Garip Akımı, Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu’nun 1941’de yayımladığı ortak Garip kitabıyla belirginleşen şiir hareketidir. Birinci Yeni adıyla da anılan hareket, ölçü ve uyağı zorunlu saymayan; gündelik konuşmayı, sıradan insanı, mizahı ve küçük yaşantıları şiire taşıyan köklü bir yenilik oluşturdu. AYT sorularında ortak poetika ile üç şairin Garip sonrasındaki farklı yönelişleri ayrı ayrı değerlendirilir.
GARİP HAREKETİNİN DOĞUŞU
1940’ların Şiir Ortamı ve Garip Kitabı
1940’lara gelindiğinde Türk şiirinde hececi ve memleketçi söyleyiş, saf şiirin estetik titizliği ve toplumcu şiirin toplumsal sorumluluk anlayışı yan yana bulunuyordu. Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu, şiirin belirli temalara, kalıplaşmış güzellik ölçülerine ve seçkin bir dile bağlı kalmasına karşı ortak bir çıkış gerçekleştirdi.
Üç şairin şiirleri 1941’de Garip adlı ortak kitapta toplandı. Kitabın Orhan Veli tarafından kaleme alınan ön sözü, hareketin bildirisi niteliğindedir. “Birinci Yeni” adıyla da anılan bu hareket, şiirin alışılmış değerlerini sorguladı; sokağı, küçük insanı ve gündelik yaşantıyı şiirin merkezine taşıdı. Nurullah Ataç’ın eleştirel desteği hareketin edebiyat çevrelerinde görünürlük kazanmasına katkı sağladı.
1941Ortak Garip kitabı
→
Şiir bildirisiAlışılmış değerlere itiraz
→
Birinci YeniGündelik hayatın şiire girişi
Dikkat
Garip hem üç şairin ortak kitabının hem de şiir hareketinin adıdır. Orhan Veli, kitabın ön sözünde görüşleri sistemleştirdiği için hareketin kurucu ve sözcü ismi kabul edilir.
Örnek - 1
Aşağıdakilerden hangisi Garip hareketinin ortaya çıkışıyla ilgili doğru bir bilgidir?
A) Belirli bir dergi çevresinde 1956’da kurulmuştur.
B) Üç şairin 1941’de yayımladığı ortak kitapla adını duyurmuştur.
C) Hece ölçüsünü yeniden egemen kılmayı amaçlamıştır.
D) Yalnız toplumcu şairlerin katıldığı bir topluluktur.
E) İlkelerini Muzaffer İlhan Erdost yazmıştır.
Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat’ın ortak Garip kitabı 1941’de yayımlanmış ve harekete adını vermiştir.
Cevap: B
Örnek - 2
Bir edebiyat tarihçisi, “Aynı dönemde yazmaya başlayan bu üç şairin ortaklığı kalıcı bir üslup birliği değil, önceki şiir değerlerine yöneltilmiş ortak bir itirazdır.” demiştir. Bu değerlendirme aşağıdakilerden hangisini özellikle açıklar?
A) Garipçilerin sonraki yıllarda farklı şiir yollarına yönelmesini
B) Saf şiirin bütün temsilcilerinin Garip’e katılmasını
C) Garip şiirinin aruzla yazılmasını
D) Üç şairin bütün eserlerini ortak yayımlamasını
E) İkinci Yeni’nin Garip’ten önce doğmasını
Üç şair ortak çıkıştan sonra aynı çizgide kalmamış; Melih Cevdet ve Oktay Rifat başta olmak üzere farklı poetikalara yönelmiştir.
Cevap: A
Garip Bildirisi ve Şiirin Demokratikleşmesi
Garip poetikası, şiiri belirli bir kültür çevresinin ayrıcalığı olmaktan çıkarmayı hedefler. Şairanelik, süslü söyleyiş, kalıplaşmış benzetme, ölçü ve uyak zorunluluğu reddedilir. Garipçilere göre şiirin başlıca malzemesi herkesin kullandığı dildir; söz dizimini yapaylaştırmak veya günlük hayatta bulunmayan bir “şiir dili” kurmak gereksizdir.
Bu anlayış yalnız biçimsel bir sadeleşme değildir. Şiirin konusu da genişler: memur, işsiz, sokaktaki çocuk, vapur yolcusu, küçük sevinçler ve gündelik sıkıntılar şiire girebilir. Şiirin odağına sıradan insanın yerleşmesi, sanatın yüce ve seçkin konularla sınırlanmasına karşı demokratikleştirici bir tavırdır.
Garipçiler başlangıçta şiirin başka sanatlarla açıklanmasına, ideolojik bir görev yüklenmesine ve okurun güzellik beklentisine göre kurulmasına da karşı çıkar. Ancak bu ilkeler üç şairin bütün sanat yaşamını açıklamaz; sonraki dönemleri ayrı değerlendirilmelidir.
Örnek - 3
Garipçilerin “şiirin demokratikleşmesi” yönündeki tavrı aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?
A) Şiiri yalnız tarihsel kahramanlara ayırmaları
B) Her şiirde siyasal bildiri vermeleri
C) Sıradan insanı ve gündelik dili şiirin konusu ve aracı yapmaları
D) Divan şiiri mazmunlarını zorunlu tutmaları
E) Okurdan bağımsız kapalı bir imge sistemi kurmaları
Sıradan insanın deneyimini gündelik dille şiire taşımak, şiiri seçkin bir çevrenin tekelinden çıkarma amacını gösterir.
Cevap: C
Örnek - 4
Bir şiir anlayışı için,
I. Gündelik konuşma dilini temel alma
II. Ölçü ve uyağı zorunlu saymama
III. Şairaneliği ve kalıplaşmış benzetmeleri reddetme
IV. Anlamı çağrışımlarla bilinçli biçimde kapatma
özellikleri verilmiştir. Bunlardan hangileri Garip’in ilk dönem poetikasına uygundur?
A) I ve II
B) I ve IV
C) II ve III
D) I, II ve III
E) I, II, III ve IV
Garip açık ve doğal söyleyişi savunur; bilinçli kapalılık daha çok İkinci Yeni ile ilişkilidir.
Cevap: D
GARİP ŞİİRİNİN DİLİ, BİÇİMİ VE TEMALARI
Gündelik Dil, Sıradan İnsan ve Mizah
Garip şiirinde konuşma cümlesi, sokak sözü, deyim ve sıradan bir gözlem doğrudan şiirin yapısına katılır. Anlatım çoğu zaman kısa, yalın ve doğal görünür. Bu yalınlık özensizlik değildir; beklenmedik bir ayrıntının seçilmesi, cümlenin kesildiği yer veya sözcüklerin gündelik mantıkla yan yana gelişi şiirin etkisini kurar.
Mizah, ironi, nükte, şaşırtıcı bitiş ve hafif alay Garip’in belirgin araçlarıdır. Şair, büyük duyguları yüksek bir söyleyişle anlatmak yerine küçük bir olayı ciddiyetle sunarak ya da ciddi kabul edilen bir değeri gündelik bir ayrıntıyla karşılaştırarak güldürü oluşturabilir. Yaşama sevinci kadar işsizlik, yoksulluk ve yalnızlık da abartısız bir sesle işlenir.
KişiSıradan insan
DilGündelik konuşma
TavırMizah, ironi ve nükte
KonuKüçük sevinçler ve gündelik sıkıntılar
Örnek - 5
Özgün bir şiirde anlatıcı, sabah işe geç kalmasını, cebindeki son parayla simit almasını ve vapuru kaçırmasını kısa konuşma cümleleriyle anlatmış; son dizede kendi telaşını hafifçe alaya almıştır. Bu şiirin Garip’e yaklaşmasını sağlayan özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tarihsel kahramanlık ve epik söyleyiş
B) Gündelik yaşantı, konuşma dili ve ironi
C) Yoğun simge düzeni ve anlam kapalılığı
D) Aruz ölçüsü ve mazmun kullanımı
E) Metafizik kaygı ve mistik semboller
Sıradan bir olayın konuşma dili ve hafif alayla verilmesi Garip şiirinin temel göstergelerindendir.
Cevap: B
Örnek - 6
Aşağıdakilerden hangisi Garip şiirindeki mizahın işlevini doğru açıklar?
A) Yalnız okuru eğlendirmek için konu bütünlüğünü ortadan kaldırır.
B) Şiiri geleneksel destan söyleyişine yaklaştırır.
C) Gündelik durumlarla yerleşik şiir ciddiyetini karşı karşıya getirir.
Garip mizahı, sıradan ayrıntı ile geleneksel “yüce şiir” beklentisi arasındaki karşıtlıktan güç alır.
Cevap: C
Reddedilen Gelenek ve Kullanılan Ahenk
Garipçiler hece ve aruz ölçüsüne, düzenli uyağa, nazım biçimlerine ve geleneksel söz sanatlarına karşı çıkar. “Kuralsızlık” burada rastgelelik değil, şiirin önceden belirlenmiş kalıplara uymaması anlamına gelir. Dize, düşüncenin ve konuşmanın doğal akışına göre kurulabilir; şiir düzyazıya yaklaşan bir görünüm kazanabilir.
Bununla birlikte Garip şiiri tamamen ahenksiz değildir. Sözcük ve cümle tekrarları, konuşma ritmi, ses benzerlikleri, tekerlemeyi andıran dizilişler, kısa–uzun cümle karşıtlığı ve nükteli kapanışlar şiirde işitsel bir düzen kurar. AYT sorularında “ölçü ve uyak reddedildi” yargısı ile “şiirde hiçbir ritim yoktur” yargısı birbirinden ayrılmalıdır.
Dikkat
Garip şiiri geleneksel ahenk araçlarını zorunlu saymaz; fakat tekrar, konuşma ritmi ve ses benzerliklerinden yararlanabilir. Serbest şiir, ritimsiz şiir demek değildir.
Örnek - 7
Garip şiiriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Geleneksel ölçü ve uyak zorunluluğuna karşıdır.
B) Serbest şiiri benimser.
C) Konuşma ritminden yararlanabilir.
D) Her türlü ses tekrarını şiir dışı sayar.
E) Nazım biçimlerine bağlı kalmaz.
Hareket düzenli ölçü ve uyağı reddetse de tekrar ve konuşma ritmi gibi ahenk imkânlarını kullanabilir.
Cevap: D
Örnek - 8
Bir şiirde aynı gündelik cümle her bölümün başında yinelenmiş, dizelerin uzunluğu konuşma hızına göre değişmiş ve belirli bir uyak örgüsü kullanılmamıştır. Bu yapı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Serbest yapı içinde tekrarlarla ritim kurulmuştur.
B) Aruz kalıbına bağlı bir nazım biçimi kullanılmıştır.
C) Ahenk bütünüyle dışlanmıştır.
D) Divan şiirinin mazmun düzeni sürdürülmüştür.
E) Yalnız ses güzelliğine dayanan saf şiir yazılmıştır.
Düzenli uyak bulunmasa da yinelenen cümle ve konuşma ritmi şiirin ahengini kurar.
Cevap: A
GARİP’İN ÜÇ ŞAİRİ VE SONRAKİ YÖNELİŞLERİ
Orhan Veli Kanık
Orhan Veli, Garip’in kurucu ve en belirleyici ismidir. Garip kitabının ön sözünü kaleme almış; şiirlerinde İstanbul’u, sokaktaki insanı, küçük sevinçleri, aşkı, denizi, işsizliği ve gündelik hayatın beklenmedik ayrıntılarını yalın bir dille işlemiştir. İroni, nükte ve şaşırtıcı kapanışlar onun şiirinde sık görülür.
Garip, Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi ve Karşı başlıca şiir kitaplarıdır. Anlatamıyorum, İstanbul’u Dinliyorum ve Kitabe-i Seng-i Mezar tanınmış şiirlerindendir. La Fontaine fabllarını çevirmiş, Nasrettin Hoca fıkralarını manzumlaştırmış ve Yaprak dergisini çıkarmıştır.
Örnek - 9
Aşağıdaki bilgilerden hangisi Orhan Veli ile ilişkilendirilemez?
A) Garip kitabının ön sözünü yazması
B) Yaprak dergisini çıkarması
C) Nasrettin Hoca fıkralarını manzumlaştırması
D) Perçemli Sokak ile İkinci Yeni’ye yaklaşması
E) İstanbul ve sıradan insanı şiire taşıması
Perçemli Sokak, Oktay Rifat’ın İkinci Yeni’ye yaklaştığı kitabıdır.
Cevap: D
Örnek - 10
Bir şairle ilgili “Gündelik hayatın küçük ayrıntılarını doğal söyleyişle şiire taşımış; hareketin ortak kitabına yazdığı ön sözle poetik görüşleri açıklamıştır.” deniyor. Bu şair aşağıdakilerden hangisidir?
A) Melih Cevdet Anday
B) Orhan Veli Kanık
C) Oktay Rifat Horozcu
D) Cemal Süreya
E) İlhan Berk
Garip ön sözünün yazarı ve hareketin sözcüsü Orhan Veli’dir.
Cevap: B
Melih Cevdet Anday
Melih Cevdet, Garip döneminde gündelik dili, yaşama sevincini ve sıradan insanı işler. 1946’dan sonra şiiri düşünsel ve toplumsal bir çizgiye yönelir; aklı, insanlığın ortak değerlerini, kültür tarihini ve mitolojiyi şiirin yapısına katar. Böylece ilk dönemin yalın ve nükteli şiirinden, anlam katmanları daha geniş düşünce şiirine geçer.
Garip, Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane ve Yan Yana ilk çizgiyle; Kolları Bağlı Odysseus, Teknenin Ölümü ve Ölümsüzlük Ardında Gılgamış mitolojik–düşünsel yönelişle ilişkilidir. Gizli Emir ve İsa’nın Güncesi roman; Mikado’nun Çöpleri ve İçerdekiler tiyatro türündedir.
Örnek - 11
Aşağıdaki eserlerden hangisi Melih Cevdet’in Garip sonrasındaki mitolojik–düşünsel şiir çizgisini gösterir?
A) Kolları Bağlı Odysseus
B) Vazgeçemediğim
C) Perçemli Sokak
D) Üvercinka
E) Yerçekimli Karanfil
Kolları Bağlı Odysseus, şairin mitoloji ve düşünceyi öne çıkardığı sonraki döneminin belirgin eseridir.
Cevap: A
Örnek - 12
Melih Cevdet’in şiir serüveniyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Bütün sanat yaşamında Garip’in ilkelerini hiç değiştirmemiştir.
B) Garip sonrasında yalnız pastoral şiire yönelmiştir.
C) Gündelik şiirden mitolojik ve düşünsel şiire uzanan bir değişim geçirmiştir.
D) İkinci Yeni’nin “sivil şiir” anlayışını kurmuştur.
E) Yalnız roman türünde eser vermiştir.
Şairin Garip dönemi yalın şiirini, mitoloji ve düşünce ağırlıklı sonraki eserleri izlemiştir.
Cevap: C
Oktay Rifat Horozcu
Oktay Rifat’ın şiiri sürekli arayışlarla değişir. Garip döneminde gündelik yaşamı, gözlemi, mizahı ve yalın söyleyişi benimser. Daha sonra toplumcu gerçekçi duyarlığa yönelir; Perçemli Sokak ile yoğun imge ve çağrışıma dayanan İkinci Yeni estetiğine yaklaşır. Son döneminde ise halk şiiri ve geleneğin imkânlarından yararlanarak kendine özgü bir sentez kurar.
Garip, Güzelleme, Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üzerine Şiirler, Aşağı Yukarı, Karga ile Tilki, Perçemli Sokak, Aşk Merdiveni, Elleri Var Özgürlüğün ve Çobanıl Şiirler şiir kitapları arasındadır. Bay Lear ve Danaburnu roman, Oyun İçinde Oyun ile Atlar ve Filler tiyatro türündedir.
Dikkat
Oktay Rifat tek bir şiir anlayışıyla sınırlandırılamaz. AYT sorusunda verilen eser ve dönem ipucu önemlidir: Garip ortak çıkışı, Perçemli Sokak İkinci Yeni’ye yaklaşmayı gösterir.
Örnek - 13
Bir şairin sanat yaşamı “Garip’in yalın söyleyişi → toplumcu duyarlık → Perçemli Sokak’ta yoğun imge → gelenekle yeni sentez” biçiminde özetlenmiştir. Bu şair aşağıdakilerden hangisidir?
A) Orhan Veli Kanık
B) Melih Cevdet Anday
C) Oktay Rifat Horozcu
D) Cemal Süreya
E) Ece Ayhan
Perçemli Sokak ve çok aşamalı şiir değişimi Oktay Rifat’ın ayırıcı ipuçlarıdır.
Cevap: C
Örnek - 14
Aşağıdaki eser–tür eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Perçemli Sokak – Şiir
B) Bay Lear – Roman
C) Oyun İçinde Oyun – Tiyatro
D) Atlar ve Filler – Tiyatro
E) Danaburnu – Deneme
Danaburnu, Oktay Rifat’ın romanıdır; deneme değildir.
Cevap: E
Üç Şairin Garip Sonrasında Ayrışması
Garip hareketinin ortak poetikası üç şairin başlangıç noktasını açıklar; sanat yaşamlarının tamamını değil. Orhan Veli, 1950’deki ölümüne kadar gündelik dil, küçük insan, İstanbul ve ironi çevresindeki şiirini geliştirir. Melih Cevdet, toplum ve kültür tarihini mitolojik kaynaklarla birleştiren düşünce şiirine yönelir. Oktay Rifat ise toplumcu şiirden İkinci Yeni’ye ve gelenekle kurduğu yeni ilişkiye uzanan daha değişken bir çizgi izler.
Şair
Garip dönemi
Sonraki belirgin yön
Orhan Veli
Gündelik hayat, ironi, sıradan insan
Aynı temeli kişisel şiiriyle derinleştirme
Melih Cevdet
Yalınlık ve yaşama sevinci
Mitoloji, düşünce ve toplumsal değerler
Oktay Rifat
Gözlem, mizah ve günlük dil
Toplumcu şiir, İkinci Yeni, gelenek
Örnek - 15
Garip üçlüsünün sonraki dönemleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Melih Cevdet, düşünce ve mitolojiye yönelmiştir.
B) Oktay Rifat, İkinci Yeni estetiğine yaklaşmıştır.
C) Orhan Veli, gündelik dil ve İstanbul şiirini sürdürmüştür.
D) Üç şair bütün sanat yaşamlarında aynı poetikayı korumuştur.
E) Ortak hareket, sonraki bireysel yönelişleri bütünüyle açıklamaz.
Melih Cevdet ve Oktay Rifat’ın belirgin dönüşümleri, üç şairin aynı çizgide kalmadığını gösterir.
Cevap: D
Örnek - 16
Aşağıdaki eser dizilerinden hangisi aynı şairin Garip’ten sonraki değişimini göstermektedir?
A) Vazgeçemediğim – Destan Gibi – Karşı
B) Rahatı Kaçan Ağaç – Kolları Bağlı Odysseus – Ölümsüzlük Ardında Gılgamış
C) Üvercinka – Göçebe – Sıcak Nal
D) Yerçekimli Karanfil – Petrol – Tragedyalar
E) Galile Denizi – Atlas – Pera
Rahatı Kaçan Ağaç Garip dönemiyle, diğer iki eser Melih Cevdet’in mitolojik–düşünsel yönelişiyle ilişkilidir.
Cevap: B
Garip şiirini ayıran temel ipuçları gündelik dil, sıradan insan, mizah ve yerleşik şiir değerlerine karşı çıkıştır. Bununla birlikte Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat’ın sonraki dönemleri ortak hareketin özelliklerine indirgenmez.
