalbe doğrudur.
Su ve küçük maddeler dışarı süzülür.→Doku sıvısı
Hücrelerle madde alışverişi yapar.→Kör uçlu lenf kılcalı
Geri emilmeyen sıvıyı toplar.
Şemadaki son yapının kan kılcalından farklı bir özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
B) Dokular arasında kör uçla başlayıp tek yönlü toplama yapması
C) Kanı doğrudan sol karıncıktan alması
D) Alyuvar üretiminin burada gerçekleşmesi
E) Sıvıyı atardamarlara boşaltması
Lenf Düğümleri ve Lenfoid Organlar
Lenf damarları belirli aralıklarla lenf düğümlerinden geçer. Düğüme çok sayıda getirici lenf damarı girerken genellikle daha az sayıda götürücü damar çıkar. Bu düzen akışı yavaşlatır; lenfteki antijenlerin makrofaj, dendritik hücre ve lenfositlerle karşılaşma olasılığını artırır. Boyun, koltuk altı ve kasık bölgelerinde düğümler kümeler hâlindedir.
Kırmızı kemik iliği ve timüs, lenfositlerin gelişip olgunlaştığı birincil lenfoid organlardır. Lenf düğümleri, dalak ve bademcikler ise antijenlerle bağışıklık hücrelerinin karşılaşmasını kolaylaştıran ikincil lenfoid yapılardır. Dalak kanı, lenf düğümleri ise lenfi süzme yönüyle birbirinden ayrılır.
B) Timüs hem kanı hem lenfi mekanik olarak pompalar.
C) Lenf düğümleri lenfi, dalak ise kanı bağışıklık gözetiminden geçirir.
D) Kırmızı kemik iliği bütün antijenleri mideye taşır.
E) Bademcikler yalnız alyuvarların parçalanmasını sağlar.
Lenf Sisteminin Görevleri
Lenf sisteminin üç temel görevi vardır: doku sıvısı ve proteinlerini kana döndürmek, ince bağırsaktan emilen uzun zincirli yağ ürünleri ile yağda çözünen A, D, E ve K vitaminlerinin taşınmasına katılmak ve bağışıklık gözetimi sağlamaktır. Böylece hem sıvı dengesi hem besin taşınması hem de savunma aynı sistemde birleşir.
| Görev | Başlangıç | Sonuç |
|---|---|---|
| Sıvı geri dönüşü | Doku aralığı | Toplardamar sistemine katılım |
| Yağ taşınması | İnce bağırsak villuslarındaki şilüs damarları | Göğüs kanalı üzerinden kana katılım |
| Bağışıklık gözetimi | Lenf düğümleri ve lenfoid dokular | Antijen-hücre karşılaşmasının kolaylaşması |
| Bozukluk | Gözlenen değişim |
|---|---|
| K | Bağırsak şilüs damarlarında emilim azalıyor. |
| L | Bacak lenf damarları tıkanıyor. |
| M | Lenf düğümündeki makrofaj ve lenfosit etkinliği azalıyor. |
K, L ve M için beklenen sonuçların doğru sıralaması hangisidir?
B) Protein sindirimi durur – kan basıncı sıfırlanır – idrar oluşmaz
C) Glikoz emilimi tamamen durur – hemoglobin artar – kas kasılması durur
D) Yağ ve ADEK taşınması azalır – ödem eğilimi artar – bağışıklık gözetimi zayıflar
E) Yalnız K etkilenir; L ve M’nin sonucu olmaz.
Lenf Sıvısının Hareketi ve Kana Dönüşü
Lenfi Hareket Ettiren Etkenler
Lenf dolaşımının kalp gibi merkezi bir pompası yoktur. İskelet kaslarının kasılması lenf damarlarını dıştan sıkıştırır; damarın düz kası da ritmik kasılabilir. Solunum sırasında göğüs ve karın boşlukları arasında oluşan basınç farkı lenfi göğse doğru çeker. Tek yönlü kapakçıklar, bu aralıklı basınçların ileri akıma dönüşmesini sağlar.
Kalbin üstündeki bölgelerde yer çekimi de kalbe doğru akışı destekleyebilir. Sağ kulakçığın gevşemesi ve göğüs içi basıncın düşmesi, büyük lenf kanallarının toplardamarlara boşalmasına yardım eder. Uzun süre hareketsizlik, kas pompasının katkısını azaltarak özellikle alt üyelerde lenf ve toplardamar dönüşünü yavaşlatabilir.
B) Lenf kılcalları atardamara dönüşür.
C) Lenfte alyuvar üretimi başlar.
D) Göğüs kanalındaki lenf ters yönde sürekli akar.
E) Lenfi ileri iten dış basınç ve solunum pompası azaldığı için akış yavaşlar.
Göğüs Kanalı ve Sağ Lenfatik Kanal
Vücudun alt bölümünden ve bağırsaklardan gelen lenf, bel bölgesindeki genişlemiş peke sarnıcında (cisterna chyli) toplanır; buradan göğüs kanalı ile yükselir. Baş ve göğsün sol yarısı ile sol üst üyeden gelen lenf de göğüs kanalına katılır. Göğüs kanalı lenfi sol köprücük altı toplardamarı ile iç juguler toplardamarın birleşme bölgesinde kana verir.
Baş ve göğsün sağ yarısı ile sağ üst üyeden gelen lenf, daha kısa olan sağ lenfatik kanala ulaşır ve sağ köprücük altı toplardamar tarafında kana katılır. İki yol daha sonra üst ana toplardamarda birleşerek sağ kulakçığa gider. Dikkat edilmesi gereken nokta, sağ lenfatik kanalın bütün sağ vücudu değil yalnız sağ üst çeyreği boşaltmasıdır.
K, L ve M’nin toplardamar sistemine katılmadan hemen önce geçtiği kanallar hangi seçenekte doğru verilmiştir?
B) K ve L: sağ lenfatik kanal; M: göğüs kanalı
C) K ve M: göğüs kanalı; L: sağ lenfatik kanal
D) Üçü de sağ lenfatik kanal
E) Üçü de doğrudan üst ana toplardamara açılır.
B) Sağ kol
C) İnce bağırsak
D) Sol kol
E) Başın sol yarısı
İnce Bağırsaktan Emilen Yağların Lenf Yoluyla Taşınması
İnce bağırsak epitel hücrelerine giren uzun zincirli yağ asidi ve monogliseritler yeniden trigliseritlere dönüştürülür; protein ve fosfolipitlerle paketlenerek şilomikron oluşturur. Şilomikronlar kan kılcallarına doğrudan geçemeyecek kadar büyük olduğundan villusların merkezindeki lenf kılcallarına, yani şilüs damarlarına girer.
Yağlı lenf bağırsak lenf damarlarından peke sarnıcına, göğüs kanalına ve sol köprücük altı toplardamarına taşınır. Böylece şilomikronlar karaciğer kapı toplardamarına uğramadan önce sistemik dolaşıma katılır. Glikoz ve amino asitlerin büyük bölümünün ise kan kılcallarına geçerek kapı toplardamarıyla karaciğere taşınması önemli bir karşılaştırmadır.
X ve Y için aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
B) X yağda çözünen vitamin, Y amino asittir.
C) X glikoz, Y şilomikrondur.
D) X alyuvar, Y safra tuzudur.
E) X antikor, Y trombosittir.
Ödem ve Lenf Akımının Bozulması
Ödem, doku aralığında normalden fazla sıvı birikmesidir. Kılcal hidrostatik basıncın artması, plazma proteinlerinin azalmasına bağlı onkotik basınç düşmesi, kılcal geçirgenliğin artması, dokuda ozmotik etkin madde birikmesi, aşırı su-tuz tutulması ve lenf damarlarının tıkanması ödem oluşturabilir. Bu nedenlerin ortak sonucu filtrasyonun artması, geri emilimin azalması veya drenajın bozulmasıdır.
Lenf damarlarının parazitler, tümör basısı, cerrahi hasar ya da başka nedenlerle tıkanması lenfödem oluşturabilir. Lenf drenajı bozulduğunda dokuda yalnız su değil protein de birikir; proteinler doku sıvısının ozmotik çekimini artırarak ödemi sürdürebilir.
B) Lenf kılcallarının alyuvarla dolması
C) Doku sıvısının hidrostatik basıncının sıfırlanması
D) Kılcalın toplardamar ucunda kana geri emilimi destekleyen protein ozmotik basıncın azalması
E) Göğüs kanalının atardamara açılması
Bağışıklık Sisteminin Temel Kavramları
Antijen, Antikor ve Özgüllük
Antijen, bağışıklık sistemi tarafından tanınabilen ve bağışıklık yanıtını başlatabilen moleküler yapıdır. Proteinler ve polisakkaritler güçlü antijen olabilir; antijen yalnız bütün bir mikroorganizma değildir, onun belirli bir yüzey bölgesi de antijenik özellik taşıyabilir. Bir antijen üzerindeki özgül tanınma bölgesine epitop denir.
Antikor, etkinleşen B lenfositlerinden gelişen plazma hücrelerinin ürettiği Y biçimli özgül proteindir. Antikorun bağlanma bölgesi belirli epitopla tamamlayıcıdır. Antikor antijeni fagosite etmez; onu nötralize edebilir, çökeltebilir, kümelendirebilir veya fagositoz ve kompleman etkisini kolaylaştıracak biçimde işaretleyebilir.
| Antikor | X antijeniyle bağlanma | Y antijeniyle bağlanma |
|---|---|---|
| K | Güçlü | Yok |
| L | Yok | Güçlü |
| M | Zayıf | Yok |
Bu sonuçlar antikor özgüllüğüyle ilgili hangi yargıyı en güçlü biçimde destekler?
B) Antikorlar antijenleri fagosite ederek parçalar.
C) Antijen değişse de bağlanma bölgesi değişmez ve sonuç aynı kalır.
D) Antikor özgüllüğü yalnız antijenin büyüklüğüne bağlıdır.
E) Antikorun bağlanma bölgesinin şekli ve kimyasal özellikleri belirli epitoplarla tamamlayıcıdır.
Doğal ve Kazanılmış Bağışıklığın Karşılaştırılması
Doğal (özgül olmayan) bağışıklık doğuştan hazırdır, çok sayıda etkene ortak örüntüler üzerinden hızlı yanıt verir ve klasik anlamda antijene özgü bellek oluşturmaz. Deri, mukozalar, fagositler, doğal katil hücreler, interferon, kompleman, inflamasyon ve ateş bu kapsamdadır.
Kazanılmış (özgül) bağışıklık belirli antijenleri B ve T lenfositleriyle tanır. İlk karşılaşmada gelişmesi daha yavaştır; klonal çoğalma sonunda efektör ve bellek hücreleri oluşur. Aynı antijenle tekrar karşılaşmada daha hızlı ve güçlü yanıt vermesi özgül belleğin sonucudur. İki sistem ayrı çalışmaz: doğal bağışıklık antijeni sınırlar ve özgül yanıtın başlamasına sinyal sağlar.
B) Fagositoz yalnız ikinci karşılaşmada gerçekleşir.
C) Antikorlar doğal bağışıklığın değişmez fiziksel engelleridir.
D) Bellek hücreleri ilk dakikada derinin yerini alır.
E) İki yanıt birbirinden tamamen bağımsızdır.
Birincil ve İkincil Lenfoid Organlar
B lenfositleri memelilerde kırmızı kemik iliğinde gelişip olgunlaşır. T lenfosit öncülleri kemik iliğinde üretilir, timüse göç ederek seçilim ve olgunlaşma geçirir. Bu nedenle kırmızı kemik iliği ve timüs birincil lenfoid organlardır.
Olgun fakat henüz özgül antijeniyle karşılaşmamış lenfositler lenf düğümleri, dalak, bademcikler ve mukozayla ilişkili lenfoid dokularda dolaşır. Antijenle karşılaşma, klonal çoğalma ve yanıtın örgütlenmesi çoğunlukla bu ikincil lenfoid yapılarda gerçekleşir.
B lenfosit olgunlaşması, T lenfosit olgunlaşması, lenfle taşınan antijenin gözetimi ve kanla taşınan antijenin gözetimi sırasıyla hangi yapılarda baskındır?
B) K – L – M – N
C) K – M – L – N
D) M – N – K – L
E) N – M – L – K
Doğal Bağışıklık: Birinci Savunma Hattı
Deri ve Mukozalar
Sağlam deri, sıkı bağlı çok katlı epitel ve keratin tabakasıyla mikroorganizmaların girişini güçleştirir. Derinin asidik ortamı, ter ve yağ salgıları birçok mikroorganizmanın çoğalmasını sınırlar. Deri kesildiğinde bu engel aşılır ve ikinci savunma hattının önemi artar.
Solunum, sindirim ve üreme yollarını döşeyen mukozalar fiziksel yüzey oluşturur. Mukus yabancı parçacıkları tutar; epitel yenilenmesi ve yüzeyden dökülme mikroorganizmaların uzaklaştırılmasına katkı verir. Normal mikrobiyota da yer ve besin için rekabet ederek patojenlerin tutunmasını sınırlandırabilir.
B) Antikorların fibrine dönüşmesiyle
C) Mikroorganizmaların girişini sınırlayan fiziksel ve kimyasal birinci hattın bozulmasıyla
D) Timüsün lenf pompalayamamasıyla
E) Göğüs kanalının alyuvar üretmemesiyle
Salgılar ve Kimyasal Engeller
Gözyaşı ve tükürükte bulunan lizozim bazı bakterilerin hücre duvarını parçalayabilir. Midenin hidroklorik asidi düşük pH oluşturarak besinlerle gelen birçok mikroorganizmanın yaşam şansını azaltır. Ter ve yağ salgılarının asidik etkisi, mukustaki savunma maddeleri ve idrar akışı da birinci hattı destekler.
Solunum ve Sindirim Yollarında Mekanik Savunma
Burun kılları ve mukus büyük parçacıkları tutar. Soluk borusu ve bronşlardaki silli epitel, mukusu yutağa doğru taşır; öksürme ve hapşırma da yabancı maddelerin atılmasını kolaylaştırır. Sindirim kanalında peristaltik hareketler, kusma ve dışkılama gibi mekanizmalar patojenlerin yerleşme süresini kısaltabilir.
| Bölge | K değişimi | L değişimi |
|---|---|---|
| Göz | Gözyaşı akışı normal | Lizozim etkisiz |
| Soluk borusu | Mukus normal | Siller hareketsiz |
| Mide | Peristaltizm normal | pH yükselmiş |
Tablodaki L değişikliklerinin ortak sonucu hangisidir?
B) T lenfositlerinin kemik iliğinde olgunlaşması
C) Lenfin sağ lenfatik kanala yönelmesi
D) Birinci savunma hattındaki kimyasal veya mekanik uzaklaştırmanın zayıflaması
E) Bütün fagositlerin bellek hücresine dönüşmesi
Doğal Bağışıklık: İkinci Savunma Hattı
Fagositoz Yapan Hücreler
Birinci hattı aşan mikroorganizmalar, nötrofil ve makrofaj gibi fagositlerle karşılaşır. Nötrofiller kanda dolaşır, kimyasal sinyallere yönelerek enfeksiyon bölgesine hızla geçer ve kısa ömürlü yoğun fagositoz yapar. Monositler dokulara geçince makrofajlara farklılaşabilir; makrofajlar patojenleri ve hücre artıklarını fagosite eder, ayrıca bazı antijen parçalarını T hücrelerine sunarak doğal ve özgül yanıt arasında köprü kurar.
Fagositoz; hedefin tanınması ve bağlanması, hücre içine alınması, lizozomla birleşme, sindirim ve artıkların uzaklaştırılması basamaklarından oluşur. Antikor veya komplemanla işaretlenmiş patojenler fagositlerce daha kolay tanınabilir. Bu işaretleme opsonizasyon olarak adlandırılır.
B) Lenfin atardamara pompalanmasını
C) T hücresinin antikor salgılamasını
D) Derinin keratin üretiminin durmasını
E) Patojenin işaretlenerek fagosit tarafından daha kolay tanınmasını
Doğal Katil Hücreler
Doğal katil (NK) hücreler, özgül antijen reseptörüyle klonal yanıt oluşturan B ve T hücrelerinden farklı olarak doğal bağışıklığın lenfositleridir. Virüsle enfekte olmuş veya kanserleşmiş hücrelerdeki anormal yüzey sinyallerini algılar; perforin ve granzim gibi moleküllerle hedef hücrede programlı hücre ölümünü başlatır. NK hücreleri hedefi fagosite etmez.
İnterferonlar ve Kompleman Sistemi
İnterferonlar, özellikle virüsle enfekte hücrelerin çevre hücreleri uyarmasını sağlayan haberci proteinlerdir. Komşu hücrelerde antiviral savunma mekanizmalarını artırabilir, NK hücrelerini ve başka savunma hücrelerini destekleyebilir. İnterferon doğrudan virüsü yutan bir hücre ya da antijene özgü antikor değildir.
Kompleman sistemi, kanda çoğunlukla etkisiz öncüller hâlinde bulunan proteinlerden oluşur. Ardışık etkinleşme sonucu patojen yüzeyini opsonize edebilir, inflamasyonu güçlendiren sinyaller oluşturabilir ve bazı mikroorganizmaların zarında delikler açan zar saldırı kompleksi kurabilir. Kompleman doğal bağışıklığın parçasıdır; bazı yolları antikorlara bağlanarak özgül yanıtla da iş birliği yapar.
B) X interferon, Y kompleman
C) X histamin, Y hemoglobin
D) X lizozim, Y eritropoietin
E) X insülin, Y trombin
Yangısal Tepki
Yangısal tepki (inflamasyon), enfeksiyon veya doku hasarına karşı gelişen yerel doğal savunmadır. Hasarlı hücreler ve mast hücreleri histamin gibi maddeler salgılar. Histamin bölgedeki kılcal damarların genişlemesini ve geçirgenliğini artırır. Kan akımının artması kızarıklık ve sıcaklık; sıvının dokuya geçmesi şişlik ve ödem oluşturur.
Kemotaktik sinyaller nötrofil ve monositleri bölgeye çeker. Akyuvarlar damar endotelinden dokuya geçer, patojen ve hücre artıklarını fagosite eder. Pıhtılaşma ürünleri hasarlı alanı sınırlamaya yardım edebilir. İnflamasyon özgül değildir; ancak antijen sunumu ve haberci moleküller aracılığıyla özgül yanıtın başlamasını destekler.
Doku hasarı ve mast hücresi uyarılması→II
Kılcal geçirgenlik artışı→III
Akyuvarların dokuya göçü
Bu dizide I ile II arasındaki temel aracı ve III’ün doğrudan savunma sonucu hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
B) Antikor – alyuvar üretimi
C) Histamin – fagositozla patojen ve artıkların uzaklaştırılması
D) Hemoglobin – oksijenin lenfe pompalanması
E) EPO – trombosit tıkacı
Ateş
Patojen bileşenleri ve bağışıklık hücrelerinden salgılanan pirojenik maddeler hipotalamustaki sıcaklık ayar noktasını yükseltebilir. Başlangıçta kişi üşür, deri damarları daralır ve titreme ile ısı üretimi artar. Vücut sıcaklığındaki ölçülü yükselme bazı mikroorganizmaların çoğalmasını yavaşlatabilir ve savunma tepkilerini destekleyebilir.
Ateş ile ortam sıcaklığına bağlı hipertermi aynı değildir. Ateşte hipotalamik ayar noktası yükselmiştir; ayar noktası normale dönerken damar genişlemesi ve terleme görülür. Aşırı yüksek veya uzun süren ateş zararlı olabileceğinden sağlık değerlendirmesi gerektirir.
B) Bütün kılcallar geçirgenliğini kaybeder.
C) Bellek B hücreleri anında antikorların tümünü yok eder.
D) Vücut ayar noktasına göre soğuk algılandığından titreme ve deri damarlarında daralma gelişebilir.
E) Ateş yalnız lenf kanalının tıkanmasıyla oluşur.
Kazanılmış Bağışıklık
Antijenin Tanınması, Seçilim ve Klonal Çoğalma
Vücutta çok sayıda farklı antijen reseptörüne sahip B ve T lenfositi bulunur. Bir antijen, yalnız kendisine uygun reseptörü taşıyan az sayıdaki lenfositi seçip etkinleştirir; buna klonal seçilim denir. Seçilen hücreler mitozla çoğalır ve aynı özgüllükte çok sayıda hücreden oluşan klon meydana getirir.
Klonun bir bölümü kısa sürede görev yapan efektör hücrelere, bir bölümü uzun ömürlü bellek hücrelerine farklılaşır. Naif T hücrelerinin etkinleşmesinde antijen sunan hücreler ve yardımcı sinyaller önemlidir. Bu nedenle özgül yanıt, yalnız antijenin bulunmasına değil doğru hücresel iletişime de bağlıdır.
K, L, M ve N farklı reseptör taşır.→X antijeni
Yalnız M’ye bağlanır.→Sonuç
M çoğalır; efektör ve bellek hücreleri oluşur.
Bu şema aşağıdakilerden hangisini gösterir?
B) Antijenin bütün hücreleri rastgele etkinleştirdiğini
C) Bellek hücrelerinin antijenden önce dokuyu fagosite ettiğini
D) Doğal katil hücrelerin eritrosite dönüştüğünü
E) Uygun reseptörlü klonun seçilip çoğalmasıyla özgül efektör ve bellek hücrelerinin oluştuğunu
B Lenfositleri ve Humoral Yanıt
B lenfositleri antijenle ve gerekli yardımcı sinyallerle etkinleştiğinde klonal çoğalma geçirir. Oluşan hücrelerin bir bölümü bol granüllü endoplazmik retikulum taşıyan plazma hücrelerine dönüşür ve kana-lenfe yüksek miktarda antikor salgılar. Diğer bölümü bellek B hücresi olarak kalır.
Antikorların vücut sıvılarında görev yapmasına dayalı bu kol humoral bağışıklıktır. Özellikle hücre dışında bulunan bakteri, toksin ve virüs parçacıklarının etkisizleştirilmesinde önemlidir. B hücresi ile onun oluşturduğu plazma ve bellek hücreleri aynı antijene özgü reseptör/antikor bilgisini taşır.
B) K nötrofil, L alyuvardır; ikisi de X’i fagosite eder.
C) K timüs hücresi, L trombosittir.
D) K doğal katil hücre, L mast hücresidir.
E) K ve L’nin özgüllüğü birbirinden zorunlu olarak farklıdır.
Antikorların Etkisizleştirme Yolları
Antikorlar toksin veya virüsün hücre reseptörüne bağlanmasını engelleyerek nötralizasyon yapabilir. Birden fazla antijeni çapraz bağlayıp kümelendirebilir; çözünür antijenleri çökeltebilir. Antikorla kaplanan hedef fagositlerce daha kolay tutulur ve klasik kompleman yolu etkinleşebilir.
Antikorların bu işlevleri hedefi doğrudan yutmakla karıştırılmamalıdır. Antikor bağlanır ve işaretler; fagositozu makrofaj ve nötrofil gibi hücreler gerçekleştirir. Antikorlar belirli antijene özgüdür ancak aynı patojenin farklı epitoplarına karşı farklı antikor klonları oluşabilir.
T Lenfositleri ve Hücresel Yanıt
Yardımcı T hücreleri, antijen sunan hücrelerden aldıkları uyarıyla sitokin salgılar; B hücrelerinin, sitotoksik T hücrelerinin ve makrofajların etkinliğini düzenler. Sitotoksik T hücreleri, özgül antijen parçalarını yüzeyinde sergileyen virüsle enfekte veya anormal hücreleri tanır ve programlı ölüme yönlendirir.
Bellek T hücreleri sonraki karşılaşmada hücresel yanıtın daha hızlı kurulmasını sağlar. Düzenleyici mekanizmalar yanıtın aşırı sürmesini sınırlar. Hücresel bağışıklıkta temel hedef serbest antijen değil, antijen taşıyan enfekte veya anormal hücredir.
| Hücre | Fagositoz | Hedef hücreyi öldürme | Antijene özgü bellek |
|---|---|---|---|
| K | + | Dolaylı | − |
| L | − | Virüs bulaşmış/anormal hücre | − |
| M | − | Özgül hedef hücre | + |
K, L ve M sırasıyla hangi hücreleri temsil edebilir?
B) B lenfositi – nötrofil – alyuvar
C) Trombosit – plazma hücresi – makrofaj
D) Doğal katil hücre – eritrosit – mast hücresi
E) Plazma hücresi – monosit – trombosit
| Deney grubu | Plazma antikor düzeyi | Virüs bulaşmış hücrelerin yok edilmesi |
|---|---|---|
| K: B hücreleri çalışmıyor | Çok düşük | T hücreleri normalse sürebilir |
| L: Sitotoksik T hücreleri çalışmıyor | B hücreleri normalse artabilir | Belirgin azalır |
Bu bulgular hangi sonucu destekler?
B) Humoral ve hücresel yanıt farklı efektör mekanizmalara sahiptir; biri bozulurken diğeri kısmen sürebilir.
C) Antikorları yalnız sitotoksik T hücreleri üretir.
D) B hücresi bütün enfekte hücreleri doğrudan öldürür.
E) Özgül bağışıklık doğal bağışıklıktan bağımsızdır.
Birincil ve İkincil Bağışıklık Yanıtı
Bir antijenle ilk karşılaşmada uygun lenfositin seçilmesi, çoğalması ve efektör hücreye dönüşmesi zaman alır. Bu nedenle birincil yanıtın gecikme süresi uzundur, antikor düzeyi görece yavaş yükselir ve daha düşük tepe yapar. Yanıt sonunda bellek hücreleri kalır.
Aynı antijenle ikinci karşılaşmada bellek hücreleri hızla çoğalır; ikincil yanıt daha kısa gecikmeyle, daha yüksek ve daha uzun süreli gelişir. Farklı bir antijene ilk kez maruz kalınırsa ona karşı yine birincil yanıt görülür. Bellek antijene özgüdür.
B) Doğal bağışıklığın yalnız X’e karşı çalışması
C) X’e özgü bellek hücreleri bulunurken Y’ye özgü klonların ilk kez seçilip çoğalması
D) Y antijeninin bütün lenf damarlarını kapatması
E) Plazma hücrelerinin fagositoz yapması
Aktif ve Pasif Bağışıklık
Doğal ve Yapay Aktif Bağışıklık
Aktif bağışıklıkta kişinin kendi B ve T lenfositleri antijenle uyarılır; efektör ve bellek hücreleri oluşur. Hastalık geçirerek kazanılan bağışıklık doğal aktif, aşıyla kazanılan bağışıklık yapay aktiftir. Başlangıcı pasif bağışıklığa göre daha yavaştır fakat bellek nedeniyle daha uzun sürebilir.
Aşı; zayıflatılmış veya etkisizleştirilmiş etken, antijen parçası, toksoid ya da antijen üretimini sağlayan biyolojik bilgi içerebilir. Ortak amaç hastalık tablosunu oluşturmadan özgül bağışıklık ve bellek geliştirmektir. Aşı hazır antikoru temel etken olarak vermez.
B) Yalnız doğal bağışıklığı geçici olarak baskıladığını
C) Lenf damarlarını genişleterek patojeni mekanik taşıdığını
D) Kişinin kendi özgül yanıtını ve bellek hücrelerini oluşturan aktif bağışıklık sağladığını
E) Antijeni alyuvara dönüştürdüğünü
Doğal ve Yapay Pasif Bağışıklık
Pasif bağışıklıkta antikorlar kişiye hazır olarak gelir. Plasentadan fetüse ve anne sütüyle bebeğe geçen antikorlar doğal pasif; belirli toksin veya etkene karşı hazırlanmış immünoglobulin/antiserum uygulaması yapay pasif bağışıklık örneğidir. Etki hızlı başlar fakat verilen antikorlar parçalandıkça azalır.
Pasif bağışıklık kişinin ilgili lenfosit klonunu etkinleştirmediği için bellek hücresi oluşturmaz. Acil korunma gereken bazı temaslarda hızlı avantaj sağlar; uzun süreli koruma için aktif bağışıklığın yerini tutmaz. Modern uygulamada “serum” sözcüğü bağlama göre antiserum veya hazır immünoglobulin preparatını ifade eder; kaynağı ve üretim biçimi tek bir hayvan türüne indirgenemez.
| Doğal yol | Yapay yol | |
|---|---|---|
| Aktif | Hastalığı geçirerek | Aşıyla |
| Pasif | Plasenta/anne sütüyle antikor | Hazır immünoglobulin/antiserum |
Tablodaki dört yolun ortak ve ayırıcı özellikleriyle ilgili hangisi doğrudur?
B) Yalnız doğal yollar antijene özgüdür.
C) Pasif yolların etkisi her zaman aktif yollardan geç başlar.
D) Aşı ve hazır immünoglobulin aynı biçimde hazır antikor verir.
E) Aktif yollarda kişinin lenfositleri uyarılır; pasif yollarda hazır antikor alınır.
Aşı ile Hazır Antikor Uygulamasının Karşılaştırılması
| Özellik | Aşı | Hazır antikor |
|---|---|---|
| Verilen temel unsur | Antijen veya antijen bilgisini taşıyan içerik | Özgül antikor |
| Başlama | Daha yavaş | Hızlı |
| Bellek | Oluşur | Oluşmaz |
| Süre | Genellikle daha uzun | Antikorlar parçalanana kadar |
| Amaç | Önceden uzun süreli korunma | Acil ve geçici destek |
B) İki uygulama da yalnız hazır antikor verir.
C) Aşı anında tüm toksini nötralize eder, antitoksin yıllarca bellek oluşturur.
D) Antitoksin T hücrelerini timüste olgunlaştırır.
E) İki uygulama lenf akımını tersine çevirir.
B) Doğal pasif bağışıklık sağlar; hızlıdır fakat fetüste bu yolla özgül bellek oluşturmaz.
C) Yalnız hücresel bağışıklık oluşturur.
D) Antikorlar fetüsün timüsünde T hücresine dönüşür.
E) Etkisi ömür boyu değişmeden sürer.
Bağışıklık Sistemi Bozuklukları ve Sağlığın Korunması
Alerji ve Histamin
Alerji, normalde zararsız olabilecek bir antijene karşı gelişen uygunsuz ve aşırı bağışıklık yanıtıdır. Bu antijenlere alerjen denir. Duyarlanma sonrasında belirli antikorların mast hücrelerine bağlanması, sonraki karşılaşmada mast hücrelerinden histamin ve başka aracıların hızla salınmasına yol açabilir.
Histamin damar genişlemesi, geçirgenlik artışı, mukus salgısı ve bazı düz kaslarda kasılma oluşturabilir. Yerel bulgular kızarıklık, kaşıntı ve şişlik olabilir; yaygın ve ağır sistemik yanıt yaşamı tehdit edebilir. Alerji ile doğal inflamasyon ortak aracıları paylaşsa da alerjide tetikleyiciye karşı özgül duyarlanma bulunur.
İlk alerjen karşılaşması ve duyarlanma→II
Aynı alerjenle yeniden karşılaşma→III
Mast hücresinden aracı salınması
III sonucunda damar geçirgenliği, mukus salgısı ve düz kas etkileri artıyorsa temel aracı hangisidir?
B) Fibrinojen
C) Histamin
D) Eritropoietin
E) Safra
Otoimmün Hastalıklar
Bağışıklık sistemi normalde vücudun kendi moleküllerine güçlü yanıt vermeyen hücreleri seçer ve denetler. Otoimmün hastalıklarda bu öz tolerans bozulur; T hücreleri veya antikorlar kişinin kendi hücre ve dokularını hedefleyebilir. Tip 1 diyabet, romatoid artrit, multipl skleroz ve çölyak hastalığı farklı hedeflere sahip örneklerdir.
Otoimmünite, bağışıklık sisteminin genel olarak “çok güçlü” olması demek değildir; yanlış hedefe yönelmiş özgül yanıttır. Alerjide dış kaynaklı ve çoğunlukla zararsız bir alerjen, otoimmünitede ise öz antijenler hedeflenir.
B) K pasif bağışıklık, L alerji
C) K lenfödem, L aktif bağışıklık
D) K alerji, L otoimmün hastalık
E) K ve L yalnız fiziksel bariyer bozukluğudur.
Bağışıklık Sisteminin Korunması
Yeterli ve dengeli beslenme, düzenli uyku, uygun fiziksel etkinlik, tütün ve zararlı maddelerden kaçınma bağışıklık sisteminin normal çalışmasını destekler. Protein, vitamin ve minerallerin yetersizliği savunma hücrelerinin üretim ve işlevini bozabilir; ancak tek bir besin veya takviye bağışıklığı sınırsız güçlendirmez.
El hijyeni, temiz su ve gıda, yaraların uygun temizliği, tek kullanımlık tıbbi malzemelerin yeniden kullanılmaması ve önerilen aşılama programları enfeksiyon riskini azaltır. Antibiyotikler virüslere etkili değildir; gereksiz ve yanlış kullanım dirençli bakterilerin seçilimini artırabilir. Koruma, giriş yollarını azaltma ile özgül bağışıklık belleğini birlikte kullanır.
| Uygulama | Birinci hat | Özgül bellek | Direnç seçilimi riski |
|---|---|---|---|
| K: El hijyeni | Girişi azaltır | Doğrudan oluşturmaz | Yok |
| L: Aşı | Doğrudan bariyer değildir | Oluşturabilir | Antibiyotik seçilimi değildir |
| M: Gereksiz antibiyotik | Viral girişi engellemez | Virüse özgü bellek oluşturmaz | Artırabilir |
Tabloya göre en kapsamlı doğru yorum hangisidir?
B) M bütün virüslere karşı aşı görevi görür.
C) K bellek B hücresi oluşturduğu için etkilidir.
D) L yalnız mikrobu fiziksel olarak uzaklaştırır.
E) Korunmada K maruziyeti azaltır, L özgül bellek sağlayabilir; M ise yanlış kullanıldığında bakteriyel direnç seçilimini artırabilir.
Önceki Konu: Kan ve Dolaşım Sistemi
Sonraki Konu: Solunum Sistemi