AYT arazi kullanımı, küresel çevre sorunları ve geri dönüşüm konu anlatımı kapsamında mekâna uygun arazi planlaması; iklim, ozon, asit çökelmesi, çölleşme ve biyoçeşitlilik bağlantıları; atık yönetimi, ekolojik ayak izi ve çevre politikaları birlikte işlenecektir.
AYT Coğrafya konularının tamamına AYT Coğrafya arşivinden ulaşabilirsiniz.
1. Arazi Kullanım Planlamasının Temelleri
1.1. Arazi Kullanımı ve Planlamanın Amacı
Arazi kullanımı, yeryüzünün tarım, yerleşme, sanayi, ulaşım, ormancılık, turizm ve koruma gibi amaçlarla değerlendirilmesidir. Arazi kullanım planlaması ise bir alanın yalnız bugünkü ekonomik getirisini değil; doğal özelliklerini, taşıma kapasitesini, alternatif kullanım değerini ve gelecek kuşakların gereksinimini birlikte ele alır.
Planlama yapılırken temel soru “Bu etkinlik burada yapılabilir mi?” ile sınırlı değildir. “Aynı etkinlik daha düşük ekolojik ve toplumsal maliyetle nerede yapılabilir?” sorusu da sorulur. Böylece verimli tarım toprağının yapılaşmaya açılması, taşkın düzlüğünde yoğun yerleşme veya dik yamaçta sürüm gibi kararların kısa vadeli kazancı ile uzun vadeli kaybı karşılaştırılır.
Sürdürülebilir arazi planlamasında eski taş ocağının öncelikli incelenmesini en iyi açıklayan yargı hangisidir?
B) Mevcut bozulmuş alanı kullanmak yeni tarım toprağı ve habitat kaybını azaltabilir.
C) Ulaşım maliyeti arazi kararlarında hiçbir zaman dikkate alınmaz.
D) Sulak alanlar yalnız tarımsal amaçla kullanılabilir.
E) Eski taş ocakları jeolojik inceleme gerektirmez.
1.2. Doğal ve Beşerî Planlama Etmenleri
İklim, jeolojik yapı, yer şekilleri, eğim, yükselti, toprak, bitki örtüsü, su varlığı ve doğal kaynaklar arazinin fiziksel uygunluğunu belirler. Tarihî doku, nüfus, ulaşım ağı, mevcut ekonomik faaliyetler, mülkiyet yapısı ve çevre sorunları ise beşerî karar alanını oluşturur. Bu değişkenler birbirinden bağımsız değildir; örneğin geçirgen zemin yer altı suyu beslenmesini kolaylaştırırken kirleticinin akifere ulaşma riskini de büyütebilir.
Bir alan tek bir özellik üzerinden sınıflandırılmaz. Düzlük sanayi için inşaat kolaylığı sağlasa da aynı saha taşkın alanı veya yüksek nitelikli tarım toprağı olabilir. Benzer biçimde kıyı manzarası turizmi desteklerken kıyı kumulları, sulak alanlar ve içme suyu havzası yer seçimini sınırlandırabilir.
Yalnız verilen bilgilerle hangi çıkarım daha uygundur?
B) M, yer altı suyu bulunduğu için sanayiye zorunlu olarak ayrılmalıdır.
C) Üç saha yalnız arazi fiyatına göre karşılaştırılmalıdır.
D) L, tarımsal kayıp ve su hassasiyeti daha düşük olduğundan ayrıntılı etüt için öne çıkar.
E) Eğim bulunan bütün alanlarda tesis kurulması fiziksel olarak imkânsızdır.
1.3. Uygunluk, Hassasiyet ve Taşıma Kapasitesi
Uygunluk, bir alanın belirli kullanım için sağladığı olanakları; hassasiyet, baskı karşısında zarar görme eğilimini; taşıma kapasitesi ise sistemin işleyişi bozulmadan karşılayabileceği yükü anlatır. Bir kıyı yüksek turizm çekiciliğine sahip olabilir fakat tatlı su kapasitesi, atık altyapısı ve habitat duyarlılığı nedeniyle yoğun yapılaşmaya uygun olmayabilir.
Taşıma kapasitesi sabit bir sayı değildir. Kuraklık, nüfus artışı, yeni yatırımlar veya ekosistemin bozulması kapasiteyi düşürebilir. Bu yüzden tek proje değerlendirmesinin yanında aynı havzadaki bütün kullanım kararlarının birikimli etkisi izlenmelidir.
Yeni bir depolama ve aktarma merkezi için doğal habitat kaybını, erozyonu ve taşkın maruziyetini birlikte en aza indiren zon hangisidir?
B) I
C) II
D) III
E) I ve III
2. Yanlış Arazi Kullanımı ve Arazi Bozulması
2.1. Tarım, Mera ve Orman Alanlarında Yanlış Kullanım
Meraların sürülerek tarla yapılması bitki örtüsünün sürekliliğini bozar; eğimli alanlarda toprağın su ve rüzgârla taşınmasını hızlandırır. Ormanların tarla veya yerleşmeye dönüştürülmesi yalnız ağaç sayısını azaltmaz; yüzey akışı, sızma, mikroiklim, habitat bağlantısı ve karbon depolama işlevlerini de değiştirir.
Tarımda arazi yetenek sınıfına uymayan kullanım, aşırı sulama, yanlış sürüm yönü ve nadasın korumasız bırakılması tuzlanma, erozyon ve verim kaybı doğurabilir. Sonuçta üretimi artırmak amacıyla başlatılan dönüşüm, toprağın üretim kapasitesini azaltabilir.
Bu uygulamaların en olası ortak sonucu hangisidir?
B) Toprak oluşum hızının taşınımdan fazla olması
C) Mera taşıma kapasitesinin kendiliğinden yükselmesi
D) Tuzlanmanın yalnız kıyılarda görülmesi
E) Yüzey akışı ve toprak kaybının artarak arazi verimini düşürmesi
2.2. Yerleşme, Sanayi, Ulaşım ve Turizm Baskısı
Verimli ovaların yerleşme ve sanayiyle kaplanması toprağı üretim dışına çıkarır ve yüzeyi geçirimsizleştirir. Yol ağları habitatları parçalayabilir; kıyıda denetimsiz turizm yapılaşması kumul, sulak alan ve doğal peyzajı dönüştürebilir. Atıkların tarım, orman, kıyı veya mera alanlarına bırakılması ise kullanım çatışmasını kirlilikle birleştirir.
Arazi bozulmasının etkisi çoğu zaman dolaylıdır. Geçirimsiz yüzey genişlediğinde yağışın toprağa sızan bölümü azalır, yüzey akışı hızlanır ve drenaj kapasitesi aşılabilir. Bu nedenle sel zararındaki artış yalnız yağış miktarına değil, havzanın nasıl kullanıldığına da bağlıdır.
Değişimi en iyi açıklayan neden hangisidir?
B) Akarsu yatağının kendiliğinden geçirgenleşmesi
C) Sızmanın azalması ve yüzey akışının daha kısa sürede dereye ulaşması
D) Yer altı suyunun bütün yağışı depolaması
E) Yapılaşmanın yağış miktarını zorunlu olarak sıfırlaması
2.3. Arazi Bozulmasını Önleme ve İyileştirme
Önleme, yanlış kullanım başladıktan sonra yalnız hasarı onarmaktan daha etkilidir. Arazi yetenek sınıflarına uyma, eğime paralel değil yükselti eğrilerine uygun sürüm, teraslama, mera otlatma baskısını düzenleme, kıyı ve akarsu tampon kuşaklarını koruma, taşkın düzlüklerini yapılaşmadan uzak tutma temel araçlardır.
İyileştirme ise alanın önceki görüntüsünü taklit etmekten çok ekolojik işlevini geri kazandırmayı amaçlar. Toprak yapısının onarılması, yerli türlerle bitkilendirme, drenaj ve erozyon kontrolü, kirlenmiş zeminin arıtılması ve uzun dönem izleme birlikte yürütülür.
I. Kumul bitkilerini koruyan yapılaşma çekme mesafesi
II. Dere ağızlarının betonla daraltılması
III. Atık suyun arıtıldıktan sonra uygun ölçütlerle yeniden kullanılması
IV. Bütün kıyının kesintisiz otoparka dönüştürülmesi
Hangileri koruma amacıyla uyumludur?
B) Yalnız II
C) II ve IV
D) I, II ve III
E) I, III ve IV
3. Küresel İklim Değişikliği ve Etki Zincirleri
3.1. Sera Etkisinin Güçlenmesi
Doğal sera etkisi, Dünya’nın yaşanabilir sıcaklık koşullarının oluşmasını sağlayan atmosferik bir süreçtir. Sorun; fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma, sanayi, ulaşım ve bazı tarımsal faaliyetlerle karbondioksit, metan ve diazot monoksit gibi gazların yoğunluğunun artması sonucu bu etkinin güçlenmesidir.
Atmosfer sistemindeki değişim küresel ortalamayı etkiler; fakat sonuçlar her yerde aynı değildir. Kara ve denizlerin ısınma hızı, yükselti, enlem, okyanus akıntıları ve bölgesel dolaşım farklılıkları sıcaklık ve yağış tepkisini mekânsal olarak çeşitlendirir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?
B) Okyanusların iklim üzerinde hiçbir rolü olmadığını
C) Küresel zorlamanın bölgesel yüzey ve dolaşım özellikleriyle farklı sonuçlar oluşturabildiğini
D) İklim değişikliğinin yalnız günlük hava olaylarından oluştuğunu
E) Karaların güneş enerjisi almadığını
3.2. Buz, Deniz Seviyesi ve Albedo Geri Beslemesi
Dağ buzulları ve kara buzlarının erimesi deniz seviyesini yükseltebilir. Deniz üzerindeki yüzen buzun erimesi doğrudan deniz seviyesine aynı katkıyı yapmaz; fakat açık renkli buz yüzeyi azaldığında daha koyu yüzey daha fazla enerji soğurur. Albedo geri beslemesi adı verilen bu süreç ısınmayı güçlendirebilir.
Deniz seviyesindeki yükselmenin etkisi yalnız kıyı çizgisinin yer değiştirmesi değildir. Düşük kıyılarda taşkın maruziyeti, tuzlu suyun kıyı akiferlerine girişi, delta tarımı, limanlar ve yerleşmeler üzerindeki baskı artabilir.
Bu gözlem aşağıdaki süreçlerden hangisine örnektir?
B) Deniz seviyesini yalnız yağışla değiştiren süreç
C) Ozon tabakasını kalınlaştıran kimyasal tepkime
D) Asit yağışını kaynakta durduran mekanizma
E) Başlangıçtaki ısınmayı güçlendirebilen pozitif geri besleme
3.3. Su Döngüsü, Kuraklık ve Aşırı Yağış
Isınan atmosfer ve yüzey, buharlaşma ve atmosferin su buharı taşıma kapasitesini etkiler. Bu durum bütün bölgelerin kuruyacağı anlamına gelmez; bazı yerlerde kurak dönemler uzarken bazı yerlerde kısa süreli şiddetli yağışların payı artabilir. Yağış toplamı değişmese bile yağışın mevsime ve günlere dağılışı su kullanılabilirliğini değiştirebilir.
Kar örtüsünün erken erimesi, yazın akarsu beslenmesini azaltabilir. Tarım takvimi, hidroelektrik üretim, kent suyu ve ekosistem gereksinimi aynı dönemde su talep ettiğinde çatışma büyür. Bu nedenle iklim uyumu havza ölçeğinde depolama kadar talep yönetimini de gerektirir.
Aşağıdaki sonuçlardan hangisinin ortaya çıkması daha olasıdır?
B) Taşkın riskinin yükselirken yaz su açığının da büyüyebilmesi
C) Erozyonun bütün mevsimlerde sona ermesi
D) Tarımsal su talebinin fiziksel olarak ortadan kalkması
E) Yer altı suyu beslenmesinin her yerde aynı oranda artması
3.4. Ekosistem, Tarım, Yerleşme ve Göç
İklim kuşaklarının ve mevsim zamanlamasının değişmesi türlerin dağılışını, göç ve üreme dönemlerini etkileyebilir. Hareket koridoru bulunmayan veya dağ zirvesi, ada ve kutup gibi sınırlı habitatlarda yaşayan türlerin uyum alanı daha dardır. Tarımda sıcaklık stresi, zararlıların yayılışı ve su yetersizliği ürün desenini değiştirebilir.
Kıyı taşkınları, geçim kaybı ve su kıtlığı yer değiştirmeyi artırabilir; ancak çevresel değişim tek başına göçün bütün nedenlerini açıklamaz. Gelir, altyapı, yönetim kapasitesi ve toplumsal eşitsizlik aynı fiziksel tehlikenin farklı gruplar üzerindeki sonucunu değiştirir.
Bu durum için en doğru yorum hangisidir?
B) Tuzlu su girişi kıyı tarımında ürün verimini her koşulda artırır.
C) Deniz seviyesi yükselmesi bütün kıyı hanelerini zorunlu göçe yöneltir.
D) Kıyı baskıları ekosistem ve tarımı etkileyebilir; geçim ve göç kararlarını toplumsal koşullar da şekillendirir.
E) Yer değiştirme kararları çevresel ve ekonomik koşullardan bağımsızdır.
4. Diğer Küresel Çevre Sorunları
4.1. Ozon Tabakasının İncelmesi ve Sera Etkisinden Farkı
Stratosferdeki ozon tabakası, Güneş’ten gelen zararlı morötesi ışınların önemli bir bölümünü soğurur. Bazı klor ve brom içeren bileşiklerin stratosferde açığa çıkardığı atomlar ozonun parçalanmasını hızlandırabilir. İncelme sonucunda yeryüzüne ulaşan morötesi ışınım artarak canlı dokuları, planktonları ve bitkileri etkileyebilir.
Ozon incelmesi ile sera etkisinin güçlenmesi aynı olay değildir. İlki ağırlıkla morötesi ışınımın süzülmesiyle, ikincisi yeryüzünün yaydığı uzun dalgalı enerjinin atmosferde tutulmasıyla ilgilidir. Nedenleri kesişebilen bazı maddeler bulunsa da mekanizma ve doğrudan sonuçlar ayrıdır.
Bu ifadedeki temel hata hangisidir?
B) Güneş’in morötesi ışın yaymadığını düşünmesi
C) Sera gazlarının doğal kaynaklarının bulunmadığını söylemesi
D) Morötesi süzme mekanizmasıyla uzun dalgalı enerji tutulumunu birbirine karıştırması
E) Atmosferin katmanlardan oluştuğunu kabul etmesi
4.2. Asit Yağışları ve Sınır Aşan Taşınım
Fosil yakıtların yanmasıyla açığa çıkan kükürt dioksit ve azot oksitler atmosferde dönüşerek asidik bileşikler oluşturabilir. Bunlar yağmur, kar ve sisle ıslak çökelme; gaz ve parçacık hâlinde kuru çökelme yoluyla yüzeye ulaşır.
Hâkim rüzgârlar kirleticileri kaynaktan yüzlerce kilometre uzağa taşıyabilir. Bu nedenle emisyonun üretildiği yer ile göl, orman, toprak ve tarihî yapıların zarar gördüğü yer farklı olabilir. Çözüm yalnız alıcı ortamı onarmak değil, kaynak bölgelerde emisyonu azaltmak ve bölgeler arası iş birliği kurmaktır.
Bu bulgu hangi sonuca en güçlü kanıt sağlar?
B) Atmosferik kirleticilerin kaynak alanından uzağa taşınabildiğine
C) Asit çökelmesinin rüzgârdan bağımsız olduğuna
D) Sanayisi az olan bölgelerin çevre sorunu yaşamayacağına
E) Yağışın bütün kirleticileri zararsızlaştırdığına
Diğer koşullar eşitken asit çökelmesinin en belirgin olması beklenen yer ve gerekçesi hangisidir?
B) L; rüzgâr sanayiden ters yöne estiği için
C) M; kirleticiler taşınıp yükselme ve yağışla yüzeye ulaştığı için
D) N; dağlar rüzgârı bütünüyle yok ettiği için
E) L ve N; yağışın en fazla olduğu yerler oldukları için
4.3. Kuraklık, Erozyon ve Çölleşme İlişkisi
Çölleşme, kurak, yarı kurak ve kurak-yarı nemli alanlarda iklim değişkenliği ile insan faaliyetlerinin birlikte oluşturduğu arazi bozulmasıdır; yalnız kumulların ilerlemesi değildir. Aşırı otlatma, ormansızlaşma, yanlış sulama, toprağın çıplak bırakılması ve yer altı suyunun aşırı çekimi sistemi kırılganlaştırır.
Kuraklık bitki üretimini azaltabilir; azalan örtü erozyonu hızlandırır; üst toprağın kaybı su tutma ve verim kapasitesini düşürür. Böylece iklimsel baskı ile yanlış kullanım birbirini güçlendiren bir bozulma döngüsü oluşturabilir. Tuzlanma ve çoraklaşma da sulama suyu ve drenajın yanlış yönetildiği kapalı havzalarda sürece eklenebilir.
4.4. Biyolojik Çeşitlilik Kaybı
Biyolojik çeşitlilik; gen, tür ve ekosistem çeşitliliğini kapsar. Habitat kaybı ve parçalanması, aşırı kullanım, istilacı türler, kirlilik ve iklim değişikliği başlıca baskılardır. Bir türün sayısı azalmadan önce yaşam alanları arasındaki bağlantı kopabilir; küçük ve yalıtılmış popülasyonlarda genetik çeşitlilik düşebilir.
Tür kaybı yalnız estetik bir sorun değildir. Tozlaşma, toprak oluşumu, su arıtımı, besin ağı dengesi ve iklim düzenleme gibi ekosistem hizmetleri zayıflayabilir. Koruma bu yüzden tek türü değil, habitat bütünlüğünü ve süreçleri de hedefler.
Bu örnek hangi kavramı en doğrudan gösterir?
B) Biyolojik çeşitliliğin yalnız ağaç sayısıyla ölçülmesi
C) Ulaşım ağlarının bütün türlerin yayılışını artırması
D) Genetik çeşitliliğin mekânsal bağlantıdan bağımsız olması
E) Ormanların yalnız iklim yoluyla değişmesi
5. Atık Türleri ve Çevresel Riskler
5.1. Katı Atıkların Sınıflandırılması
Katı atıklar kaynağına ve tehlike özelliğine göre evsel, endüstriyel, tıbbi, tarımsal, inşaat-yıkıntı ve tehlikeli atık gibi gruplara ayrılabilir. Aynı toplama sistemine verilmemeleri gerekir; çünkü kesici-enfeksiyöz tıbbi atık, çözücü içeren sanayi atığı ve organik mutfak atığının risk ve işlem yöntemi farklıdır.
Doğru yönetim, atığın yalnız gözden uzaklaştırılması değildir. Miktar, bileşim, toksisite, biyolojik ayrışma, sızıntı ve yanma riski belirlenir; önleme, ayrı toplama, işleme, geri kazanım ve güvenli bertaraf seçenekleri buna göre seçilir.
Bu uygulamanın temel sakıncası hangisidir?
B) Organik atığın yalnız camla temas ettiğinde ayrışması
C) Bütün atıkları otomatik olarak yeniden kullanılabilir kılması
D) Taşıma maliyetini her durumda sıfırlaması
E) Geri kazanılabilir akışları kirletip tehlikeli ve biyolojik riskleri yayması
5.2. Elektronik ve Tehlikeli Atıklar
Elektronik atıklar değerli metal ve yeniden kullanılabilir parçalar içerirken kurşun, cıva, kadmiyum veya alev geciktirici gibi zararlı maddeler de barındırabilir. Açıkta yakma ya da asitle ilkel metal çıkarma, toksik maddeleri hava, toprak ve suya aktarabilir. Bu nedenle elektronik atık “değerli” olduğu için tehlikesiz sayılmaz.
Tehlikeli atık yönetiminde izlenebilirlik, ayrı toplama, güvenli taşıma ve lisanslı işlem önemlidir. Ürünlerin onarılabilir ve sökülebilir tasarlanması, üretici sorumluluğu ve uzun ömürlü kullanım atık oluşumunu daha baştan azaltabilir.
Bu yöntemin çevresel açıdan sakıncalı olmasının en kapsamlı açıklaması hangisidir?
B) Yakmanın yalnız su sıcaklığını değiştirmesi
C) Değerli metal kazanılırken toksik gaz, kül ve sızıntı yoluyla çoklu ortam kirliliği oluşturması
D) Elektronik atığın hiçbir parçasının geri kazanılamaması
E) Açık alanın atığı biyolojik olarak anında yok etmesi
5.3. Düzenli Depolama, Sızıntı Suyu ve Metan
Düzenli depolamada taban geçirimsizliği, sızıntı suyu toplama ve arıtma, gaz toplama, günlük örtü ve yüzey suyu kontrolü birlikte çalışır. Yağışın atık kütlesinden süzülmesiyle oluşan sızıntı suyu organik ve inorganik kirleticileri taşıyabilir; geçirimsiz tabaka ve toplama sistemi yer altı suyunu korumayı amaçlar.
Organik atıklar oksijensiz koşullarda ayrışırken metan oluşabilir. Metanın kontrolsüz birikmesi yangın ve patlama riski, atmosfere kaçması ise güçlü sera etkisi doğurur. Organik atığın kaynağında ayrılması, kompost veya kontrollü biyogaz işlemi depolama yükünü azaltabilir.
Gaz bacaları ile taban drenaj sisteminin temel işlevleri sırasıyla hangisidir?
B) Yağışı artırmak; atığı doğrudan yer altı suyuna karıştırmak
C) Atığı açıkta yakmak; zeminin geçirgenliğini yükseltmek
D) Geri dönüştürülebilirleri üretmek; metanı toprağa basmak
E) Buharlaşmayı durdurmak; bütün atığı biyolojik olarak yok etmek
5.4. Atık Su ve Gaz Atıkların Yönetimi
Atık su; askıda katı madde, organik yük, besin tuzu, patojen, ağır metal veya sıcaklık gibi farklı kirletici özellikler taşıyabilir. Fiziksel, kimyasal ve biyolojik arıtma basamakları her kirleticiyi aynı yöntemle gidermez. Arıtılmış suyun yeniden kullanımı, kullanım amacına uygun kalite ölçütleri sağlandığında tatlı su talebini azaltabilir.
Gaz atıkların yönetiminde filtre ve tutucular parçacıkları, farklı kimyasal sistemler belirli gazları azaltır; fakat yalnız baca ucunda arıtım yapmak üretim verimsizliğini çözmez. Temiz yakıt, süreç değişikliği, enerji verimliliği ve kaynakta azaltım, son aşama kontrolüyle birlikte düşünülmelidir.
Bu durumdan hangi sonuca ulaşılır?
B) Fiziksel ön arıtma yapıldığında başka işlem gerekmez.
C) Organik yük yalnız toprak kirliliği oluşturur.
D) Kirleticinin niteliğine uygun ilave kimyasal/biyolojik arıtma gerekir.
E) Renk kaybolmadığı için katı parçacık da giderilmemiştir.
6. Atık Hiyerarşisi ve Geri Dönüşüm
6.1. Önleme, Yeniden Kullanım, Geri Dönüşüm ve Geri Kazanım
Atık hiyerarşisinde ilk amaç atığın oluşmasını önlemektir. Ardından ürünün aynı amaçla veya yeni işlevle yeniden kullanılması, malzemenin geri dönüştürülmesi, uygun atıklardan enerji geri kazanımı ve son seçenek olarak güvenli bertaraf gelir. Geri dönüşüm önemli olsa da sınırsız tüketimi tek başına sürdürülebilir kılmaz.
Yeniden kullanımda ürün büyük bir malzeme dönüşümü geçirmeden tekrar kullanılır; geri dönüşümde ise atık ikincil ham maddeye işlenir. Yakma yoluyla enerji elde etmek malzeme geri dönüşümü değildir. Terimlerin ayrılması, bir uygulamanın çevresel önceliğini doğru değerlendirmeyi sağlar.
Bu uygulamalar atık hiyerarşisinde sırasıyla hangi basamaklara karşılık gelir?
B) Geri dönüşüm – bertaraf – önleme
C) Yeniden kullanım – önleme – kompost
D) Enerji geri kazanımı – depolama – yeniden kullanım
E) Önleme – yeniden kullanım – geri dönüşüm
6.2. Kaynakta Ayırma ve Geri Dönüşüm Basamakları
İşleyen bir geri dönüşüm sistemi; kaynağında ayrı biriktirme, ayrı toplama, sınıflandırma, temizleme/işleme ve yeni ürün üretme basamaklarından oluşur. Organik atıkla kirlenmiş kâğıt veya birbirine karışmış farklı plastik türleri malzeme kalitesini ve ekonomik verimi düşürür.
Toplama oranı ile gerçek geri dönüşüm oranı aynı değildir. Toplanan malzemenin kirlenme, yanlış sınıflandırma ve işlem kayıpları nedeniyle bir bölümü bertarafa gidebilir. Sistem başarısı yalnız kutu sayısıyla değil, geri kazanılan temiz ikincil ham madde miktarı ve önlenen birincil kaynak kullanımıyla ölçülür.
IV’e giden miktarı kaynağında en doğrudan azaltacak uygulama hangisidir?
B) Organik, kâğıt, cam, metal ve plastik akışlarını hanelerde ayrı toplamak
C) Ayırma tesisinden önce bütün malzemeyi yakmak
D) Camı organik atıkla bilinçli olarak karıştırmak
E) Yalnız bertaraf alanını genişletmek
6.3. Malzeme Türleri ve Döngüsel Ekonomi
Cam ve metaller uygun ayrım ve işlemle değerini büyük ölçüde koruyabilir. Kâğıt lifleri her çevrimde kısalabildiği için sonsuz kez aynı kalitede dönüşmez. Plastiklerde polimer türü, katkı maddesi ve kirlenme ayrıştırmayı güçleştirir. Bu yüzden bütün malzemeler için tek tip geri dönüşüm yöntemi yoktur.
Döngüsel ekonomi, malzemenin değerini sistemde uzun süre tutmayı; dayanıklı, onarılabilir, paylaşılabilir ve geri dönüştürülebilir ürün tasarımını hedefler. Döngüsel yaklaşım yalnız atık tesisinin görevi değil, tasarım–üretim–tüketim zincirinin bütünüdür.
B) Karışık malzemeleri ayrılması imkânsız biçimde yapıştırmak
C) Atık oluşumunu değiştirmeden yalnız depolama alanını büyütmek
D) Kullanılmış ürünü onarılamadığı hâlde başka ülkeye göndermek
E) Ürünü dayanıklı, modüler, onarılabilir ve malzemeleri ayrılabilir tasarlamak
7. Ekolojik Ayak İzi ve Biyokapasite
7.1. Ekolojik Ayak İzinin Anlamı
Ekolojik ayak izi, bir kişi ya da topluluğun tükettiği yenilenebilir kaynakları üretmek ve belirli atıklarını—özellikle karbondioksit yükünü—soğurmak için gereken biyolojik olarak üretken kara ve su alanı talebini ifade eder. Yalnız kişinin bastığı fiziksel alanı veya çöp miktarını göstermez.
Ayak izi; tarım alanı, otlak, balıkçılık sahası, orman ürünleri alanı, yapılaşmış alan ve karbon tutma alanı gibi bileşenlerle ele alınabilir. Gelir, enerji sistemi, ulaşım, beslenme ve ürün ömrü talebin büyüklüğünü etkiler.
Diğer koşullar eşitken hangi çıkarım daha uygundur?
B) Ayak izi yalnız belediye sınırındaki orman alanına bağlıdır.
C) L’nin kişi başına kaynak ve karbon talebinin daha yüksek olması beklenir.
D) K’nin ayak izi toplu taşıma nedeniyle kesinlikle sıfırdır.
E) Tüketim biçimi ayak izini etkilemez.
7.2. Biyokapasite, Ekolojik Açık ve Rezerv
Biyokapasite, ekosistemlerin yenilenebilir kaynak üretme ve belirli atıkları soğurma kapasitesidir. Bir toplumun ekolojik ayak izi biyokapasitesini aştığında ekolojik açık; biyokapasite ayak izinden yüksek olduğunda ekolojik rezerv oluşur.
Açık, gereksinimin yalnız yerel çevreden karşılandığı anlamına gelmez. İthalatla başka bölgelerin biyokapasitesi kullanılabilir, doğal sermaye tüketilebilir veya atmosfer gibi ortak sistemlerde atık birikebilir. Bu nedenle ticaret, tüketim yerindeki talep ile üretim yerindeki çevresel baskıyı mekânsal olarak ayırabilir.
Bu tablo için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
B) Ülke ekolojik açığını dış biyokapasite, doğal sermaye tüketimi veya atık birikimiyle karşılamaktadır.
C) İthalat ekolojik ayak izini fiziksel olarak yok etmektedir.
D) Biyokapasite yalnız nüfus sayısını ifade etmektedir.
E) Fosil yakıt kullanımı ayak izi hesabıyla ilişkisizdir.
7.3. Karbon Ayak İzi ile Ekolojik Ayak İzinin Ayrımı
Karbon ayak izi, etkinliklerin doğrudan ve dolaylı sera gazı salımlarını karbondioksit eşdeğeriyle ifade eder. Ekolojik ayak izi daha geniştir; karbon talebinin yanında tarım, otlak, orman ürünleri, balıkçılık ve yapılaşmış alan talebini de içerir.
Bir önlem karbon ayak izini düşürürken başka arazi veya su baskısı oluşturabilir. Örneğin fosil yakıt yerine geniş doğal habitat üzerinde enerji bitkisi üretmek karbon dengesini değiştirse de toprak, su ve biyoçeşitlilik maliyetleri doğurabilir. Çok ölçütlü değerlendirme bu ödünleşimleri görünür kılar.
Bu durumda hangisi kesin olarak söylenebilir?
B) Biyokapasite tüketim artınca otomatik olarak büyümüştür.
C) Karbon ayak izi ekolojik ayak izinin bütün bileşenlerini kapsamaktadır.
D) Karbon bileşeni azalırken toplam ekolojik ayak izinin yönü diğer bileşenlere bağlıdır.
E) Yapılaşmış alan ayak izi hesabının dışında kalır.
8. Çevre Politikalarının İlkeleri ve Araçları
8.1. Kirleten Öder ve Maliyetin İçselleştirilmesi
Kirleten öder ilkesi, kirliliği önleme, azaltma ve giderme maliyetinin toplumun geneline değil kirliliği oluşturan faaliyete yüklenmesini savunur. Amaç yalnız ceza vermek değil, çevresel maliyeti üretim ve tüketim kararlarına dâhil ederek daha temiz seçeneği teşvik etmektir.
Emisyon ücreti, atık bertaraf bedeli, depozito-iade ve üretici sorumluluğu bu amaca hizmet edebilir. Ancak ödeme yapma hakkı sınırsız kirletme izni değildir; eşik değer, yasak, izleme ve sorumluluk birlikte gerekir.
Bu düzenlemenin temel politika mantığı hangisidir?
B) Bütün maliyeti ürünü kullanmayanlara aktarmak
C) Tehlikeli atığı evsel atıkla karıştırmak
D) Üreticinin ürün tasarımına etkisini kaldırmak
E) Toplama sistemini gönüllülükle sınırlamak
8.2. İhtiyat ve Önleme İlkelerinin Ayrımı
Önleme ilkesi, bilinen bir zarar doğmadan önce emisyonu, atığı veya yanlış yer seçimini kaynağında engellemeyi öne çıkarır. İhtiyat ilkesi ise ciddi ya da geri döndürülemez zarar olasılığı bulunup bilimsel kesinlik henüz tamamlanmadığında, belirsizliği eylemsizlik gerekçesi yapmamayı savunur.
Bir fabrikaya üretim başlamadan filtre takılması bilinen kirliliği önlemeye; ekosistemde geri döndürülemez etkisinden kuşkulanılan yeni bir kimyasalın veri tamamlanana kadar sınırlandırılması ihtiyata örnektir. İki ilke riskin bilgi düzeyi bakımından ayrılır.
II. Bilinen partikül salımını durdurmak için fabrikaya üretim başlamadan filtre kurulmuştur.
Bu uygulamalar sırasıyla hangi ilkelere örnektir?
B) İhtiyat – önleme
C) Önleme – kirleten öder
D) İş birliği – ihtiyat
E) Tazmin – ortak miras
8.3. İş Birliği, Düzenleme ve Ekonomik Araçlar
Akarsu, hava kütlesi, deniz ve göçmen türler idari sınırlarla durmaz. İş birliği ilkesi, ortak çevre sistemini kullanan tarafların veri paylaşımı, eşgüdümlü hedef, izleme ve maliyet paylaşımı geliştirmesini gerektirir. Yalnız aşağı havzada arıtma yapmak, yukarı havzadaki kirletici kaynağı değiştirmeyebilir.
Politika araçları düzenleyici standartlar, yasak ve izinler; vergi, ücret, teşvik ve depozito gibi ekonomik araçlar; bilgi etiketi, eğitim ve gönüllü uygulamalar olarak gruplanabilir. Etkili politika çoğu zaman bu araçların bileşimidir.
Kalıcı çözüm için en uygun yaklaşım hangisidir?
B) Kirletici kaynakları ölçmeden yalnız daha derin kuyu açılması
C) Sorunun idari sınırda kendiliğinden biteceğinin kabulü
D) Yalnız aşağı havzada arıtma maliyetinin artırılması
E) Ortak izleme, kaynakta azaltım hedefi ve maliyet sorumluluğunun havza ölçeğinde kurulması
9. Ülke Yaklaşımları ve Bütünleşik Çevre Yönetimi
9.1. Koruma, Ekoturizm ve Ekosistem Hizmetleri Yaklaşımı
Ülkelerin çevre politikası; doğal kaynak yapısı, gelişmişlik düzeyi, nüfus, teknoloji, yönetim kapasitesi ve toplumsal taleple biçimlenir. Yeni Zelanda ve Kosta Rika gibi örneklerde korunan alanlar, yerli ekosistemler, düşük etkili turizm ve ekosistem hizmetlerinin ekonomik değerini gözeten yaklaşımlar öne çıkar.
Ekoturizm etiketi tek başına sürdürülebilirlik sağlamaz. Ziyaretçi taşıma kapasitesi, yerel halkın payı, su-atık altyapısı ve habitat üzerindeki toplam baskı izlenmelidir. Koruma geliri ekosistemin tahribine dayanıyorsa politika kendi amacını zayıflatır.
Bu yaklaşımın temel özelliği hangisidir?
B) Turist sayısını sınırsız artırmayı amaçlaması
C) Yerel halkı bütün karar süreçlerinden çıkarması
D) Habitat kaybını gelirle tamamen eşdeğer kabul etmesi
E) Atık ve su kapasitesini önemsiz sayması
9.2. Sanayi, Enerji ve Döngüsel Dönüşüm Yaklaşımı
İsveç ve Güney Kore gibi sanayi ve kentleşme düzeyi yüksek örneklerde enerji verimliliği, toplu taşıma, teknoloji, atık ayrıştırma ve döngüsel üretim araçları öne çıkabilir. Ancak teknolojik kapasite yüksek tüketimin bütün etkilerini otomatik olarak ortadan kaldırmaz; ithal ürünlerin üretim sahalarındaki baskı da hesaba katılmalıdır.
Kaynak ve yönetim kapasitesi daha sınırlı ülkelerde, örneğin Zimbabwe bağlamında, toprak bozulması, su güvenliği, kırsal geçim ve yaban hayatı koruma hedefleri birlikte ele alınabilir. Aynı politika aracı her ülkede aynı sonucu vermez; yerel kurumlar, finansman ve geçim koşulları belirleyicidir.
Bu ülkenin çevre performansını değerlendirirken hangisi özellikle gereklidir?
B) İthal ürünlerin çevresel etkilerini tüketici ülkeyle ilişkisiz saymak
C) Tüketim temelli ayak izi ve dışarıya aktarılan üretim baskısını da hesaba katmak
D) Teknoloji varsa toplam tüketimi önemsiz kabul etmek
E) Geri dönüşüm oranını tek başına bütün çevre sorunlarının çözümü saymak
9.3. Arazi–Atık–Ayak İzi–Politika Bütünlüğü
Bütünleşik çevre yönetiminde arazi planı, üretim sistemi, atık altyapısı ve tüketim politikası aynı hedefe bağlanır. Bir kentin geri dönüşüm tesisini verimli tarım toprağına kurması ya da atığı azaltmadan yalnız bertaraf kapasitesini büyütmesi, bir sorunu çözerken başka bir baskıyı artırabilir.
Doğru karar sırası; gereksinimi sorgulama, hassas alandan kaçınma, kaynakta azaltma, yeniden kullanım ve geri dönüşüm, kaçınılmaz etkileri azaltma, güvenli bertaraf ve uzun dönem izleme biçiminde kurulabilir. Ölçekler arasında tutarlılık sağlanmadıkça yerel iyileşme küresel ayak izindeki artışla gölgelenebilir.
Paketin en belirgin üstünlüğü hangisidir?
B) Yalnız atık toplama maliyetini ele alması
C) Arazi planlamasını tüketim ve üretimden bağımsızlaştırması
D) Önleme, mekânsal koruma, döngüsellik ve sorumluluğu birlikte kurması
E) Çevre sorunlarını kent sınırı dışında görünmez sayması
Önceki Konu: Doğal Kaynak Kullanımının Çevresel Etkileri
Sonraki Konu: Ekstrem Doğa Olayları