AYT Avrasya’da İlk Türkler ve Bozkır Kültürü konu anlatımı kapsamında Türk adının tarihsel kullanımları, Orta Asya kültür merkezleri, bozkır coğrafyasının oluşturduğu yaşam biçimi, Saka/İskit mirası ve Türk göçleri işlenecektir.
AYT tarih konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Avrasya, Orta Asya ve Türk Adı
Avrasya ve Orta Asya’nın Coğrafi Çerçevesi
Avrasya, Avrupa ile Asya’nın birbirinden kesintisiz kara alanı oluşturan büyük bölümünü kapsayan coğrafi bütündür. Orta Asya ise bu bütünün merkezinde; Hazar Denizi’nin doğusu, Sibirya’nın güneyi, Çin’in batısı ve İran–Hindikuş–Tibet kuşağının kuzeyi arasında kalan geniş iç bölgeyi ifade eder. Tarih kaynaklarında sınırlar aynı çizgiyle verilmez; çünkü Orta Asya siyasi bir ülke değil, farklı çağlarda değişen bir tarihî-coğrafi alandır.
Bölgenin denizlerden uzaklığı sert karasal iklimi güçlendirir. Yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı büyüktür; yağışın sınırlı olduğu alanlarda bozkırlar, dağ eteklerinde ve akarsu vadilerinde ise daha elverişli otlak ve tarım alanları bulunur. Altay–Sayan dağları, Tanrı Dağları, Ötüken çevresi, Yenisey havzası ve Hazar’ın doğusundaki sahalar ilk Türk tarihinin farklı evreleriyle ilişkilendirilir.
B) Bölgenin değişmeyen idari sınırları bulunan bir ülke olmasıyla
C) Orta Asya’nın tarihî ve coğrafi ölçütlerle tanımlanan geniş bir alan olmasıyla
D) Bozkırların bütün ekonomik faaliyetleri engellemesiyle
E) Avrasya ile Orta Asya kavramlarının aynı büyüklüğü göstermesiyle
Türk Adının Kaynaklardaki Anlamları
Türk adının kökeni hakkında tek ve tartışmasız bir açıklama yoktur. Çin kaynaklarında adın “miğfer” ile ilişkilendirildiği; Uygur metinlerinde “güçlü, kuvvetli”, bazı İran kaynaklarında ise “güzel insan” anlamında kullanıldığı belirtilir. Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk‘te “olgunluk çağı”; Ármin Vámbéry “türemek”; Ziya Gökalp ise “töreli, kanun ve nizam sahibi” yorumunu öne çıkarmıştır. Doerfer’in “devlete bağlı halk” açıklaması da siyasi birlik vurgusu taşır.
Bu yorumlar aynı tür kanıta dayanmaz. Bazıları kelimenin ses ve biçim gelişimini açıklamaya çalışan etimolojik yorumlardır; bazıları ise Türk topluluklarına yüklenen siyasi veya kültürel anlamları gösterir. Bu nedenle farklı açıklamaların varlığı, adın her dönemde aynı anlamda kullanıldığı sonucunu doğurmaz.
B) Adın anlamına ilişkin farklı dilsel ve kültürel yorumların bulunduğunu
C) Türk adının yalnız siyasi bir unvan olduğunu
D) Çin ve Türk kaynaklarının bütünüyle aynı görüşü benimsediğini
E) Türk adının VI. yüzyıldan önce hiç kullanılmadığını
Türkiye Adının Tarihsel Kullanımı
Türkiye adı, bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırlarından daha eski ve farklı coğrafyalara uygulanmış bir tarihî addır. Bizans kaynakları VI. yüzyılda Orta Asya için; IX ve X. yüzyıllarda Volga’dan Orta Avrupa’ya uzanan Türk hâkimiyet alanları için bu adı kullanmıştır. XI–XIII. yüzyıllarda Mısır ve Suriye için de Türkiye denilmiş, Anadolu ise XII. yüzyıldan itibaren bu adla giderek daha belirgin biçimde anılmıştır.
552’de bağımsızlığını ilan eden Kök Türk Devleti, Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk siyasi teşkilattır. Bu durum, Türk adının o tarihte ortaya çıktığı anlamına gelmez; adın daha eski kullanımları ile resmî devlet kimliği hâline gelmesi birbirinden farklı tarihsel olgulardır.
B) Coğrafi adların siyasi ve demografik değişimlere bağlı olarak farklı alanlara taşınabildiğini
C) Türk topluluklarının yer değiştirmediğini
D) Bizans kaynaklarının Türk adını hiç kullanmadığını
E) Anadolu’nun VI. yüzyılda Türk siyasi merkezi olduğunu
İlk Türk Tarihinin Kaynakları ve Yorum Sınırı
İlk Türk tarihini aydınlatan bilgiler arkeolojik buluntular, Çin ve Bizans yıllıkları, İran ve Arap kaynakları, dil verileri, destanlar ve daha sonraki Türk yazılı belgelerinden elde edilir. Arkeoloji yerleşme, mezar, silah, seramik ve maden eşyasını; yazılı kaynaklar ise topluluk adı, siyasi ilişki, tarih ve olayları görünür kılar. Bir kanıt türünün eksik bıraktığı yön, başka bir kanıt türüyle tamamlanabilir.
Bir arkeolojik kültür alanındaki benzer eşya, o bölgedeki insanların ekonomik ve teknik ilişkisini gösterebilir; ancak tek başına konuşulan dili veya bütün topluluğun etnik kimliğini kesinleştirmez. Bu nedenle Orta Asya kültür merkezleri Türk tarihinin oluşum çevresini açıklarken buluntu–kültür–kimlik ayrımı korunur.
B) Metal işçiliği bilgisinin geliştiğine
C) Topluluklar arasında kültürel ilişki bulunabileceğine
D) Buluntuları bırakan herkesin aynı dili konuştuğuna
E) Maddi kültürde ortak özellikler görüldüğüne
B) Bir yerleşmenin beslenme düzeni–hayvan kemikleri ve bitki kalıntıları
C) Bir halkın konuştuğu dil–yalnız mezarın yönü
D) Bir savaşın kesin tarihi–sadece süsleme motifi
E) Bir devletin sınırları–tek bir takı örneği
Orta Asya Kültür Merkezleri
Anav Kültürü (MÖ 4000–1000)
Anav kültürü, günümüzde Türkmenistan sınırları içindeki Aşkabat’ın güneydoğusunda bulunan yerleşme alanıyla adlandırılır. Ders kaynaklarında Orta Asya’nın en eski kültür merkezi olarak kabul edilir. Kerpiç yapılar, tarımsal üretim izleri ve seramikler, bölgede yalnız hareketli hayvancılık değil yerleşik üretim deneyiminin de bulunduğunu gösterir.
Anav buluntuları içinde at kalıntılarına rastlanması, atın Orta Asya yaşamındaki erken önemini gösteren kanıtlardan biri sayılır. Bununla birlikte tek bir merkezde at kalıntısının bulunması, atın ilk kez kesin olarak burada evcilleştirildiğini kanıtlamaz; evcilleştirme geniş bir coğrafyada uzun süren bir süreçtir.
B) Yerleşik yaşam ve tarımsal üretim deneyiminin bulunduğunu
C) Demirin yaygın biçimde işlendiğini
D) Yazılı hukukun geliştiğini
E) Deniz ticaretinin temel geçim kaynağı olduğunu
Afanesyevo Kültürü (MÖ 2500–1700)
Afanesyevo kültürü, Altay–Sayan dağlarının güneybatısı ile Minusinsk havzası çevresinde belirlenmiştir. AYT tarih anlatımında Türklerin en eski kültür bölgelerinden biri olarak değerlendirilir. Çakmak taşından ok uçları ve bıçaklar avcılığı; kemik iğneler giyim üretimini; bakır eşyalar maden bilgisini; basit çömlekler ise saklama ve pişirme ihtiyacını gösterir.
Bu buluntuların her biri tek başına bir toplumun bütün yaşamını açıklamaz. Bir arada değerlendirildiklerinde avcılık, hayvancılık, el işçiliği ve erken maden kullanımının aynı ekonomik çevrede birleştiği anlaşılır.
B) Avcılık ile el işçiliğinin birlikte bulunabildiğini
C) Saklama ve giyim ihtiyaçlarına yönelik üretim yapıldığını
D) Ekonominin tek bir uğraştan ibaret olduğunu
E) Taş, kemik, maden ve kilin araç gereçte kullanıldığını
Andronovo Kültürü (MÖ 1700–1200)
Andronovo kültürü, Yenisey yakınlarındaki bir yerleşmenin adıyla anılır ve Afanesyevo kültürünün daha geniş alana yayılmış, gelişmiş devamı olarak değerlendirilir. Altaylardan Ural çevresine kadar uzanan geniş coğrafi dağılım, topluluklar arasında hareket, değişim ve teknik aktarımın bulunduğunu düşündürür.
Tunç ve altın işçiliği, Andronovo’nun ayırt edici yönlerindendir. Tunç, bakırın başka madenlerle alaşım hâline getirilmesiyle elde edilen daha dayanıklı bir malzemedir. Bu teknoloji silah, araç ve süs eşyasının niteliğini artırırken uzmanlaşmış zanaat bilgisini de gerektirir.
B) Kültürel ve teknik unsurların hareketlilik yoluyla geniş alana yayılabildiğini
C) Bütün Orta Asya’nın tek merkezden yönetildiğini
D) Demirin ilk kez bu dönemde işlendiğini
E) Yerleşmelerin yalnız deniz kıyılarında kurulduğunu
Karasuk Kültürü (MÖ 1200–700)
Karasuk kültürü, Yenisey Irmağı’nın kollarından Karasuk çevresinde gelişmiştir. Andronovo geleneğiyle benzerlik taşırken demirin daha erken ve yaygın biçimde işlenmesiyle ayırt edilir. Demir cevherinin yüksek sıcaklıkta işlenebilmesi, ocak teknolojisi ve usta emeği gerektirir.
Demir araçlar tarım, ağaç işçiliği ve savaş donanımında dayanıklılığı artırmıştır. Dokumacılık izleri ve atlı hareketliliğin belirginleşmesi, Karasuk çevresinde üretim ile hareketli bozkır yaşamının birlikte geliştiğini gösterir.
B) Daha dayanıklı araç ve silahların yapılabilmesine
C) Maden işçiliğinde uzmanlaşmanın artmasına
D) Deniz aşırı kolonilerin zorunlu olarak kurulmasına
E) Üretim tekniklerinin çeşitlenmesine
Tagar Kültürü (MÖ 700–300)
Tagar kültürü, Abakan ve Minusinsk çevresinde Karasuk sonrasında gelişmiştir. Önceki Orta Asya kültürlerinin teknik birikimini birleştirdiği için ders kaynaklarında bölgenin en gelişmiş kültür merkezlerinden biri olarak tanımlanır. Tunç ve demirden hançerler, ok uçları, bilezikler, küçük hayvan heykelleri ve ahşap yapılar başlıca buluntulardır.
Tagar buluntularındaki çeşitlilik, “gelişmişlik” kavramının yalnız silahla ölçülemeyeceğini gösterir. Maden zanaatı, estetik üretim, barınma bilgisi ve gündelik araçlar birlikte değerlendirilmelidir.
B) Teknik üretim ile estetik ve gündelik ihtiyaçların birlikte geliştiğini
C) Yerleşik yapı bilgisinin bütünüyle kaybolduğunu
D) Maden kullanımının sona erdiğini
E) Bütün eserlerin başka bölgelerden getirildiğini
Kronoloji, Süreklilik ve Ayırt Edici Buluntular
Kültür merkezleri kronolojik olarak Anav, Afanesyevo, Andronovo, Karasuk ve Tagar biçiminde sıralanır; tarih aralıklarının kısmen örtüşmesi, eski bir kültürün bir günde sona erip yenisinin aynı anda başlamadığını gösterir. Teknoloji, nüfus hareketi ve değişim ağları nedeniyle bazı özellikler sürerken yeni üretim biçimleri belirginleşir.
| Merkez | Ayırt edici kanıt | Tarihsel çıkarım |
|---|---|---|
| Anav | Kerpiç yapı, tarım, seramik | Erken yerleşik üretim |
| Afanesyevo | Taş ok ucu, kemik iğne, bakır | Çeşitli hammadde ve uğraş |
| Andronovo | Geniş yayılım, tunç ve altın | Teknik aktarım ve maden uzmanlığı |
| Karasuk | Demir ve dokuma | Yeni metal teknolojisi |
| Tagar | Hançer, takı, hayvan heykeli, ahşap yapı | Birikimin sentezi ve çeşitlenen zanaat |
Görselde I–IV numaralı paneller sırasıyla yerleşik tarım, taş-kemik işçiliği, tunç-altın uzmanlığı ve demir-dokuma teknolojisini göstermektedir. Bu panellerin Anav’dan Karasuk’a doğru kronolojik sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
B) II–I–IV–III
C) III–II–I–IV
D) I–III–II–IV
E) IV–III–II–I
B) Süreklilik ile yeniliğin aynı tarihsel süreçte birlikte bulunabildiğini
C) Eski tekniklerin hiç aktarılmadığını
D) Bütün merkezlerin eş zamanlı kurulduğunu
E) Kronolojinin arkeoloji için işlevsiz olduğunu
B) Afanesyevo
C) Andronovo
D) Karasuk
E) Tagar
Bozkır Coğrafyası ve Yaşam Tarzı
Karasal İklim, Otlak ve Su Kaynakları
Bozkır, yağışın orman oluşturacak kadar fazla olmadığı, ot topluluklarının geniş yer kapladığı açık arazi kuşağıdır. Orta Asya bozkırlarında uzun ve soğuk kışlar ile sıcak ve kurak yazlar görülür. Otlakların mevsime göre verimi değiştiği için sürülerin aynı yerde bütün yıl beslenmesi güçleşir.
Su kaynakları, korunaklı vadiler ve dağ etekleri yalnız hayvanların değil insanların hareketini de belirlemiştir. Böylece coğrafya, tek başına kaçınılmaz bir kader oluşturmamakla birlikte üretim seçeneklerini sınırlandıran ve belirli uyum biçimlerini avantajlı hâle getiren temel koşul olmuştur.
Görseldeki I–IV numaralı kanıtlar birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılması beklenir?
B) Hayvancılığın coğrafi koşullardan bağımsız geliştiğine
C) Bozkır toplumlarının bütün yıl aynı tarlada üretim yaptığına
D) Taşınabilir barınakların hareketliliği engellediğine
E) Kuraklığın sürü beslenmesini kolaylaştırdığına
Hayvancılık, Sınırlı Tarım ve Değişim
Geniş otlaklar koyun, keçi, sığır ve at yetiştiriciliğini desteklediği için bozkır ekonomisinin temelini hayvancılık oluşturdu. Et ve süt beslenmede; yün, deri ve keçe giyim ile barınmada; at ise ulaşım, sürü yönetimi ve haberleşmede kullanıldı. Sürü aynı zamanda servet, değişim aracı ve kıtlık döneminde güvenceydi.
Orta Asya toplumlarının tamamı yalnız hayvancılıkla uğraşmadı. Akarsu vadileri ve iklimi elverişli alanlarda tahıl üretimi, bahçecilik ve yerleşik hayat görüldü. Hayvansal ürünler ile tarım ve zanaat ürünleri arasındaki değişim, bozkır ile yerleşik bölgeleri birbirine bağladı.
B) Hayvancılığın değişim ilişkileriyle tarım ve zanaat bölgelerine bağlandığını
C) Sürünün ekonomik değer taşımadığını
D) Tarımın bütün bozkır alanlarında temel üretim olduğunu
E) Ticaretin yalnız deniz yoluyla yapıldığını
Konar-göçerlik, Göçebelik, Yaylak ve Kışlak
Konar-göçerlik, topluluğun belirli yaylak ve kışlak alanları arasında mevsimsel bir düzenle hareket etmesidir. Yaylak, yazın serin ve ot bakımından elverişli yüksek alan; kışlak ise kışın daha korunaklı, su ve yem imkânı bulunan alçak bölgedir. Bu hareket rastgele değildir; güzergâhlar, su noktaları ve kullanım hakları toplumsal hafızada bilinir.
Gündelik dilde “göçebe” sözcüğü her türlü hareketli yaşam için kullanılsa da konar-göçer düzen, sürekli ve amaçsız yer değiştirmeden ayrılır. Ayrıca bir toplumun bazı grupları sürülerle hareket ederken bazı grupları tarım alanı veya şehir çevresinde yerleşik yaşayabilir.
B) Konar-göçer yaylak-kışlak sistemi
C) Kapalı manor ekonomisi
D) Sürekli kent yerleşimi
E) Rastgele nüfus hareketi
B) Hareketli ve yerleşik unsurların bir arada bulunabileceğini
C) Bütün Orta Asya topluluklarının yalnız göçebe yaşadığını
D) Coğrafi imkânların ekonomik tercihi etkilediğini
E) Tarımın uygun vadi ve su çevresinde yapılabildiğini
At, Tekerlekli Araç ve Hareketlilik
Atın binek ve yük hayvanı olarak kullanılması, geniş bozkırda mesafeyi kısalttı. Sürülerin yönetimi, haberleşme, avcılık ve ticaret daha hızlı hâle geldi. Tekerlekli arabalar çadır, yiyecek, araç ve çocukların taşınmasını kolaylaştırarak mevsimlik hareketin yük kapasitesini artırdı.
At ve araba göçün ekonomik ya da siyasi nedeni değildir; hareketi kolaylaştıran araçlardır. Kuraklık, otlak darlığı veya dış baskı insanları yer değiştirmeye yöneltirken, ulaşım teknolojisi daha uzak mesafelere gidilebilmesini mümkün kılar. Neden ile kolaylaştırıcı unsurun ayrılması tarihsel çıkarımda önemlidir.
B) Boylar arası mücadele
C) Kuraklığın üretimi azaltması
D) Atın ve tekerlekli arabanın kullanılması
E) Dış siyasi baskı
Metal İşçiliği, Hayvan Üslubu ve Taşınabilir Sanat
Bozkır toplulukları bakır, tunç, altın ve demiri işleyerek silah, koşum takımı, kemer tokası, kap ve süs eşyası üretti. Maden eşyasının dayanıklı ve taşınabilir olması, hareketli yaşamla uyumluydu. Küçük bir metal eser yalnız süs değil; ustalık, hammadde ağı, toplumsal statü ve inanç hakkında kanıt taşır.
Hayvan üslubu, geyik, at, kartal ve yırtıcı hayvanların hareketli, kıvrımlı veya mücadele hâlindeki biçimlerle işlendiği sanat anlayışıdır. Hayvanların ekonomik ve sembolik önemi sanata yansımıştır. Taşınabilir eserlerin yaygınlığı, bozkır toplumlarının anıtsal sanat üretemediği anlamına gelmez; yaşam biçimi günlük eşyada küçük ve taşınabilir biçimleri daha işlevli kılmıştır.
Görseldeki eserlerden hangileri hareketli yaşamın taşıma ve gündelik kullanım ihtiyaçlarıyla daha doğrudan uyumludur?
B) I ve II
C) II ve IV
D) I, II ve III
E) I, III ve IV
B) Deniz ticaretinin bütün üretimi belirlemesiyle
C) Hayvancılığın tamamen terk edilmesiyle
D) Yalnız taş mimarinin gelişmesiyle
E) Yazılı hukukun sanatçıyı zorlamasıyla
Barınma, Giyim ve Beslenmenin Çevreyle İlişkisi
Keçe kaplı, sökülüp taşınabilen yuvarlak çadırlar bozkırda rüzgâra dayanıklı bir barınma sağladı. Yün ve keçeden dokumalar ısı yalıtımında; deri çizme, kemer ve pantolon ise binicilikte kullanışlıydı. Giyim biçimi yalnız gelenek değil, soğuk iklim ve hareketli yaşamın işlevsel sonucuydu.
Et ve süt ürünleri temel besinler arasında yer alırken tahıl ve bitkisel ürünler tarım yapılan alanlardan veya değişim yoluyla sağlanabiliyordu. Kurutma, mayalama ve saklama yöntemleri yiyeceğin uzun süre dayanmasını kolaylaştırdı. Böylece barınma, giyim ve beslenme aynı çevresel uyum sisteminin parçaları oldu.
B) Barınma, giyim ve beslenmenin iklim ile hareketli yaşama uyum sağladığını
C) Tarım ürünlerinin hiç kullanılmadığını
D) Bütün üretimin şehir atölyelerinde yapıldığını
E) Yer değiştirme sırasında yiyecek saklamaya gerek duyulmadığını
B) Geniş mesafeler–atlı ulaşımın önem kazanması
C) Hareketli yaşam–taşınabilir eşyanın işlevselleşmesi
D) Sert karasal iklim–koruyucu giyim ve barınma ihtiyacı
E) Otlakların yaygınlığı–denizciliğin temel geçim olması
→
→
Saka/İskitler ve Erken Bozkır Toplulukları
Saka/İskitlerin Tarihsel Yeri ve Kimlik Tartışması
Yunan kaynaklarında İskit, Pers kaynaklarında Saka adıyla anılan topluluklar MÖ I. binyılda Karadeniz’in kuzeyi, Hazar çevresi ve Orta Asya’nın geniş bozkırlarında etkili oldu. Atlı yaşam, okçuluk, maden sanatı ve hayvan üslubu bu bozkır dünyasının belirgin özellikleridir.
Türk tarih öğretiminde Sakalar, Türklerle ilişkilendirilen en eski bozkır topluluklarından biri olarak incelenir. Bununla birlikte geniş Saka/İskit dünyası farklı boyları barındırdığından bütün grupları tek ve değişmez etnik kimlikle açıklamak bilimsel olarak ihtiyat gerektirir. Tarihsel önemleri, Avrasya bozkır kültürünün erken ve güçlü taşıyıcıları olmalarında yatar.
B) Etnik yorumlarda yazılı, dilsel ve arkeolojik kanıtları birlikte değerlendirmeyi
C) Arkeolojik buluntuları bütünüyle değersiz saymayı
D) Bozkır kültürü ortaklıklarını reddetmeyi
E) Yunan ve Pers adlarının aynı kaynakta yazıldığını varsaymayı
Alp Er Tunga ve Tomris Anlatıları
Türk destan geleneğinde Alp Er Tunga, Saka hükümdarı ve savaşçı lider olarak hatırlanır; İran geleneğindeki Şehnâme‘de Afrasyab adıyla karşılık bulur. Aynı kişinin farklı kültürlerin hafızasında farklı ad ve niteliklerle yer alması, bozkır ile İran dünyası arasındaki uzun süreli siyasi ve kültürel ilişkinin göstergesidir.
Pers hükümdarı Kyros’la mücadelesiyle tanınan Tomris, Massagetlerin hükümdarı olarak antik anlatılarda yer alır. Bu örnek, bozkır toplumlarında kadınların siyasi ve askerî liderlik üstlenebildiğini gösteren tarihsel hafıza unsurlarından biridir. Destan ve antik anlatıların olayları yorumlayarak aktardığı, bu nedenle arkeolojik ve yazılı kanıtlarla karşılaştırılması gerektiği unutulmamalıdır.
B) Ortak tarihsel kişiliklerin farklı toplumların hafızasında yeniden yorumlanabildiğini
C) Destanların hiçbir tarihsel değer taşımadığını
D) İran ve bozkır toplumları arasında ilişki bulunmadığını
E) Bütün anlatı ayrıntılarının aynen gerçekleştiğinin kanıtlandığını
Atlı Yaşam, Maden Sanatı ve Bozkır Mirası
Saka/İskit buluntularında at koşum takımları, ok uçları, hançerler, altın plakalar ve hayvan biçimli süsler öne çıkar. Kurgan adı verilen mezar yapılarındaki bu eserler, toplumsal statü, inanç, savaşçılık ve zanaat arasındaki ilişkiyi gösterir. İnce maden işçiliği nedeniyle Sakalar için “bozkırın kuyumcuları” nitelemesi kullanılır.
Atlı hareketlilik yalnız savaş gücü sağlamadı; haberleşme, avcılık, sürü yönetimi ve geniş değişim ağlarına katılımı da kolaylaştırdı. Böylece Saka/İskit mirası, tek bir siyasi devletin sınırlarından çok Avrasya bozkırında paylaşılan hareketlilik ve sanat dili üzerinden değerlendirilir.
B) Maden işçiliğinin geliştiğini
C) Uzak bölgelerle değişim ilişkisi kurulabildiğini
D) Hayvan motiflerinin sembolik değer taşıdığını
E) Topluluğun dış dünyayla hiçbir temas kurmadığını
Türklerin Ana Yurttan Göçleri
Ekonomik ve Doğal Nedenler
Nüfus artışı sürü ve otlak üzerindeki baskıyı artırdığında geçim sıkıntısı doğdu. Kuraklık, ağır kışlar ve iklim dalgalanmaları otlak verimini düşürdü; salgın hayvan hastalıkları ise bozkır ekonomisinin temel servetini azalttı. Bu koşullar, bazı boyların yeni su ve otlak alanları aramasına yol açtı.
Doğal koşul ile göç arasında tek yönlü ve otomatik bir bağ yoktur. Aynı kuraklık karşısında bir topluluk göç ederken diğeri sürü sayısını azaltabilir, ticareti artırabilir veya farklı bir üretim biçimine yönelebilir. Göç kararı çevre, nüfus, siyasi güvenlik ve ulaşım imkânlarının birlikte etkisiyle oluşur.
Görseldeki I–IV numaralı unsurlardan hangisi diğerlerinden farklı olarak göçe zorlayan bir neden değil, göçün daha uzak mesafede yapılmasını kolaylaştıran araçtır?
B) II
C) III
D) IV
E) I ve II
Siyasi ve Toplumsal Nedenler
Boylar arasındaki otlak ve egemenlik mücadeleleri, yenilen grubun başka bölgeye yönelmesine neden olabiliyordu. Çin ve Moğol topluluklarının baskısı, siyasi bağımsızlığı koruma isteği ve yeni yurt edinme arzusu da göçleri hızlandırdı. Bazı hareketler yalnız kaçış değil, güç kazanma ve yeni hâkimiyet alanı kurma girişimiydi.
Bu nedenle Türk göçlerini tek bir sebebe indirgemek doğru değildir. Aynı göç dalgasında ekonomik daralma, taht veya boy mücadelesi, dış baskı ve yeni imkân arayışı birbirini güçlendirebilir.
B) Ekonomik, siyasi ve stratejik nedenlerin birlikte etkili olabileceğini
C) Ticaretin göç kararını hiçbir biçimde etkilemediğini
D) Dış baskının yalnız kültürel sonuç doğurduğunu
E) Boylar arası ilişkilerin hareketlilikle ilgisiz olduğunu
Göçü Kolaylaştıran Unsurlar ve Yönler
Atlı ulaşım, tekerlekli arabalar, sürü yönetimi bilgisi ve boy dayanışması uzun mesafeli hareketi kolaylaştırdı. Türk toplulukları yalnız batıya değil; kuzeyde Sibirya’ya, doğuda Çin sınırlarına, güneyde Afganistan–Kuzey Hindistan kuşağına, batıda Hazar’ın kuzeyi, Karadeniz çevresi, Avrupa, İran, Anadolu ve Suriye yönlerine dağıldı.
| Genel yön | Ulaşılan geniş saha | Hareketin olası niteliği |
|---|---|---|
| Kuzey | Sibirya ve Yenisey çevresi | Otlak, av ve yeni yerleşme alanı |
| Doğu | Çin’in kuzeyi ve doğu bozkırları | Siyasi ilişki, mücadele ve ticaret |
| Güney | İran, Afganistan ve Kuzey Hindistan | Yeni hâkimiyet ve kültür teması |
| Batı | Hazar–Karadeniz, Avrupa, Anadolu ve Suriye | Yeni yurtlar, devletleşme ve kültür aktarımı |
B) Hareketlilikte at ve arabanın kolaylaştırıcı rolünü
C) Farklı toplumlarla kültür teması kurulabileceğini
D) Türk tarihinin geniş coğrafyada incelenmesi gerektiğini
E) Göçlerin yeni siyasi oluşumlara zemin hazırlayabileceğini
Göçlerin Türk Tarihi ve Avrasya Üzerindeki Sonuçları
Göçler sonucunda Türk kültür unsurları geniş alanlara yayıldı, farklı bölgelerde yeni siyasi teşkilatlar kuruldu ve yerel toplumlarla karşılıklı etkileşim gelişti. Türk topluluklarının din, dil ve yaşam biçimlerinde değişmeler görüldü; buna karşılık atlı savaş, yönetim, sanat ve üretim gelenekleri gittikleri bölgeleri etkiledi.
Toplulukların çok geniş coğrafyaya dağılması Türk tarihinin tek ülke veya tek kronoloji içinde incelenmesini güçleştirdi. Aynı dönemde farklı bölgelerde farklı Türk topluluklarının yaşaması, tarih araştırmasında Çin, Bizans, İran, Arap ve Avrupa kaynaklarının birlikte kullanılmasını gerekli kıldı.
B) Karşılıklı kültürel etkileşim
C) Tam siyasi yalıtılmışlık
D) Coğrafi determinizm
E) Kaynakların değersizleşmesi
B) Göçlerin tarihî olayları tek bir kaynakla açıklamayı kolaylaştırdığının
C) Türk topluluklarının geniş alana yayılması nedeniyle çok kaynaklı araştırmanın zorunlu olduğunun
D) Yazılı ve maddi kaynakların birbirini dışladığının
E) Göç eden bütün toplulukların aynı siyasi devlete bağlı kaldığının
Sonraki Konu: İlk Türk Devletlerinde Yönetim, Toplum ve Ordu