AYT anonim halk edebiyatı konu anlatımı kapsamında anonim ürünlerin ortak özellikleri, mani, türkü, ninni ve ağıdın biçim, içerik ve işlev bakımından ayrımları işlenecektir. AYT edebiyat konularının tamamına AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
ANONİM HALK EDEBİYATININ ÇERÇEVESİ
Genel Özellikler
Anonim ürünler yazılı bir metinden okunmak için değil, söylenmek ve dinlenmek için doğar. Bu nedenle dil genellikle açık, içten ve konuşma diline yakındır. Sevgi, ayrılık, ölüm, gurbet, doğa, yiğitlik, toplumsal olaylar ve gündelik hayat ortak konu alanlarıdır. Nazımda dörtlük ve hece ölçüsü; ses benzerliğinde yarım kafiye ve redif öne çıkar.
Sözlü aktarım, metnin tek ve değişmez bir biçimde kalmasını engeller. Aynı türkünün farklı yörelerde değişen dizeleri veya ezgileri bulunabilir; bu değişik söyleyişlere varyant denir. Varyantlaşma bir kusur değil, sözlü geleneğin yaşayan yapısının sonucudur.
Bireysel söyleyişİlk üreticisi zamanla unutulur
→
Sözlü aktarımKuşaklar ve yöreler metni dönüştürür
→
Ortak ürünVaryantları bulunan anonim eser oluşur
Ölçüt
Yaygın görünüm
Aktarım
Sözlü gelenek; ezgi, ritim ve tekrar
Söyleyen
İlk üreticisi bilinmeyen, ortaklaşmış ürün
Dil
Sade, doğrudan ve konuşma diline yakın
Nazım birimi
Çoğunlukla dörtlük
Ölçü
Çoğunlukla hece; kalıp türe göre değişebilir
Ses örgüsü
Yarım kafiye, redif, tekrar ve nakarat
Başlıca ürünler
Mani, türkü, ninni, ağıt; bilmece ve tekerleme gibi sözlü kalıplar
Dikkat
Anonimlik, eserin hiçbir zaman bir söyleyeni olmadığı anlamına gelmez. İlk söyleyen bilinmez hâle gelir ve eser sözlü aktarımda toplumun ortak ürününe dönüşür.
Örnek - 1
Bir araştırmacı aynı ezginin farklı yörelerde bazı dizeleri değişmiş biçimlerini derlemiş; bu biçimlerin hiçbirinde söyleyen adına rastlamamıştır. Bu durum anonim halk edebiyatının hangi iki niteliğini birlikte gösterir?
A) Yazılı kaynaklara dayanma – bireysel üslup
B) Sözlü aktarım – varyantlaşma
C) Aruz kullanma – sanatçısı belli olma
D) Saray çevresinde gelişme – yabancı dil kullanma
E) Nesirle kurulma – değişmez metin
Yörelere göre değişen biçimler varyantlaşmayı, söyleyen adının unutulması ise sözlü aktarımla anonimleşmeyi gösterir.
Cevap: B
Örnek - 2
Aşağıdakilerden hangisi anonim halk şiirinin yaygın özelliklerinden biri değildir?
A) Dörtlük nazım biriminden yararlanma
B) Hece ölçüsünü kullanma
C) Sade ve içten bir söyleyişe yönelme
D) Yöresel söyleyiş farkları taşıma
E) Mazmunlarla yüklü, ağır bir saray dili kurma
Mazmunlarla yüklü ağır saray dili, klasik Divan şiirinin özelliğidir. Anonim halk şiirinde sade dil, dörtlük ve hece yaygındır.
Cevap: E
Örnek - 3
Anonim bir halk şiirinin zaman içinde farklı sözcük ve dize düzenleriyle söylenmesi aşağıdakilerden hangisiyle en doğrudan açıklanabilir?
A) Yazma nüshaların tek merkezde çoğaltılmasıyla
B) Şiirin kesin kurallarla dondurulmasıyla
C) Hafızaya dayalı sözlü aktarımla
D) Sanatçının mahlas kullanmasıyla
E) Aruz kalıplarının değişmesiyle
Hafızaya dayalı aktarımda her söyleyiş yeni bir küçük değişiklik taşıyabilir; bu süreç varyantları ortaya çıkarır.
Cevap: C
ANONİM HALK ŞİİRİNİN TEMEL ÜRÜNLERİ
Mani
Mani, anonim halk şiirinin en kısa ve yoğun nazım biçimidir. Temel biçimi yedişer heceli dört dizeden oluşur ve uyak düzeni aaxa biçimindedir. İlk iki dize çoğu zaman uyak hazırlayan ve ana düşünceye zemin kuran dizelerdir; asıl duygu ya da nükte son iki dizede belirginleşir. Aşk, ayrılık, özlem, doğa, toplumsal olay ve gündelik hayat maninin geniş konu alanına girer.
Düz mani örneği (aaxa) Bahar eser bağlara (a) Kuşlar konar dağlara (a) Yel eser kıyı boyu (x) Şarkı kalır çağlara (a)
Uyak çözümlemesi: Bağlara, dağlara ve çağlara sözcüklerinde -lara redif, köklerdeki -ağ uyaktır; bu yüzden 1, 2 ve 4. dizeler a ile gösterilir. “Boyu” ayrı kaldığı için 3. dize x olur.
Dize
Yapıdaki görevi
Uyak
1
Ses ve söyleyiş zeminini kurar
a
2
Çoğu zaman hazırlık/doldurma dizesidir
a
3
Ana duyguya geçişi belirginleştirir
x
4
Duygu veya nükteyi sonuçlandırır
a
Mani Çeşitleri
Çeşit
Ayırıcı özellik
Düz (tam) mani
Dört dize, yedi hece ve aaxa uyak düzeni
Kesik (cinaslı) mani
İlk dizesi yedi heceden kısadır; cinaslı uyak belirgindir
Yedekli (artık) mani
Düz maninin sonuna aynı uyakta ek dizeler getirilir
Deyiş (karşılıklı mani)
İki kişinin soru-cevap veya karşılıklı söyleyişiyle kurulur
Kesik (cinaslı) mani örneği Geldi yaz (a) Dağ başında kar beyaz (a) Ben defterimi açtım (x) Adını deftere yaz (a)
Hece sayımı: İlk dize: Gel-di (2) + yaz (1) = 3 hece; 2. dize: Dağ (1) + ba-şın-da (3) + kar (1) + be-yaz (2) = 7 hece; 3. dize: Ben (1) + def-te-ri-mi (4) + aç-tım (2) = 7 hece; 4. dize: A-dı-nı (3) + def-te-re (3) + yaz (1) = 7 hece.
Cinas ve uyak: İlk dize yedi heceden kısadır. İlk dizedeki “yaz” yaz mevsimini, son dizedeki “yaz” ise yazma eylemini bildirir. Aynı sesin iki ayrı anlamda kullanılması cinası kurar; yaz/beyaz/yaz sonları a uyak grubunu oluşturur.
Dikkat
Maninin ilk iki dizesine her zaman anlamsız denemez. Bu dizeler ana düşünceyle daha gevşek bağlı olabilir; temel işlevleri uyağı ve söyleyişi hazırlamaktır. Asıl yoğunluk genellikle son iki dizededir.
Örnek - 4
Aşağıdaki özelliklerden hangisi düz maniyi tanımlar?
A) Bent ve kavuştaktan oluşması
B) Dört dize, yedi hece ve aaxa uyak düzeni taşıması
C) İlk dizesinin mutlaka tek sözcük olması
D) Yalnız ölüm temasını işlemesi
E) Bir çocuğu uyutmak için söylenmesi
Düz maninin temel şeması dört dize, yedili hece ve aaxa uyaktır.
Cevap: B
Örnek - 5
Bir mani dört dizeden uzundur; ilk dört dizesi düz mani kuruluşundadır ve sonuna aynı uyağı sürdüren iki dize eklenmiştir. Bu mani hangi adla anılır?
A) Kesik mani
B) Deyiş
C) Yedekli mani
D) Ninni
E) Türkü
Düz maniye aynı uyakla ek dizeler getirilmesi yedekli, diğer adıyla artık maniyi oluşturur.
Cevap: C
Örnek - 6
İlk dizesi yedi heceden kısa olan ve sesçe aynı, anlamca farklı sözcüklerle kurulan uyağı öne çıkan mani türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Düz mani
B) Kesik mani
C) Yedekli mani
D) Karşılıklı türkü
E) Ağıt
Kısa ilk dize ve cinaslı uyak kesik, yani cinaslı maninin ayırıcı özellikleridir.
Cevap: B
Örnek - 7
İki kişinin sırayla söylediği manilerde ilk kişinin sorusuna veya sataşmasına ikinci kişi başka bir maniyle karşılık vermektedir. Bu söyleyiş biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Deyiş
B) Ağıt
C) Ninni
D) Tekerleme
E) Koşma
Karşılıklı mani söyleme geleneğine deyiş adı verilir.
Cevap: A
Örnek - 8
Bir dörtlüğün uyak dizilişi aaxa, her dizesi yedi hece ve asıl iletisi son iki dizededir. Bu parçanın türünü belirlemede aşağıdakilerden hangisi en güçlü kanıttır?
A) Konusunun sevgi olması
B) Sade bir dille yazılması
C) Dört dize, yedili ölçü ve aaxa yapısı
D) Anonim olması
E) Yöresel sözcükler içermesi
Konu, sadelik ve anonimlik birçok halk edebiyatı ürününde bulunabilir. Dört dize, yedili ölçü ve aaxa düzeni maniyi biçimce ayırır.
Cevap: C
Türkü
Türkü, ezgiyle söylenen anonim halk şiiri ürünüdür. Bir şiiri türkü yapan tek başına dize sayısı veya uyak düzeni değil, belirli bir ezgiyle söylenmesidir. Bu nedenle türkülerde kesin ve tek bir nazım şeması yoktur; yedili, sekizli ve on birli hece kalıpları yaygın olmakla birlikte farklı yapılar da görülebilir.
Türkünün asıl sözlerinin yer aldığı bölümlere bent, bentlerin sonunda tekrarlanan bölüme kavuştak ya da nakarat denir. Kavuştak her türküde bulunmak zorunda değildir. Türküler konularına göre aşk, ayrılık, gurbet, yiğitlik, oyun, iş ve tören türküleri; ezgi karakterine göre uzun hava ve kırık hava gibi gruplarda incelenebilir. Yörelere göre bozlak, hoyrat ve kayabaşı gibi adlar da kullanılır.
BentOlayı veya duyguyu ilerleten asıl sözler
+
KavuştakBentlerden sonra yinelenen nakarat
→
TürküBelirli ezgiyle canlanan sözlü ürün
Bent 1 Yol kıyısında çınar Gölgesinde akşam var
Kavuştak Gel ey rüzgâr, es yavaş Yoluma selam taşı
Bent 2 Akşam iner ovaya Işık düşer kayaya
Kavuştak (tekrar) Gel ey rüzgâr, es yavaş Yoluma selam taşı
İki bentte değişen dizeler asıl sözleri taşır; her bentten sonra aynen yinelenen iki dize kavuştaktır. Türkünün bendinde ve kavuştak bölümünde dize sayısı değişebilir; kavuştak her türküde bulunmaz.
Dikkat
Bir metnin dörtlük ve heceyle kurulması onu kendiliğinden mani veya koşma yapmaz. Türkünün belirleyici özelliği ezgidir; aynı söz yapısı belirli bir ezgiyle söylendiğinde türkü niteliği kazanabilir.
Örnek - 9
Bir halk şiiri metni, dörtlük sayısı ve uyak düzeni değişmeden belirli bir yöre ezgisiyle söylenmeye başlamıştır. Metnin türkü sayılmasını sağlayan temel öge aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dörtlük sayısı
B) Konunun aşk olması
C) Ezgiyle söylenmesi
D) İlk iki dizenin doldurma olması
E) Mahlas taşıması
Türküyü diğer halk şiiri biçimlerinden ayıran temel özellik, sözlerin belirli bir ezgiyle icra edilmesidir.
Cevap: C
Örnek - 10
Aşağıdaki tabloda bir türkünün yapısı verilmiştir:
Bölüm
İşlev
I
Her bölümde değişerek olayı veya duyguyu ilerletir.
II
Bölümlerin sonunda aynı sözlerle yinelenir.
I ve II numaralı bölümler sırasıyla hangileridir?
A) Kavuştak – bent
B) Bent – kavuştak
C) Dize – beyit
D) Dörtlük – mahlas
E) Doldurma – cinas
Değişen asıl sözler bent, her bentten sonra yinelenen bölüm kavuştak ya da nakarattır.
Cevap: B
Örnek - 11
Aşağıdakilerden hangisi türküler için genellenemez?
A) Ezgiyle söylenir.
B) Yörelere göre farklı adlar alabilir.
C) Bentlerden oluşabilir.
D) Hepsinde zorunlu olarak aynı hece ve uyak düzeni kullanılır.
E) Aşk, gurbet ve yiğitlik gibi farklı konuları işleyebilir.
Türkülerin tek ve zorunlu bir hece ya da uyak kalıbı yoktur. Ezgi, türkünün asıl belirleyicisidir.
Cevap: D
Örnek - 12
Bir türkü, konusu bakımından gurbet türküsü; ezgi karakteri bakımından uzun hava; yöresel adlandırmada bozlak olarak nitelenmiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
A) Türkülerin yalnız bir ölçüte göre sınıflandırıldığını
B) Aynı ürünün konu, ezgi ve yöre bakımından ayrı ayrı sınıflandırılabildiğini
C) Bozlağın mani çeşidi olduğunu
D) Uzun havalarda söz bulunmadığını
E) Gurbet konusunun yalnız ninnilerde işlendiğini
Türküler konu, ezgi, yapı ve yöre gibi farklı ölçütlere göre sınıflandırılabilir; bu adlandırmalar birbirini dışlamaz.
Cevap: B
Ninni
Ninni, çocuğu uyutmak veya sakinleştirmek için ezgiyle söylenen anonim şiirlerdir. Sevgi, iyi dilek, gelecek umudu, korunma isteği, ayrılık ve kaygı aynı ninnide bir araya gelebilir. Tekrarlanan sesler ve nakaratlar ritmi güçlendirir. Ninniler çoğu zaman mani yapısına ve yedili heceye yaklaşsa da sekizli veya on birli kalıplarla, hatta doğaçlama nedeniyle düzensiz dizelerle de kurulabilir.
Çocuğa sesleniş, uyku dileği ve “uyu” sözünün yinelenmesi, bu dizelerin ninni işlevini gösterir.
Örnek - 13
Bir anonim şiirde annenin çocuğunun geleceğine ilişkin dilekleri, onu koruma isteği ve yinelenen uyutma sesleri bir aradadır. Bu ürün aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ağıt
B) Mani
C) Ninni
D) Koşuk
E) Mersiye
Çocuğu uyutma işlevi, sevgi ve gelecek dilekleri ninninin temel göstergeleridir.
Cevap: C
Ağıt
Ağıt; ölüm, savaş, göç, doğal afet veya toplumu sarsan başka bir kaybın ardından duyulan acıyı dile getiren anonim şiir türüdür. Yalnız bir kişinin ölümü için değil, ortak bellekte iz bırakan olaylar için de söylenebilir. Çoğunlukla dörtlük ve heceyle kurulur; ezgiyle söylendiği için türkülerin konu bakımından bir kolu olarak da değerlendirilebilir.
Ağıt dizeleri Bir can yattı toprağa Ev sessiz, gönül yasta
İlk dizedeki ölüm imgesi ve ikinci dizedeki yas duygusu, ağıtın kayıp karşısında duyulan acıyı nasıl dile getirdiğini gösterir.
Türk edebiyatında ölüm acısını anlatan ürün, İslamiyet öncesinde sagu, halk edebiyatında ağıt, Divan edebiyatında mersiye adını alır. Bu adlar aynı tarihsel döneme veya aynı biçime ait değildir; ortaklıkları yas temasıdır.
İslamiyet öncesiYas şiiri: sagu
Halk edebiyatıYas şiiri: ağıt
Divan edebiyatıYas şiiri: mersiye
Dikkat
Mani ve türkü daha çok nazım biçimi; ninni ve ağıt ise söyleniş amacı ve konuya dayanan nazım türü olarak düşünülür. Bu nedenle bir ağıt, yapı bakımından türkü biçiminde söylenebilir.
Örnek - 14
Aşağıdaki sıralamaların hangisinde aynı temayı işleyen ürünler tarihsel edebiyat geleneklerine göre doğru verilmiştir?
A) Koşuk – mani – gazel
B) Sagu – ağıt – mersiye
C) Sav – türkü – kaside
D) Destan – ninni – mesnevi
E) Sığır – deyiş – rubai
Ölüm ve yas teması İslamiyet öncesinde sagu, halk edebiyatında ağıt, Divan edebiyatında mersiye adıyla işlenir.
Cevap: B
Örnek - 15
Bir köyün sel felaketinde kaybettiği insanları ve yurdunu anlatan, ezgiyle söylenmiş dörtlükler derlenmiştir. Bu ürünün ağıt sayılmasında aşağıdakilerden hangisi belirleyicidir?
A) Yalnız bir kişinin adını anması
B) Kayıp ve toplumsal acıyı dile getirmesi
C) Her dizesinin yedi hece olması
D) İlk dizesinin kısa olması
E) Karşılıklı söylenmesi
Ağıdı belirleyen temel, kayıp karşısındaki yas ve acıdır. Bu kayıp bir kişiye ya da toplumu etkileyen bir olaya ait olabilir.
Cevap: B
TÜRLERİ AYIRMA VE ANONİM SÖZLÜ KÜLTÜR
Nazım Biçimi ile Nazım Türünü Ayırma
Nazım biçimi, bir şiirin dize sayısı, nazım birimi, ölçü ve uyak düzeni gibi kuruluş özelliklerini; nazım türü ise konu ve söyleniş amacını gösterir. Bu ayrım anonim halk şiirinde özellikle önemlidir: mani belirgin bir dört dizelik biçim, türkü ezgiye dayalı esnek bir yapıdır; ninni uyutma işlevi, ağıt ise yas temasıyla tanınır.
Ürün
En güçlü ayırıcı
Sık karıştırılan nokta
Mani
Dört dize, yedili hece, aaxa
Her dörtlük mani değildir.
Türkü
Belirli bir ezgiyle söylenme
Tek bir zorunlu uyak ve hece kalıbı yoktur.
Ninni
Çocuğu uyutma/sakinleştirme işlevi
Yalnız sevgi değil kaygı ve dilek de içerebilir.
Ağıt
Ölüm, felaket veya kayıp karşısında yas
Yapı bakımından türkü biçiminde olabilir.
Örnek - 16
Aşağıdaki tabloda dört anonim ürünün baskın ayırıcıları verilmiştir:
Ürün
Ayırıcı
I
Yedi heceli dört dize ve aaxa uyak
II
Bent, gerektiğinde kavuştak ve belirli ezgi
III
Çocuğu uyutma işlevi
IV
Kayıp karşısında yas
I–IV numaralı ürünler aşağıdakilerin hangisinde doğru sıralanmıştır?
A) Mani – türkü – ninni – ağıt
B) Türkü – mani – ağıt – ninni
C) Ninni – türkü – mani – ağıt
D) Mani – ağıt – türkü – ninni
E) Ağıt – ninni – mani – türkü
Yedi heceli aaxa yapı mani; ezgi ve bent-kavuştak türkü; uyutma ninni; yas ise ağıttır.
Cevap: A
Örnek - 17
Dörtlüklerle ve hece ölçüsüyle kurulan bir metin, depremde hayatını kaybedenlerin ardından duyulan acıyı dile getirmektedir. Metin belirli bir ezgiyle söylenmekte ve her dörtlükten sonra aynı kavuştak yinelenmektedir. Bu metinle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Biçim ve konu bakımından yalnız mani sayılır.
B) Ağıt türünün türkü yapısıyla söylenmiş bir örneğidir.
C) Çocuğu uyutma amacı taşıdığı için ninnidir.
D) İlk dizesi kısa olduğu için kesik manidir.
E) Mersiye olduğu için Divan edebiyatına aittir.
Depremde hayatını kaybedenlerin ardından duyulan acı, metnin ağıt türünde olduğunu gösterir. Belirli bir ezgiyle söylenmesi ve her dörtlükten sonra aynı kavuştakın yinelenmesi, türkü yapısını gösterir. Böylece ağıt teması ile türkü yapısı aynı metinde bir arada bulunabilir.
Cevap: B
Diğer Anonim Sözlü Ürünler
Anonim halk edebiyatı yalnız şiirlerden oluşmaz. Bilmece, bir varlığın adını vermeden ayırıcı özelliklerini sezdirir; tekerleme ses tekrarına, ritme ve çağrışıma dayalı kalıplaşmış sözler kurar. Atasözü ortak deneyimden çıkan genel bir yargıyı; deyim ise çoğu zaman mecazlı ve kalıplaşmış bir anlamı taşır. Masal, efsane ve geleneksel tiyatro da anonim sözlü kültürün parçalarıdır; bu anlatı ve gösterim türlerinin ayrıntılı yapısı kendi konu başlıklarında ele alınır.
BilmeceÖzellikleri sezdirerek buldurur
TekerlemeSes, ritim ve çağrışımla ilerler
AtasözüOrtak deneyimden genel yargı çıkarır
DeyimKalıplaşmış, çoğu kez mecazlı anlam taşır
Örnek - 18
Aşağıdaki anonim sözlü ürün–işlev eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Bilmece – varlığın özelliklerini sezdirerek buldurma
B) Tekerleme – ses ve ritim oyunlarıyla kalıplaşmış söyleyiş kurma
C) Atasözü – ortak deneyimden genel yargı aktarma
D) Deyim – kalıplaşmış ve çoğu kez mecazlı anlam taşıma
E) Ninni – ölüm ve felaket karşısında toplumsal yası dile getirme
Ölüm ve felaket karşısındaki yası dile getiren ürün ağıttır. Ninni çocuğu uyutma ve sakinleştirme işleviyle tanınır.
