AYT İLK TÜRK DEVLETLERİNDE YÖNETİM, TOPLUM VE ORDU

AYT İlk Türk Devletlerinde Yönetim, Toplum ve Ordu konu anlatımı kapsamında Asya Hun, Kök Türk ve Uygur devletlerinin siyasi gelişmeleri; kut, kurultay, ikili teşkilat, töre, toplum düzeni ve askerî kültür işlenecektir.
AYT tarih konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

İlk Türk Devletlerinin Siyasi Çerçevesi

Asya Hun Devleti ve Mete Han

Asya Hun Devleti (MÖ 220–MS 216), kaynaklarda siyasi teşkilatı belirgin biçimde izlenebilen ilk Türk devletidir. İlk hükümdarı Teoman, merkezi ise yalnız bir başkent değil kutsal devlet merkezi sayılan Ötüken‘dir. Hükümdarlar “şanyü/tanhu” unvanını kullanmıştır. Çin’in kuzeyinde oluşan bu güç, bozkır boylarını tek siyasi irade altında birleştirme ve Çin ile sınır–ticaret ilişkilerini düzenleme zorunluluğundan doğmuştur.

Mete Han, MÖ 209’da tahta çıkarak Türkçe konuşan ve Türk soyundan kabul edilen yirmi altı boyu Hun yönetiminde birleştirdi. Tunguzların toprak isteğini reddetmesi, toprağı hükümdarın şahsi malı değil milletin ortak değeri sayan vatan anlayışıyla ilişkilendirilir. Çin’i yenmesine rağmen ülkeyi doğrudan ilhak etmek yerine vergiye bağlaması; kalabalık Çin nüfusu içinde siyasi ve kültürel kimliğin aşınmasını önlemeye yönelik gerçekçi bir yönetim tercihidir. Mete’nin kurduğu onlu askerî düzen, devlet teşkilatı ile orduyu birbirine bağladı.

Mete’den sonra Çin entrikaları ve taht sorunları merkezi zayıflattı. Ho-han-ye ile Çiçi arasındaki mücadele sonucunda devlet MÖ 54’te Doğu ve Batı Hunları olarak ayrıldı; sonraki süreçte Kuzey ve Güney Hun kolları ortaya çıktı. Güney Hunları Çin egemenliğine girerken Kuzey Hunlarının bir bölümü batıya yöneldi. Bu hareketin Avrupa’da doğurduğu Kavimler Göçü, sonraki konuda ayrıntılı ele alınacaktır.

I. Kök Türk Devleti

I. Kök Türk Devleti (552–630), Bumin Kağan’ın Avar egemenliğine son vermesiyle Ötüken merkezli kuruldu. “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk siyasi teşkilattır. Bumin Kağan doğuyu yönetirken kardeşi İstemi Yabgu batıda görev aldı; bu dağılım, ikili teşkilatın akrabalık ve bağlılık ilişkisi içinde uygulanmasına örnektir. İstemi Yabgu bağımsız bir kral değil, doğudaki kağana bağlı batı yöneticisiydi.

Mukan Kağan döneminde devlet en geniş ve güçlü sınırlarına ulaştı. İpek Yolu’na hâkim olma amacıyla önce Sasanilerle Akhunlara, ardından Bizans’la Sasanilere karşı iş birliği yapıldı. Bu değişen ittifaklar, dış politikanın din veya değişmez dostluklara değil ekonomik çıkar ve güç dengesine göre yürütüldüğünü gösterir. Tardu’nun 582’de bağımsızlığını ilan etmesiyle doğu–batı ayrılığı kesinleşti; Doğu Kök Türk Devleti 630’da, Batı Kök Türk siyasi birliği ise 659’da Çin egemenliğine girdi. Taht mücadeleleri, Çin entrikaları ve kanatlar arasındaki rekabet idari bölünmeyi siyasi parçalanmaya dönüştürdü.

II. Kök Türk Devleti ve Orhun Yazıtları

Çin egemenliğine karşı 639’daki Kürşad Ayaklanması başarılı olamadı; fakat bağımsızlık düşüncesinin sürdüğünü gösterdi. Kutluk Kağan, 682’de boyları yeniden birleştirerek II. Kök Türk Devleti‘ni (Kutluk Devleti) kurdu ve “derleyen, toplayan” anlamındaki İlteriş unvanını aldı. Vezir Tonyukuk askerî ve siyasi planlamada; Kapgan Kağan fetihlerde; Bilge Kağan ise devlet birliğini yeniden kurmada öne çıktı. Karluk, Basmil ve Uygurların birleşmesiyle devlet 742’de sona erdi.

Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen Orhun Yazıtları, Türk diliyle yazılmış devlet tanıklıklarıdır. Yazıtlarda kağanın halka karşı sorumluluğu, milletin devlete bağlılığı, Çin’in siyasi ve kültürel etkisine karşı uyanıklık, törenin korunması ve bağımsızlığın değeri anlatılır. Bu nedenle yazıtlar yalnız edebî metin değil; yönetim ilkeleri, öz eleştiri ve siyasi öğüt içeren bir siyasetname niteliğindedir.

Uygur Devleti ve Yerleşik Dönüşüm

Uygur Devleti (744–840), Karluk ve Basmillerle birlikte II. Kök Türk Devleti’ne son veren Uygurların Kutluk Bilge Kül Kağan önderliğinde kurduğu devlettir. Merkez Ötüken’den Karabalgasun‘a taşındı. Moyen Çor döneminde sınırlar genişledi; Bögü Kağan döneminde Manihaizm benimsendi. Savaşmayı ve et yemeyi sınırlayan bu din, Uygurların askerî karakterini zayıflatırken tarım, şehir, tapınak ve saray çevresinde yerleşik hayatı güçlendirdi.

Uygurların kâğıt ve matbaayı kullanması, Uygur alfabesini geliştirmesi; minyatür, fresk, kütüphane, örgün eğitim ve hukuk belgelerinde ilerlemesi şehirli kültürü kalıcılaştırdı. Bununla birlikte bütün Uygurlar aynı anda konar-göçer yaşamı terk etmedi. 840’ta Kırgızların devleti yıkmasından sonra Kansu ve Turfan Uygur devletleri kuruldu; Uygur bürokrasi ve sanat birikimi Moğolları da etkiledi.

Devlet Anlayışı ve Meşruiyet

İl Kavramı ve Devletin Unsurları

İslamiyet öncesi Türklerde devlete il veya el denirdi. Bir siyasi topluluğun il sayılması için yalnız kalabalık nüfus yetmez; ülke, halk (kün/budun), bağımsızlık (oksızlık) ve teşkilat unsurlarının birleşmesi gerekir. Bu tanım, devleti hükümdarın kişisel varlığından ayırır: kağan değişse de ülke, halk, töre ve teşkilatın devamı esastır.

Boy beylerinin kağan çevresinde birleşmesi, boylar federasyonu niteliğinde siyasi yapı oluşturdu. Bu yapı güçlü bir kağan döneminde hızla genişleyebilir; boy sadakatinin zayıflaması hâlinde aynı hızla çözülmeye başlayabilir. Devletin sürekliliği bu nedenle yalnız fetih gücüne değil, boyları ortak hukuk ve çıkar çevresinde tutabilme becerisine bağlıdır.

Kut, Küç ve Ülüş

İlk Türk devletlerinde siyasi iktidarın meşruiyet kaynağı Gök Tengri ile açıklanırdı. Tengri’nin hükümdara ve ailesine devleti yönetme yetkisi verdiği inancına kut denir. Kağan tanrı veya rahip-kral sayılmaz; kut aldığına inanılan insandır. Kutun devamı, hükümdarın ülkeyi adalet ve töreye uygun yönetmesine bağlı kabul edildiği için başarısız hükümdar görevden alınabilirdi.

Hükümdarın yönetme yeterliliği üç kavramla ifade edilir: kut siyasi meşruiyet, küç askerî ve siyasi güç, ülüş ise ekonomik pay ve bolluktur. Tengri’nin kut verdiği hükümdara ülüş bağışladığı inancı, iktidarın halkın refahını sağlama görevi bulunduğunu gösterir. Kağan yalnız savaş kazanan değil; aç halkı doyuran, çıplak halkı giydiren ve düzeni koruyan yönetici olmalıdır.

Hanedan, Veraset ve Taht Mücadeleleri

Kutun yalnız hükümdara değil onun soyuna verildiğine inanıldığı için ülke, hanedanın ortak malı sayıldı. Hunlarda Tu-ku, Kök Türklerde Aşina, Uygurlarda Yağlakar aileleri kutlu hanedan kabul edildi. Hanedanın erkek üyeleri kağan olma hakkına sahip olduğundan kesin bir veraset kuralı oluşmadı; kurultay adaylar arasından güç, yaş, yetenek ve siyasi desteği dikkate alarak seçim yapabildi.

Bu anlayış hükümdarlığın hanedan dışına çıkmasını zorlaştırarak siyasi meşruiyet sağladı; fakat her hanedan üyesini potansiyel aday hâline getirdiği için taht kavgalarını artırdı. Ülkenin kardeşler veya oğullar arasında paylaştırılması, doğu–batı kanatlarının rakip merkezlere dönüşmesi ve Çin’in hanedan mücadelelerine müdahalesi devletlerin kısa sürede parçalanmasına yol açabildi.

Türk Cihan Hâkimiyeti Düşüncesi

İlk Türk hükümdarlarının “Güneş bayrağımız, gökyüzü çadırımızdır.” sözüyle anlatılan hedefi, Gök Tengri’nin dünyaya düzen verme görevini Türk kağanına yüklediği düşüncesine dayanır. Türk cihan hâkimiyeti, güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar adaletli bir düzen kurma ülküsüdür. Nizam-ı âlem dünya düzenini sağlama; Kızılelma ise ulaşıldıkça yenilenen siyasi hedefi simgeler.

Bu ülkü yalnız toprak genişletme isteği değildir. Fetih, düzen, adalet ve halkları yönetme sorumluluğu birlikte düşünülür. Bununla birlikte siyasi söylemin evrensel olması, her Türk devletinin fiilen bütün dünyayı yönettiği anlamına gelmez; ülkü ile gerçekleşen hâkimiyet alanı birbirinden ayrılmalıdır.

Yönetim Teşkilatı ve Töre

Kağan, Hatun, Unvanlar ve Hükümdarlık Sembolleri

Kağan iç ve dış siyaseti düzenler, savaşa ve barışa karar verir, orduya komuta eder, elçi gönderip kabul eder, üst düzey görevlileri atar, kurultayı toplar ve yargıya başkanlık ederdi. Bu görevler yürütme, dış politika, askerlik ve yargının hükümdar çevresinde birleştiğini gösterir. Kağan karar alırken töre ve kurultay görüşünü dikkate almak zorundaydı.

Hatun, devlet meclisine katılır, elçi kabul edebilir ve kağan bulunmadığında kurultaya başkanlık edebilirdi. Fermanların “Hakan ve Hatun buyuruyor ki” biçiminde başlaması, hükümdar eşinin temsili değil siyasi statü sahibi olduğunu gösterir. Han, hakan, kağan, şanyü, tanhu, yabgu, ilteber, idikut ve erkin kullanılan unvanlar; taht, otağ, tuğ, davul, kotuz, yay, kılıç, kemer ve kaftan ise hâkimiyet sembolleridir.

Görselli Örnek - A

Görseldeki I–V numaralı nesnelerin ilk Türk devletlerindeki ortak işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hükümdarlığın ve siyasi hâkimiyetin sembolleri olmaları
B) Yalnız tarımsal üretimde kullanılmaları
C) Kurultay üyelerinin oy sayısını göstermeleri
D) Töre hükümlerini yazılı hâle getirmeleri
E) Çin’den alınan vergi türlerini temsil etmeleri

Cevabı Göster

Taht, otağ, tuğ, davul ve yay-sadak hükümdarlık alametleridir. Kağanın meşru egemenliğini görünür kılar; gündelik üretim araçları olarak aynı işlevde birleşmezler.

Cevap: A

Kurultay, Toy ve Toygun

Kurultay (toy/keneş), devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en yüksek meclistir. Kağan başkanlığında genellikle yılda üç kez toplanır; kağan yoksa başkanlığı aygucı üstlenebilirdi. Hanedan üyeleri, hatun, aygucı, boy beyleri, ileri gelen komutanlar ve devlet görevlileri toplantıya katılır; üyelerin tümüne toygun denirdi. Boy beyinin toplantıya katılması merkeze sadakat göstergesiydi.

Kurultayda kağan seçimi veya görevden alınması, savaş ve barış, dış siyaset, ekonomi, dinî ve sosyal meseleler, yaylak–kışlakların kullanımı ve törenin düzenlenmesi görüşülürdü. Meclis yalnız danışma organı değildir; töre koyma bakımından yasama niteliği taşır. Bununla birlikte kararların yürütülmesi kağana bağlıydı ve son söz çoğu zaman hükümdardaydı. Bu nedenle kurultay, modern anlamda halk egemenliğine dayalı bir parlamento değil; kağanın yetkisini sınırlayan ve boyların yönetime katılımını sağlayan aristokratik bir meclistir.

Devlet Görevlileri ve İş Bölümü

Yönetim yalnız kağan ve kurultaydan oluşmazdı. Aygucı başbakan/vezir, ayukı hükûmet, buyruk bakan, apa sivil yönetici, ağılıg hazineden sorumlu görevli, tudun vergi ve denetim memuru, bitikçi/tamgacı yazışma görevlisi, tarkan ordu komutanı, şad ise hanedan üyesi askerî yönetici olarak görev yapardı. Tigin hükümdar oğlu, inal/ataman tiginin eğitiminden sorumlu kişiydi.

Bu unvan çeşitliliği, hareketli bozkır devletinin kurumsuz olduğu iddiasını çürütür. Hazine, vergi, yazışma, askerlik ve eğitim için ayrı görevlilerin bulunması iş bölümünü; görevlilerin kağan tarafından atanması merkezî otoriteyi; şad ve tigin gibi hanedan mensuplarının görev alması ise yönetimin hanedan karakterini gösterir.

İkili Teşkilat ve Ülke Yönetimi

Geniş bozkır sahasını tek merkezden yönetmenin güçlüğü, ülkenin doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılmasını doğurdu. Güneşin doğduğu yön kutsal sayıldığı için doğu kanadını kağan yönetir ve merkez burada bulunurdu. Batı kanadı genellikle kağanın kardeşi veya hanedan üyesi olan yabguya bırakılırdı. Yabgu iç işlerinde geniş yetkiye sahipti; dış ilişkilerde ve genel egemenlikte doğudaki kağana bağlıydı.

İkili teşkilat yönetimi hızlandırır, sınır güvenliğini güçlendirir ve hanedan üyelerine görev alanı açar. Buna karşılık merkez zayıfladığında batı kanadı bağımsızlık isteyebilir; sistem idari iş bölümünden siyasi bölünmeye dönüşebilir. Dolayısıyla ikili teşkilat ne doğrudan federalizm ne de ülkenin iki eşit bağımsız devlete ayrılmasıdır.

Töre ve Hukukun Üstünlüğü

Töre, toplum ve devlet hayatını düzenleyen sözlü hukuk kuralları bütünüdür. Kaynağını eski gelenek ve görenekler, kurultay kararları ve kağanın düzenlemeleri oluşturur. Töre yalnız ceza kuralları değildir; aile, mülkiyet, yönetim, savaş, sosyal davranış ve kamu düzenini kapsar. Değişmez temel ilkeleri könilik (adalet), tüzlük (eşitlik), uzluk (iyilik/faydalılık) ve kişilik (insanlık) olarak özetlenir.

Kağan dâhil herkesin töreye uyması, hukukun üstünlüğü düşüncesinin erken bir örneğidir. Kağan ihtiyaç hâlinde kurultayla töreyi değiştirebilir; fakat keyfî davranamaz ve temel adalet ilkelerini ortadan kaldıramaz. Kağan yargılamaya başkanlık edebilir; yargılama işlerinde görev alan yargıca yargan/yargucu denirdi. Hapis cezalarının genellikle kısa tutulması, hareketli yaşamda uzun süreli cezaevi kurumunun elverişsizliğiyle ilişkilidir.

İlk Türklerde Toplum Yapısı

Oğuş, Urug, Boy, Budun ve İl

Toplumun en küçük birimi oğuş yani ailedir. Aynı soydan ailelerin birleşmesi urugu, urugların birleşmesi boyu, boyların birleşmesi budunu (millet), budunların kağan çevresinde siyasi teşkilat kurması ise ili meydana getirir. Bazı kaynaklarda boy için “ok” sözcüğü de kullanılır. Yapı yalnız büyüklük sıralaması değil, sosyal bağın siyasi kuruma dönüşme sürecidir.

Boy beyi ekonomik ve askerî gücü yanında doğruluğu, cömertliği ve toplumun güveniyle öne çıkardı. Boyların katılımı gönüllü sadakat ve ortak çıkarla sürdüğü için kağanın görevi yalnız emretmek değil boylar arasındaki dengeyi ve töreyi korumaktı. Budun ile il aynı kavram değildir: budun insan topluluğunu, il ise bağımsız siyasi teşkilatı ifade eder.

Görselli Örnek - B

Görselde I numaralı tek aileden V numaralı siyasi teşkilata doğru nüfus, ortak sancak, yönetici kurul ve merkezî otağ gibi unsurlar artmaktadır. Buna göre I–V sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Oğuş–urug–boy–budun–il
B) Urug–oğuş–budun–boy–il
C) Oğuş–boy–urug–il–budun
D) Boy–urug–oğuş–budun–il
E) Oğuş–urug–il–boy–budun

Cevabı Göster

Tek aile oğuş, aynı soydan aileler urug, urugların birliği boy, boyların birliği budun, bağımsız teşkilatlı siyasi bütün ise ildir.

Cevap: A

Aile, Soy Bağı ve Kadının Konumu

Aile kan bağına dayanır; anneye ög, babaya kang denirdi. Tek eşlilik yaygındı ve aile, üretim ile toplumsal eğitimin temel birimiydi. Çocuklar at binme, hayvan yetiştirme, el işi ve savunma becerilerini aile içinde öğrenirdi. Ailelerin birleşerek urug ve boy oluşturması, siyasi teşkilatın tabandan soy ilişkileri üzerine kurulmasını sağladı.

Kadınlar ekonomik üretime, toplumsal yaşama ve gerektiğinde savunmaya katılırdı. Hatunun yönetimdeki konumu, kadınların siyasi görünürlüğünün en güçlü örneğidir. Ancak bu durum bütün kadınların kağanla eşit siyasi yetkiye sahip olduğu veya toplumun anaerkil olduğu anlamına gelmez; statü, görev ve hanedan mensubiyeti ayrımı korunmalıdır.

Konar-göçer Düzen, Şehirleşme ve Devlet–Halk İlişkisi

Hun ve Kök Türk toplumlarında hayvancılığa dayalı yaylak–kışlak hareketi yaygındı; aile, boy ve ordu aynı hareket kabiliyetinden yararlanıyordu. Bu düzen kişisel bağımlılığa dayalı keskin sınıfların ve toprağa bağlı köleliğin yaygınlaşmasını sınırlandırdı. Boylar arasında servet ve statü farkı bulunabilse de Avrupa feodalitesindeki gibi ayrıcalıkları hukukla kapanmış katı sınıflar belirgin değildi.

Uygurların şehir ve tarım çevresinde yerleşik hayatı geliştirmesi, Türk toplum düzeninin tek biçimli olmadığını gösterir. Devlet ile halk arasında karşılıklı görev anlayışı vardı: halk kağana ve töreye bağlı kalır, vergi ve askerlik yükümlülüğünü yerine getirir; kağan ise güvenliği, adaleti ve refahı sağlardı. Orhun Yazıtlarındaki uyarılar, devletin yıkılmasını hem yöneticinin hatasına hem halkın birlikten uzaklaşmasına bağlar.

İlk Türklerde Ordu ve Askerî Kültür

Ordu-Millet Anlayışı ve Atlı Birlikler

Bozkırın sert iklimi, uzak mesafeler, boy mücadeleleri ve dış tehditler askerî beceriyi gündelik yaşamın parçası hâline getirdi. Eli silah tutan kadın ve erkeklerin gerektiğinde savaşa katılması ordu-millet anlayışıyla açıklanır. Hazarlar gibi bazı istisnalar dışında sürekli ücretli yabancı asker sistemi yaygın değildi; halk devletin savunma gücünü oluşturduğu için ordu ayrıca maaşlı bir sınıf hâlinde örgütlenmedi.

Ordunun temelini hızlı atlı okçular oluşturur; yaya birlikler daha çok geri hizmette kullanılırdı. At, üzengi, eyer, gem, bileşik yay, hafif zırh ve hareketli erzak düzeni uzun mesafede hız kazandırdı. Savaşçının aynı anda at sürüp geriye doğru ok atabilmesi hareket üstünlüğünü artırdı. Bu yapı ağır zırhlı piyade ordularına karşı doğrudan cephe çarpışmasından çok çeviklik ve yıpratma üzerine kuruluydu.

Mete Han ve Onlu Sistem

Mete Han’ın MÖ 209’da kurduğu kabul edilen onlu sistem, askerleri 10, 100, 1000 ve 10.000 kişilik birliklere ayırır. Bu birliklerin başında sırasıyla onbaşı, yüzbaşı, binbaşı ve tümenbaşı bulunur. Kademeli örgütlenme, emrin merkezden en küçük birliğe hızla iletilmesini; farklı boylardan askerlerin tek komuta düzeninde eritilmesini ve büyük ordunun parçalara ayrılarak esnek hareket etmesini sağlar.

Keşif, Yıpratma ve Turan/Hilal Taktiği

Savaş öncesinde düşman hakkında bilgi toplamak için gönderilen keşif birliğine yelme denirdi. Türk orduları düşmanı uzun yürüyüşlerde yıpratır, ikmal yollarını zorlar ve uygun araziye çekmeye çalışırdı. En tanınmış yöntem Turan veya Hilal taktiğidir: öncü birlik düşmana saldırır, ardından yenilmiş gibi geri çekilerek sahte ricat yapar; takip düzeni bozulan düşman önceden gizlenmiş kuvvetlerin bulunduğu alana çekilir ve yanlardan kuşatılır.

Taktiğin başarısı hız, disiplin, haberleşme ve zamanlamaya bağlıdır. Geri çekilen birlik gerçekten dağılırsa ya da düşman takibe girmezse plan bozulur. Bu nedenle sahte ricat korkaklık veya düzensiz kaçış değil, bütün birliklerin önceden kararlaştırılmış plana uymasını gerektiren karmaşık bir manevradır.

Görselli Örnek - C

Görselde I numaralı ilk temastan sonra II’de mavi atlılar sola çekilirken kırmızı piyadeler düzenlerini uzatarak onları izlemekte, III’te ise kırmızı birlik iki yandan çevrilmektedir. II ve III numaralı aşamalar sırasıyla hangi kavramlarla açıklanır?

A) Sahte ricat–hilal kuşatması
B) Falanks–deniz ablukası
C) Keşif–kale savunması
D) Doğrudan hücum–meydan savaşı
E) İkili teşkilat–onlu sistem

Cevabı Göster

Planlı geri çekilme sahte ricattır. Takip sırasında düzeni bozulan düşmanın atlı kanatlarca çevrilmesi hilal kuşatmasını tamamlar.

Cevap: A

Türk ve Roma Ordularının Yapısal Karşılaştırması

Türk ordusunda hız, atlı okçu, hafif donanım ve geniş arazi manevrası öne çıkarken Roma ordusunun önemli dönemlerinde disiplinli ağır piyade, zırh, kalkan ve sık düzen belirgindi. Roma’nın falanks benzeri sık piyade düzenleri cephe dayanıklılığı sağlar; fakat hareketli atlı okçular karşısında kanat ve ikmal güvenliği zayıflayabilir. Türk ordusu ise hız üstünlüğüne rağmen güçlü surlara ve uzun kuşatmalara karşı zorlanabilirdi.

Bu karşılaştırma bir ordunun her durumda üstün olduğunu göstermez. Başarı; arazi, lojistik, komuta, sayı, silah, istihbarat ve taktiğin uyumuna bağlıdır. Açık bozkır atlı manevrayı, dar ve savunmalı alan ağır piyadeyi avantajlı kılabilir.

Görselli Örnek - D

Görseldeki I ve II numaralı birliklerin yapıları karşılaştırıldığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

A) I hareket ve menzil üstünlüğü – II zırh ve sık düzen dayanıklılığı
B) I ağır piyade – II atlı okçu
C) I kuşatma kulesi – II sahte ricat
D) I yalnız savunma – II yalnız keşif
E) I deniz gücü – II göçebe süvari

Cevabı Göster

I numaralı atlı okçular hız ve uzaktan atışla, II numaralı ağır piyadeler ise kalkan-zırh ve sık düzenle avantaj kazanır.

Cevap: A