AYT ekstrem doğa olayları konu anlatımı kapsamında ekstrem olayın ölçütleri, kökenlerine göre sınıflandırılması, oluşum süreçleri, mekânsal etkileri, afet riskini değiştiren etmenler ve zarar azaltma yaklaşımları işlenecektir.
AYT Coğrafya konularının tamamına AYT Coğrafya arşivinden ulaşabilirsiniz.
1. Ekstrem Olay, Tehlike ve Afet Riski
1.1. Ekstrem Doğa Olayının Göreli Anlamı
Ekstrem doğa olayı, belirli bir yerde ve yılın belirli zamanında seyrek görülen ya da alışılmış aralığın dışına çıkan doğal olaydır. “Ekstrem” sözcüğü yalnız büyük bir sayıyı değil, yerel normale göre uçta kalmayı ifade eder. Bu nedenle aynı sıcaklık değeri bir çölün yazında olağan, serin bir kıyı kentinin ilkbaharında ekstrem olabilir.
Uçluk; olayın şiddeti, sıklığı, süresi, zamanı veya gerçekleştiği yer üzerinden belirlenebilir. Çok kuvvetli fakat kısa bir yağış şiddet bakımından, haftalarca süren yağış eksikliği süre bakımından, don olayının büyüme mevsiminde görülmesi ise zaman bakımından ekstremdir. Her nadir olay afet oluşturmaz; insan ve varlıklarla karşılaşmadığında büyük bir doğal olay olarak kalabilir.
Bu bilgiye göre aşağıdaki yorumlardan hangisi en uygundur?
B) L’deki değer yerel normale daha uzak ve seyrek olduğundan daha belirgin bir ekstremdir.
C) K’nin ortalaması yüksek olduğu için 38 °C yalnız K’de ekstremdir.
D) Bir olayın ekstrem sayılması yalnız can kaybına bağlıdır.
E) Uzun dönem ortalamaları ekstrem olayların belirlenmesinde kullanılamaz.
1.2. Tehlike, Afet, Maruziyet, Kırılganlık ve Kapasite
Tehlike, zarar verme potansiyeli taşıyan doğal süreçtir. Maruziyet, insanın, yapının, altyapının veya ekonomik değerin tehlike alanında bulunmasıdır. Kırılganlık, bu unsurların zarar görmeye ne kadar açık olduğunu; kapasite ise hazırlık, dayanıklılık, bilgi ve müdahale gücünü anlatır. Tehlike gerçekleşip toplumun baş etme gücünü aşan ciddi kayıplar doğurduğunda afet ortaya çıkar.
Bu ilişkide risk, yalnız olayın büyüklüğüne indirgenemez. Aynı büyüklükteki deprem, yapı kalitesi düşük ve nüfusu yoğun bir kentte; sağlam zeminli, denetimli yapılaşmış ve hazırlıklı bir kente göre daha ağır sonuç doğurabilir. Basit bir kavramsal anlatımla tehlike, maruziyet ve kırılganlık arttıkça risk yükselir; kapasite güçlendikçe beklenen kayıp azalır.
K’nin afet riskinin daha yüksek olmasını açıklayan temel bileşim hangisidir?
B) Yalnız yağış miktarının iki vadide farklı olması
C) Maruziyetin düşük, kırılganlığın düşük olması
D) Maruziyet ve kırılganlığın yüksek, kapasitenin düşük olması
E) Doğal tehlikenin toplumsal koşullardan bütünüyle bağımsız olması
1.3. Oluşum Kökenlerine Göre Sınıflandırma
Ekstrem olaylar, tehlikeyi oluşturan karakteristik fiziksel sürecin kökenine göre üç geniş grupta incelenebilir. Astronomik kökenli olaylar Dünya dışındaki cisimlerle; jeolojik-jeomorfolojik kökenli olaylar yer kabuğu, magma, tektonik hareketler ve yamaç süreçleriyle; meteorolojik-hidrometeorolojik kökenli olaylar ise atmosfer, yağış, akış ve su dengesiyle ilişkilidir.
Bir olay zincirinde tetikleyici ile ortaya çıkan tehlikenin fiziksel süreci farklı kökenlerle ilişkili olabilir; sınıflandırma, tehlikenin karakteristik fiziksel sürecine göre yapılır. Deniz tabanı depremi tsunami zincirini başlatabilir; deprem jeolojik tetikleyici, kıyıdaki tsunami ise su hareketiyle gelişen ayrı bir tehlikedir. Aşırı yağış heyelanı tetikleyebilir; yağış meteorolojik tetikleyici, kütlenin yer çekimiyle yamaç aşağı hareketi ise jeomorfolojik süreçtir.
Tehlikenin fiziksel şiddeti eşit olduğuna göre afet riskinin en düşük olması beklenen yerleşme hangisidir?
B) Maruziyeti yüksek, kırılganlığı düşük olan II
C) Maruziyeti düşük, kırılganlığı yüksek olan III
D) Maruziyeti ve kırılganlığı yüksek olan I
E) Yalnız nüfusu en az olan yerleşme, kapasiteye bakılmaksızın
2. Astronomik Kökenli Ekstrem Olaylar
2.1. Asteroit, Meteoroid, Meteor ve Meteorit Ayrımı
Asteroit, Güneş çevresinde dolanan, gezegenden küçük kayaç ya da metal ağırlıklı cisimdir. Bu cisimlerden veya kuyruklu yıldızlardan kopmuş daha küçük uzay parçaları meteoroid olarak adlandırılır. Meteoroid atmosfere yüksek hızla girdiğinde havayı sıkıştırıp ısıtarak ışıklı bir iz oluşturur; görülen bu olay meteordur. Tamamen parçalanmayıp yeryüzüne ulaşan kalıntı ise meteorittir.
Terimler cismin bulunduğu aşamaya göre değişir. Gökyüzünde görülen her meteor yere düşmez ve sıradan meteor gözlemleri ekstrem sayılmaz. Ekstrem olan, büyük bir cismin atmosferde patlaması ya da yüzeye çarparak geniş ölçekli basınç, ısı, sarsıntı ve malzeme saçılması oluşturmasıdır.
Sürecin aşamaları sırasıyla hangi terimlerle adlandırılır?
B) Meteorit–meteor–asteroit
C) Asteroit–meteorit–meteor
D) Kuyruklu yıldız–meteorit–meteoroid
E) Meteoroid–meteor–meteorit
2.2. Çarpma Süreci ve Etki Zinciri
Büyük bir gök cisminin etkisi yalnız kraterle sınırlı değildir. Atmosferde parçalanma güçlü bir şok dalgası doğurabilir; yüzeye çarpma ise sarsıntı, yüksek sıcaklık, yangın, malzeme fırlaması ve deniz alanında gerçekleşirse tsunami oluşturabilir. Çok büyük çarpmalarda atmosfere taşınan toz ve aerosoller Güneş ışınımını azaltarak kısa süreli küresel soğumaya ve besin zincirinde bozulmaya yol açabilir.
Etkinin büyüklüğü cismin çapı, yoğunluğu, hızı, çarpma açısı ve yüzeyin niteliğiyle değişir. Aynı cisim okyanusta kıyılar için dalga tehlikesi, yoğun nüfuslu karada ise doğrudan basınç ve yapı hasarı açısından daha ağır sonuç doğurabilir. Bu nedenle fiziksel enerji ile maruz kalan çevrenin özellikleri birlikte değerlendirilir.
Aşağıdaki etki dizilerinden hangisi verilen olayla en tutarlıdır?
B) Levha hareketlerinin kalıcı olarak durması
C) Şok dalgası, tsunami ve ışınım azalmasına bağlı iklimsel etkiler
D) Atmosfer basıncının bütün Dünya’da eşitlenmesi
E) Okyanus tuzluluğunun anında sıfırlanması
2.3. Düşük Olasılık–Yüksek Etki Özelliği
Büyük gök cismi çarpmaları sık görülmez; buna karşılık gerçekleştiğinde etkileri çok geniş olabilir. Bu tür olaylar düşük olasılık–yüksek etki grubundadır. Risk yönetiminde yalnız geçmişteki yerel tekrar sayısına bakmak yeterli değildir; yörünge gözlemleri, erken keşif, çarpma olasılığı hesapları ve olası etki alanı senaryoları önem taşır.
Günlük meteor gözlemi ile gezegensel ölçekte tehlike oluşturan cisim aynı değildir. Sıklık ile büyüklük çoğu kez ters yönlüdür: küçük parçalar daha sık, büyük cisimler daha seyrek görülür. Bu ayrım, “seyrekse önemsizdir” çıkarımının neden yanlış olduğunu gösterir.
Büyük kayıpları önleme amacı bakımından ikinci çalışmanın önceliğini en iyi açıklayan yargı hangisidir?
B) Her meteor mutlaka yeryüzüne büyük bir meteorit olarak ulaşır.
C) Atmosfer küçük ve büyük bütün cisimleri aynı ölçüde durdurur.
D) Yörünge bilgisi çarpma olasılığı hakkında hiçbir bilgi vermez.
E) Astronomik olaylar önceden gözlenemez.
3. Jeolojik ve Jeomorfolojik Kökenli Ekstrem Olaylar
3.1. Depremde Büyüklük, Şiddet ve Yerel Etki
Deprem, yer kabuğundaki birikmiş gerilimin kırılma boyunca aniden boşalmasıyla oluşan sarsıntıdır. Odak kırılmanın yer içinde başladığı nokta, merkez üssü odağın yeryüzündeki izdüşümüdür. Depremin büyüklüğü, kaynağında açığa çıkan enerjiyle ilgili tek bir değerdir; şiddet ise belirli bir yerde hissedilen sarsıntı ve gözlenen etkiye göre değişir.
Aynı depremde merkeze uzaklık, odak derinliği, zemin özellikleri, yapıların dayanımı ve yerel topoğrafya şiddet dağılışını değiştirir. Gevşek ve suya doygun zeminlerde sarsıntı büyüyebilir; zemin sıvılaşması, zeminin taşıma gücünü geçici olarak kaybetmesidir. Bu nedenle yalnız büyüklük değeri bina hasarını açıklamaz.
Bu durum aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?
B) Merkez üssüne uzaklık hiçbir koşulda etkili değildir.
C) Yerel zemin ve yapı koşulları, aynı büyüklükteki depremin şiddet ve hasarını değiştirebilir.
D) Alüvyal zeminler sarsıntıyı her zaman tamamen yok eder.
E) Depremler yalnız gevşek zeminde oluşur.
3.2. Depremlerin Dağılışı ve Levha Sınırları
Güçlü tektonik depremler levha sınırlarında yoğunlaşır. Pasifik çevresi, Akdeniz–Himalaya kuşağı ve okyanus ortası sırtları belirgin deprem alanlarıdır. Yakınlaşan levhalarda sıkışma ve dalma-batma, uzaklaşan levhalarda gerilme, yanal hareketli sınırlarda ise doğrultu boyunca sürtünme ve kırılma görülür.
Dağılışın kuşaklar oluşturması, depremin her noktada eşit olasılıkla gerçekleşmediğini gösterir. Ancak tehlike haritası afet kaybı haritasıyla aynı değildir. Okyanus tabanında büyük deprem görülebilir fakat maruziyet düşük kalabilir; daha küçük bir deprem dayanıksız ve yoğun yerleşmede ağır afete dönüşebilir.
Bu örüntüyü en iyi açıklayan süreç hangisidir?
B) Akarsuların delta oluşturması
C) Rüzgârların okyanustan karaya esmesi
D) Yer altı sularının buharlaşması
E) Bir okyanusal levhanın başka bir levhanın altına dalması
3.3. Volkanik Patlamalar ve Çoklu Tehlikeler
Volkanizma, magmanın ve gazların yeryüzüne doğru hareketidir. Patlama sırasında lav akıntısı, kül, volkanik gaz, piroklastik akıntı ve lahar adı verilen volkanik çamur akıntısı ortaya çıkabilir. Tehlike türü magmanın bileşimine, gaz miktarına, patlamanın şiddetine, topoğrafyaya ve kar-buz varlığına göre değişir.
Kül, solunum ve tarım sorunlarının yanında motorlara zarar vererek hava ulaşımını aksatabilir. Kül ve kükürtlü aerosollerin üst atmosfere ulaşması, Güneş ışınımını geçici olarak azaltıp kısa süreli soğuma oluşturabilir. Volkanik yamaçtaki karın hızla erimesi laharı, deniz altı ya da kıyı patlaması ise tsunami ve kıyı taşkınını tetikleyebilir.
Bu iki sonucun temel nedenleri sırasıyla hangisidir?
B) Eriyen buzun kül ve malzemeyle lahar oluşturması–kül bulutunun uçuş güvenliğini bozması
C) Yer altı suyunun donması–Coriolis kuvvetinin durması
D) Levha hareketinin bitmesi–okyanus tuzluluğunun azalması
E) Buharlaşmanın yok olması–atmosfer basıncının eşitlenmesi
3.4. Tsunami Oluşumu ve Kıyıda Sığlaşma
Tsunami, deniz veya okyanus suyunun büyük hacimde ve ani yer değiştirmesiyle oluşan uzun dalga boylu dalga dizisidir. En yaygın kaynak, deniz tabanını düşey yönde değiştiren büyük depremdir; deniz altı heyelanı, volkanik patlama ve gök cismi çarpması da tsunami oluşturabilir. Her deniz depremi tsunami üretmez; taban hareketinin su sütununu yeterince yer değiştirmesi gerekir.
Açık denizde tsunami çok hızlı ilerleyebilir; dalga boyu çok uzun, yüksekliği ise görece az olduğundan gemiler tarafından fark edilmeyebilir. Kıyıya yaklaşıp su derinliği azaldıkça tsunami yavaşlar ve dalga boyu kısalır; dalga yüksekliği de kıyı koşullarına bağlı olarak artabilir. Tabanla sürtünme dalganın enerjisinin bir bölümünü azaltabilir, ancak hızdaki azalmanın temel nedeni su derinliğinin azalmasıdır. İlk dalga her zaman en büyük olmayabilir; kıyıdan hızla su çekilmesi olası bir doğal uyarı işaretidir.
Diğer koşullar eşitken dalganın yükselip geniş bir alçak kıyı düzlüğüne ilerleme potansiyelinin en yüksek olduğu kesit hangisidir?
B) Açık deniz adalarıyla tümüyle kapalı II
C) Çok dar ve yüksek kayalık eşikli III
D) Deniz tabanının sığlaştığı, huni biçimli ve alçak gerisahalı IV
E) Dört kesitte de taban ve kıyı biçiminden bağımsız olarak aynıdır.
3.5. Kütle Hareketleri ve Yamaç Dengesi
Kütle hareketi, kaya, toprak veya molozun yer çekimi etkisiyle yamaç aşağı hareketidir. Kaya düşmesi, kayma, heyelan ve çamur-moloz akışı farklı hareket biçimleridir. Yamaç eğimi hareket ettirici kuvveti artırırken kayaç ve toprağın dayanımı harekete karşı koyar. Suya doygunluk gözenek suyu basıncını artırıp taneler arası direnci azaltabilir.
Şiddetli yağış, hızlı kar erimesi, deprem ve volkanizma doğal tetikleyicilerdir. Yol için yamacın ayağının oyulması, aşırı yük bindirme, drenajı bozma ve bitki örtüsünü kaldırma da dengeyi zayıflatabilir. Tabakaların yamaç yönüne paralel eğimli olduğu killi arazilerde kayma yüzeyi gelişmesi kolaylaşır; fakat tek bir etmen her heyelanı açıklamaz.
Heyelan olasılığının artmasını en iyi açıklayan birleşik süreç hangisidir?
B) Kilin suyu hiç tutmaması ve eğimin azalması
C) Tabakaların yataylaşması ve yer çekiminin zayıflaması
D) Doygunluğun direnci azaltması ve kazının yamaç ayağı desteğini kaldırması
E) Yol kazısının bütün suyu kalıcı olarak uzaklaştırması
4. Meteorolojik Kökenli Ekstrem Olaylar
4.1. Sıcak ve Soğuk Hava Dalgaları
Sıcak hava dalgası, bir yerde beklenen sıcaklık aralığının belirgin biçimde üzerine çıkan koşulların günler boyunca sürmesidir. Soğuk hava dalgası ise mevsim normallerinin belirgin biçimde altındaki sıcaklıkların süreklilik kazanmasıdır. Kurumlar eşikleri yerel iklim ve sağlık etkilerine göre farklı tanımlayabildiği için tek bir sıcaklık değeri bütün Dünya için geçerli değildir.
Sıcak dalgada yüksek nem terin buharlaşmasını yavaşlatarak hissedilen sıcaklığı ve sağlık riskini artırır; gece sıcaklığının düşmemesi bedenin toparlanmasını güçleştirir. Soğuk dalga ulaşım, enerji tüketimi, don ve tarımsal üretim üzerinde etkilidir. Etki yalnız uç değere değil süresine, gece-gündüz sürekliliğine, nüfusun yaş yapısına ve barınma koşullarına bağlıdır.
K’de sağlık baskısının daha yüksek olabilmesini en iyi açıklayan özellik hangisidir?
B) Yüksek nem ve sıcak gecelerin vücudun soğuma-toparlanma olanağını azaltması
C) Düşük nemin her koşulda sıcaklığı artırması
D) Gece sıcaklığının sağlıkla ilişkisiz olması
E) Isı dalgalarının yalnız kırsal nüfusu etkilemesi
4.2. Kentsel Isı Adası ve Isı Riskinin Büyümesi
Kentsel ısı adası, yapılaşmış alanların özellikle geceleri çevresindeki kırsal alanlardan daha sıcak kalmasıdır. Koyu renkli çatı ve yollar Güneş enerjisini soğurur; beton ve asfalt ısıyı depolar; bitki ve açık su azlığı buharlaşma-terleme yoluyla soğumayı sınırlar. Binalar rüzgârı kesebilir, araçlar ve klimalar da çevreye atık ısı verir.
Isı adası sıcak hava dalgasını oluşturan bölgesel atmosfer düzeninden farklıdır; ancak onun etkisini büyütebilir. Yoğun yapılaşma, yetersiz yeşil alan, yüksek yaşlı nüfus, kötü yalıtılmış konut ve soğutmaya erişim eksikliği birlikte kırılganlığı artırır. Ağaçlandırma, gölgeleme, açık renkli yüzeyler, geçirgen zeminler ve serinleme merkezleri farklı risk bileşenlerini azaltır.
Marjinal sağlık yararı bakımından öncelik hangi mahalleye verilmelidir?
B) III; çünkü deniz rüzgârı her zaman durur.
C) IV; çünkü açık renkli çatılar ısıyı artırır.
D) Yalnız nüfusu en az olan mahalleye
E) II; çünkü yüksek ısı birikimi ile hassas nüfus aynı yerde çakışmaktadır.
4.3. Fırtına, Tropikal Siklon ve Hortum Ayrımı
Fırtına, zarar oluşturabilecek şiddette rüzgârın genel adıdır. Tropikal siklon, sıcak tropikal okyanuslar üzerinde gelişen, geniş ölçekli, kapalı dolaşımlı alçak basınç sistemidir; farklı havzalarda hurricane, tayfun veya siklon adları kullanılır. Hortum ise çoğunlukla kuvvetli gök gürültülü fırtınadan yere uzanan, çok daha dar çaplı ve kısa ömürlü dönen hava sütunudur.
Tropikal siklon yüzlerce kilometrelik alanda günlerce etkili olabilir; şiddetli rüzgâr, aşırı yağış, kıyı kabarması ve dalga üretir. Hortumun rüzgârı yerel olarak çok güçlü olsa da etki koridoru daha dardır. İki olayın dönmesi ve şiddetli rüzgâr içermesi, ölçek ve oluşum mekanizmalarının aynı olduğu anlamına gelmez.
Bu olayın hortumdan ayrılan temel özelliği hangisidir?
B) Yalnız kara içinde gelişmesi
C) Geniş ölçekli sıcak çekirdekli okyanus sistemi olması ve birden fazla kıyı tehlikesi üretmesi
D) Yağış oluşturamaması
E) Coriolis etkisinden bütünüyle bağımsız olması
4.4. Tropikal Siklonun Oluşma Koşulları ve Dağılışı
Tropikal siklon için geniş bir alanda yaklaşık 26,5–27 °C ve üzerindeki sıcak deniz yüzeyi, derinliğe uzanan sıcak su, nemli ve kararsız hava, önceden var olan bir alçak basınç bozukluğu, yeterli Coriolis etkisi ve düşük düşey rüzgâr kesmesi gerekir. Düşey rüzgâr kesmesi, rüzgâr hız ve yönünün yükseklikle değişmesidir; çok güçlüyse fırtınanın dikey örgütlenmesini bozar.
Coriolis etkisi Ekvator’da sıfıra yakın olduğundan siklonlar tam Ekvator üzerinde gelişmez; çoğunlukla yaklaşık 5°–30° enlemleri arasındaki sıcak okyanuslarda oluşur. Kara üzerine çıktıklarında nem ve ısı kaynağı kesilir, sürtünme artar ve zayıflarlar. Bununla birlikte iç kesimlerde aşırı yağış ve sel tehlikesi bir süre devam edebilir.
Tropikal siklon gelişimine en elverişli profil hangisidir?
B) Soğuk deniz ve güçlü kesme taşıyan I
C) Tam Ekvator üzerinde bulunan II
D) Kuru orta troposfer ve güçlü kesme taşıyan IV
E) Kara yüzeyi üzerinde nem kaynağı olmayan profil
5. Hidrometeorolojik ve Klimatolojik Ekstremler
5.1. Aşırı Yağış, Sel, Taşkın ve Ani Sel
Sel, normalde kuru olan bir alanın su altında kalmasıdır. Taşkın, akarsuyun yatağından çıkarak çevresine yayılmasıdır. Günlük kullanımda iki terim örtüşebilse de taşkın özellikle akarsu kanalının taşıma kapasitesinin aşılmasını vurgular. Ani sel, kısa sürede gelişen, hızı ve sürükleme gücü yüksek sel türüdür; sağanak, baraj-set yıkılması veya doğal tıkanmanın açılmasıyla oluşabilir.
Aşırı yağış tek başına sonucu belirlemez. Yağışın şiddeti ve süresi, önceki günlerde toprağın doygunluğu, kar erimesi, havza eğimi, bitki örtüsü, toprak geçirgenliği ve akarsu kanalının kapasitesi birlikte etkilidir. Aynı toplam yağışın iki saatte düşmesiyle iki haftaya yayılması aynı akış tepkisini üretmez.
K’de ani sel tehlikesinin daha yüksek olmasının temel nedeni hangisidir?
B) Bitki örtüsünün yüzey akışını hızlandırması
C) Kısa süreli yüksek şiddet, dik eğim ve düşük sızmanın yüzey akışını hızla büyütmesi
D) Az eğimin akışı her zaman artırması
E) Yağış süresinin hidrografla ilişkisiz olması
5.2. Havza Özellikleri ve Kentleşmenin Sel Üzerindeki Etkisi
Bir drenaj havzası, yağış sularını ortak bir akarsu çıkışına taşıyan alandır. Havza küçüldükçe ve eğim arttıkça suyun çıkışa ulaşma süresi kısalabilir. Bitki örtüsü yağışı tutar, kökler sızmayı kolaylaştırır ve yüzey akışını yavaşlatır. Toprak önceden doygunsa yeni yağışın büyük bölümü doğrudan akışa katılır.
Kentleşme asfalt, çatı ve beton gibi geçirimsiz yüzeyleri artırır; doğal dere yataklarının daraltılması ve yetersiz drenaj pik akımı yükseltir. Yağmur bahçeleri, geçirgen kaplama, açık taşkın koridoru ve geçici su tutma havuzları akışı geciktirir. Yalnız kanalın aşağı kesimini büyütmek, yukarı havzadaki hızlı akış üretimini ortadan kaldırmaz.
Çıkış noktasında en kısa gecikme süresi ve en yüksek pik akımın birlikte görülmesi beklenen havza hangisidir?
B) Az eğimli, ormanlık ve geçirgen I
C) Teraslı tarım ve tutma havuzu bulunan III
D) Sulak alanı korunmuş, yayvan IV
E) Yalnız alanı en büyük olan havza
5.3. Meteorolojik, Tarımsal ve Hidrolojik Kuraklık
Kuraklık, su arzının belirli bir süre boyunca normalin altında kalmasıyla gelişen yavaş başlangıçlı ekstremdir. Meteorolojik kuraklık yağışın normalden az olmasıdır. Tarımsal kuraklık, toprak neminin bitkinin gelişme dönemindeki gereksinimini karşılayamamasıdır. Hidrolojik kuraklık ise akarsu debisi, göl, baraj ve yer altı suyu rezervlerindeki düşüştür.
Bu türler çoğu zaman zaman gecikmeli bir zincir oluşturur: yağış açığı önce meteorolojik kuraklık yaratır; buharlaşma ve bitki su tüketimiyle toprak nemi azalır; uzun sürerse akarsu ve rezervuarlar etkilenir. Ancak yanlış sulama, aşırı su çekimi veya ürün seçimi tarımsal ve hidrolojik kuraklığı yalnız yağış açığına bağlı olmadan da ağırlaştırabilir.
Bu gözlem hangi sıralamayı destekler?
B) Tarımsal–hidrolojik–meteorolojik
C) Meteorolojik–hidrolojik–tarımsal her koşulda aynı anda
D) Meteorolojik–tarımsal–hidrolojik
E) Jeolojik–astronomik–meteorolojik
5.4. Kuraklığın Doğal, Ekonomik ve Toplumsal Sonuçları
Kuraklık tarımsal verimi ve mera üretimini düşürür, hidroelektrik üretimini sınırlar, su kalitesini bozabilir ve yangına elverişli koşulları artırabilir. Bitki örtüsünün seyrelmesi erozyonu hızlandırır; habitat ve besin kaynaklarının daralması biyoçeşitliliği etkiler. Uzun süreli su açığı sanayi, enerji ve kent suyu arasında tahsis çatışması yaratabilir.
Toplumsal sonuçların şiddeti sulama verimliliği, ürün deseni, su depolama altyapısı, gelir düzeyi ve kurumsal yönetimle değişir. Kuraklık tek başına zorunlu olarak kıtlık üretmez; gıdaya erişim, ticaret, depolama ve sosyal destek sistemleri fiziksel üretim kaybının afete dönüşmesini belirler.
L’de kuraklığın toplumsal afete dönüşme olasılığının yüksek olmasını en iyi açıklayan kavram hangisidir?
B) Kuraklığın yalnız jeolojik kökenli olması
C) Yağış açığının tarımdan bağımsız olması
D) K’de maruziyetin zorunlu olarak sıfır olması
E) L’nin kırılganlığının yüksek ve uyum kapasitesinin düşük olması
5.5. Bileşik ve Zincirleme Ekstrem Olaylar
Bileşik olay, birden fazla tehlikenin aynı anda, art arda veya ortak koşullar altında birlikte etkili olmasıdır. Sıcak hava dalgası ile kuraklığın çakışması orman yangını koşullarını ağırlaştırabilir; fırtına kabarması ile şiddetli yağışın aynı kıyıda birleşmesi hem denizden hem karadan taşkın üretebilir.
Zincirleme olayda bir süreç başka bir tehlikeyi tetikler: deprem deniz tabanını değiştirip tsunamiye, volkan patlaması karı eritip lahara, aşırı yağış heyelana yol açabilir. Birincil olayın büyüklüğü kadar sistemler arası bağlantı da önemlidir; elektrik kesintisi pompa ve iletişimi durdurduğunda fiziksel olayın toplumsal etkisi genişler.
Taşkının beklenenden büyük olmasını açıklayan temel durum hangisidir?
B) Yağış kaynaklı akış ile denizden yükselen suyun bileşik taşkın oluşturması
C) Kıyı kabarmasının akarsu eğimini artırması
D) Siklonun yalnız rüzgâr üretmesi
E) Taşkının jeolojik kökenli olması
6. Ekstrem Olayların Etki Coğrafyası
6.1. Fiziksel Büyüklük ile Afet Kaybının Ayrılması
Bir olayın fiziksel büyüklüğü tehlikeyi, can ve ekonomik kayıplar ise toplumla karşılaşmanın sonucunu anlatır. Büyük bir deprem ıssız alanda az hasar bırakabilir; daha küçük bir sarsıntı yoğun ve dayanıksız kentte ağır afete dönüşebilir. Bu nedenle afet istatistikleri doğrudan doğal süreçlerin gücünü sıralayan veriler değildir.
Kayıp değerlendirmesinde mutlak sayı ile oransal etki de ayrılır. Büyük ekonomide yüksek parasal kayıp oluşabilir fakat toparlanma kapasitesi yüksek olabilir; küçük bir ada ülkesinde daha düşük mutlak zarar, millî gelirin çok büyük bölümüne karşılık gelebilir. Aynı olayın “en yıkıcı” sayılması kullanılan ölçüte bağlıdır.
Bu verilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
B) L’de hiçbir ekonomik etki yoktur.
C) Yalnız mutlak zarar toplumsal yükü gösterir.
D) Gelir oranı afet karşılaştırmalarında kullanılamaz.
E) Mutlak kayıp K’de, ekonomiye göreli yük ise L’de daha büyüktür.
6.2. Nüfus, Gelişmişlik, Yer Seçimi ve Hazırlık
Nüfusun tehlikeli kıyı, taşkın düzlüğü, aktif fay çevresi veya dik yamaçta yoğunlaşması maruziyeti artırır. Yoksulluk, denetimsiz yapılaşma, sağlık hizmetine erişim eksikliği ve tek geçim kaynağına bağımlılık kırılganlığı büyütür. Buna karşılık erken uyarı, eğitim, tahliye planı, dayanıklı altyapı ve sigorta/toplumsal destek kapasiteyi güçlendirir.
“Gelişmiş ülkede afet olmaz” yargısı yanlıştır. Yüksek değerli altyapı parasal kaybı büyütebilir; yaşlı nüfus sıcak dalgalarında kırılgan olabilir. Fakat yapı standardı, gözlem ağı ve müdahale kapasitesi can kaybını azaltabilir. Sonuç, gelişmişlik düzeyiyle tek yönlü değil; hangi risk bileşeninin nasıl değiştiğiyle açıklanır.
Bu karşılaştırma aşağıdakilerden hangisini gösterir?
B) Uyarı sistemi parasal varlık değerini sıfırlar.
C) Maruziyetin türü ve kapasite, kaybın niteliğini farklılaştırabilir.
D) Can kaybı yalnız siklonun adlandırıldığı havzaya bağlıdır.
E) Aynı büyüklükteki olaylar her toplumda aynı sonucu verir.
6.3. Birincil, İkincil ve Zincirleme Etkiler
Birincil etki, olayın doğrudan fiziksel sonucudur: depremde yer sarsıntısı, siklonda şiddetli rüzgâr, volkanizmada kül ve lav gibi. İkincil etki, bu doğrudan sonuçların tetiklediği yangın, heyelan, tsunami, salgın veya altyapı kesintisidir. Bir kesinti başka sistemlere yayıldığında zincirleme etki oluşur.
Örneğin deprem su şebekesini kırarken aynı anda elektrik kesintisi pompaları durdurabilir; hastane ulaşımı ve yangın söndürme kapasitesi azalır. Bu ağ etkisi, yalnız bina hasarını azaltmanın neden yeterli olmadığını gösterir. Dirençli planlama, enerji, su, ulaşım ve iletişim sistemlerinin ortak bağımlılıklarını inceler.
Bu olay dizisindeki doğru sınıflama hangisidir?
B) Sarsıntı birincil; enerji-su kesintileri ve sağlık riski zincirleme etkidir.
C) Elektrik kesintisi astronomik kökenlidir.
D) Su dağıtımı deprem riskinden bağımsızdır.
E) Yalnız son olay afet sayılır, önceki süreçlerin önemi yoktur.
6.4. Başlangıç Hızı, Süre, Alan ve Öngörülebilirlik
Ekstrem olaylar zaman ve mekân ölçeğinde farklı profillere sahiptir. Deprem saniyeler içinde başlar; kuraklık aylar içinde belirginleşir. Hortum dar bir koridoru kısa sürede, tropikal siklon geniş bir alanı günler boyunca etkileyebilir. Tsunami uzak kaynaklıysa kıyıya ulaşmadan önce uyarı zamanı bulunabilir; merkeze yakın depremde bu süre çok kısadır.
Yavaş başlangıç, düşük risk anlamına gelmez. Kuraklığın geniş alan ve uzun süreli birikimli etkisi tarım, enerji ve göç üzerinde ağır olabilir. Benzer biçimde tahmin edilebilirlik, olayın engellenebildiği anlamına gelmez; doğru gözlem yalnız hazırlık ve müdahale için zaman kazandırır.
B) Kuraklık saniyeler içinde başlar; deprem aylarca birikir.
C) Hortum kıtalar ölçeğinde yıllarca sürer.
D) Sıcak hava dalgası yalnız bir saniye etkili olur.
E) Bütün ekstrem olayların zaman profili aynıdır.
7. İzleme, Zarar Azaltma ve Dirençlilik
7.1. Gözlem, Tahmin ve Erken Uyarı
Gözlem, sensör ve ölçümlerle mevcut durumu belirler; tahmin, olayın olası gelişimini hesaplar; erken uyarı ise bu bilgiyi zamanında anlaşılır bir eylem mesajına dönüştürür. Meteoroloji radarı şiddetli yağışı, uydu tropikal siklonu, sismometre deprem dalgalarını, gelgit ölçer ve okyanus şamandırası tsunami değişimini izleyebilir.
Erken uyarı yalnız teknoloji değildir. Tehlikenin saptanması, mesajın yetkili kurumca üretilmesi, iletişim kanalının işlemesi ve halkın ne yapacağını bilmesi aynı zincirin parçalarıdır. Depremin günler öncesinden kesin zamanı tahmin edilemez; ancak erken uyarı, kırılma başladıktan sonra hızlı dalgalar ile daha yıkıcı dalgalar arasındaki kısa farkı kullanarak bazı sistemleri otomatik durdurabilir.
Sistemin temel zayıflığı hangisidir?
B) Tsunaminin su hareketi olmaması
C) Şamandıranın depremi oluşturması
D) Uyarının son kullanıcıya ulaşması ve eyleme dönüşmesi halkalarının zayıf olması
E) Tahliye bilgisinin riskle ilgisiz olması
7.2. Yapısal ve Yapısal Olmayan Önlemler
Yapısal önlem, fiziksel mühendislik uygulamasıdır: depreme dayanıklı bina, taşkın tutma havuzu, yamaç drenajı ve kıyıdaki koruyucu yapı gibi. Yapısal olmayan önlem ise imar kuralı, tehlike haritası, bina standardı, sigorta, eğitim, tahliye planı ve erken uyarı gibi düzenleyici veya davranışsal araçtır.
Tek bir önlem bütün riski çözmez. Set, taşkın olasılığını azaltırken korunan alanda yapılaşmayı teşvik edip olası set aşılmasında maruziyeti büyütebilir. Bu nedenle bakım, arazi kullanım sınırı, uyarı ve doğal taşkın alanlarının korunmasıyla birlikte kullanılmalıdır. Önlem seçimi olayın oluşumuna değil, zarar yoluna müdahale eder.
Aşağıdaki ek uygulamalardan hangisi risk yönetimindeki temel açığı en doğrudan giderir?
B) Taşkın alanı imar sınırı, set bakımı, erken uyarı ve tahliye planını birlikte uygulamak
C) Akarsuyun bütün kollarını daraltmak
D) Yalnız geçmişteki en düşük debiyi ölçmek
E) Set bulunduğu için riskin sıfır olduğunu ilan etmek
7.3. Arazi Kullanımı, Ekosistemler ve Toplumsal Dirençlilik
Dirençlilik, bir toplumun tehlikeye hazırlanma, işlevlerini sürdürme, kayıpları sınırlama ve sonrasında toparlanma yeteneğidir. Taşkın düzlüğünün boş bırakılması maruziyeti; yapı güçlendirme kırılganlığı; eğitim ve yedek sistemler müdahale kapasitesini etkiler. Aynı plan farklı risk bileşenlerine eş zamanlı dokunabilir.
Sulak alanlar suyu geçici depolayabilir, kıyı kumulları ve mangrovlar dalga enerjisini azaltabilir, orman ve kök sistemi yüzey akışı ile erozyonu sınırlayabilir. Ancak ekosistem temelli önlemler mutlak koruma sağlamaz ve mühendislik/imar kararlarının yerine tek başına geçmez. En güçlü yaklaşım, doğal tamponları koruyan ve kritik altyapıyı dayanıklılaştıran bütünleşik plandır.
Bütünleşik dirençlilik açısından en uygun revizyon hangisidir?
B) Yalnız kanal duvarını yükseltip diğer kararları korumak
C) Sulak alanı doldururken tahliye levhası eklemek
D) Acil durum merkezini taşkın düzlüğünde büyütmek
E) Sulak alanı korumak, dere için taşkın koridoru bırakmak ve kritik tesisi güvenli yükseltiye taşımak
8. Ekstrem Olayları Birlikte Yorumlama
8.1. Çoklu Süreçlerde Neden–Sonuç Zinciri
Ekstrem olayların sonuçları, tetikleyici olayın başlattığı fiziksel süreç ve bu sürece maruz kalan unsurun özellikleriyle şekillenir. “Aşırı yağış → doygun zemin → kayma direncinin azalması → heyelan → yolun kapanması” dizisinde yağış tetikleyici, heyelan ikincil fiziksel tehlike, yol maruz kalan unsur, ulaşım kesintisi ise toplumsal etkidir.
Benzer biçimde “deprem → deniz tabanının düşey yer değiştirmesi → tsunami → kıyı taşkını” ile “fırtına → kıyı kabarması → kıyı taşkını” aynı sonuca farklı mekanizmalarla ulaşır. Sonucun benzerliği kökenin aynı olduğunu göstermez; başlangıç süreci ve enerji aktarımı belirleyicidir.
Bu olayın doğru neden–sonuç çözümlemesi hangisidir?
B) Moloz akışı yalnız astronomik kökenlidir.
C) Yağış, malzemenin dayanımını kesinlikle artırmıştır.
D) Yerleşmenin vadi tabanında olması maruziyeti azaltmıştır.
E) Volkanik malzeme bulunduğu için suyun etkisi yoktur.
8.2. Çoklu Tehlike Peyzajının Okunması
Çoklu tehlike değerlendirmesinde topoğrafya, jeolojik yapı, su ağı, kıyı biçimi, yerleşme ve altyapı aynı mekân üzerinde okunur. Fayın varlığı deprem tehlikesini; dik ve doygun yamaç heyelan duyarlılığını; dar vadi tabanı sel ve moloz akışı maruziyetini; alçak kıyı tsunami ve kabarma riskini büyütebilir.
Bir tesisi tek tehlikeden uzaklaştırırken başka bir tehlikeye taşımak bütünleşik planlama değildir. Hastane faydan uzak fakat taşkın ovasında, tahliye yolu heyelan yamacının altında veya enerji tesisi alçak kıyıda ise sistem kırılgan kalır. Yer seçimi tüm baskın tehlikelerin kesişimi üzerinden yapılır.
Acil durum koordinasyon merkezi için baskın tehlikelerin kesişiminden en uzak ve erişimi korunabilir yer hangisidir?
B) Dar vadi tabanındaki II
C) Doygun dik yamacın eteğindeki III
D) Faydan, taşkın koridorundan, duyarlı yamaçtan ve alçak kıyıdan uzak sekideki IV
E) Dalga simgesine en yakın kıyı noktası
8.3. İklim Değişikliği ile Ekstrem Olaylar Arasındaki Sınır
İnsan kaynaklı iklim değişikliği bütün doğal tehlikeleri aynı biçimde artırmaz. Sıcak uçların sıklık ve şiddetindeki artış güçlü bir ilişkidir; birçok bölgede yoğun yağışlar ağırlaşmakta, bazı kuraklık türleri ve bileşik sıcak-kurak olaylar değişmektedir. Tropikal siklonlarda toplam sayı, en güçlü fırtınaların oranı ve yağış şiddeti gibi göstergeler birbirinden ayrı değerlendirilir.
Deprem, volkanizma ve gök cismi çarpması iklim değişikliğinin doğrudan sonucu değildir. Ayrıca tek bir sel veya fırtınanın yalnız varlığından hareketle “bunu iklim değişikliği yaptı” denemez. Olay ilişkilendirme çalışmaları, iklim değişikliğinin belirli bir olayın olasılığını veya şiddetini ne ölçüde değiştirdiğini karşılaştırmalı modeller ve gözlemlerle inceler.
I. Sıcak hava dalgaları daha sık ve şiddetli hâle gelmiştir.
II. Bazı bölgelerde yoğun yağışların şiddeti artmıştır.
III. Bütün depremlerin sayısı küresel ısınma nedeniyle artmıştır.
IV. Tek bir fırtınanın varlığı, nedeninin yalnız iklim değişikliği olduğunu kanıtlar.
Bilimsel değerlendirme bakımından hangisi doğrudur?
B) II ve IV
C) I ve II
D) I, III ve IV
E) I, II, III ve IV