Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve içinde yaşadıkları cansız çevreyle ilişkilerini inceler. TYT sorularında yalnız kavram tanımı değil; aynı tür–farklı tür ayrımı, canlı ve cansız bileşenlerin birlikte yorumlanması, habitat ile ekolojik nişin karıştırılmaması ve canlıların beslenme biçimlerinin verilen örneğe uygulanması beklenir. Bu nedenle ekosistemin yapısı, küçükten büyüğe örgütlenme basamaklarıyla ve her basamağın ayırt edici ölçütleriyle ele alınmalıdır.
EKOLOJİ VE EKOLOJİK ÖRGÜTLENME DÜZEYLERİ
Organizmadan Biyosfere Doğru Kapsam Genişler
Belirli bir çevrede yaşayan tek bir canlı organizmadır. Aynı türe ait bireylerin belirli bir yerde ve belirli bir zamanda oluşturduğu topluluğa popülasyon denir. Bir ormandaki bütün kızılçamlar bir popülasyon oluştururken aynı ormandaki kızılçamlar, kuşlar, böcekler ve mantarlar birlikte komüniteyi oluşturur.
Komünite yalnız canlılardan oluşur. Komüniteye ışık, su, toprak, sıcaklık ve hava gibi cansız çevre koşulları da katıldığında ekosistem ortaya çıkar. Benzer iklim koşullarına ve baskın yaşam biçimlerine sahip geniş ekosistem toplulukları biyom; Dünya üzerindeki bütün ekosistemlerin oluşturduğu yaşam kuşağı ise biyosfer olarak adlandırılır.
Görselde tek geyik organizmayı, aynı türe ait geyikler popülasyonu, geyiklerle birlikte ağaç ve kuşlar komüniteyi gösterir. Canlılara su, toprak ve güneş gibi cansız bileşenlerin katılmasıyla ekosistem düzeyine geçilir. Daha geniş orman kuşağı biyom, Dünya’daki yaşam alanlarının bütünü biyosferdir.
OrganizmaTek canlı
→
PopülasyonAynı tür, aynı yer ve zaman
→
KomüniteFarklı türlerin popülasyonları
→
EkosistemKomünite ve cansız çevre
Dikkat
Popülasyon tanımında üç koşul birlikte aranır: bireyler aynı türden olmalı, aynı bölgede bulunmalı ve aynı zaman aralığında yaşamalıdır. Aynı göldeki sazanlar ve kurbağalar popülasyon değil, komünitenin farklı popülasyonlarıdır.
Örnek - 1
Aşağıdaki üç sahne aynı bölgedeki canlı ve cansız varlıkları farklı kapsamlarla göstermektedir.
1, 2 ve 3 numaralı sahneler sırasıyla hangi örgütlenme düzeylerini gösterir?
A) Organizma – popülasyon – komünite
B) Popülasyon – komünite – ekosistem
C) Popülasyon – ekosistem – biyom
D) Komünite – popülasyon – ekosistem
E) Tür – biyom – biyosfer
1’de yalnız aynı türe ait tavşanlar bulunduğu için popülasyon; 2’de farklı türlerin canlı bireyleri bulunduğu için komünite; 3’te canlılarla birlikte su, kaya ve güneş gibi cansız bileşenler de yer aldığı için ekosistem gösterilmiştir.
Cevap: B
Örnek - 2
Bir gölde aynı anda yaşayan sazanlar, kurbağalar, algler ve sucul bitkiler birlikte incelenmektedir. Gölün sıcaklığı ve mineral içeriği araştırmaya katılmamıştır. İncelenen birim aşağıdakilerden hangisidir?
A) Popülasyon
B) Komünite
C) Ekosistem
D) Biyom
E) Biyosfer
Farklı türlere ait popülasyonların bütünü komünitedir. Cansız çevre araştırmaya katılmadığı için kapsam ekosistem düzeyine ulaşmaz.
Cevap: B
Habitat Bir Adres, Ekolojik Niş Bir Yaşam Biçimidir
Bir türün doğal olarak yaşadığı yere habitat denir. Habitat, “Canlı nerede yaşar?” sorusuna karşılık gelir. Ekolojik niş ise canlının beslenme biçimini, kullandığı kaynakları, etkinlik zamanını, üreme davranışını ve diğer türlerle ilişkilerini kapsayan ekolojik rolüdür; “Canlı orada nasıl yaşar ve ne iş yapar?” sorusuyla düşünülür.
Görselin solunda baykuşun yaşadığı orman ve ağaç kovuğu habitatı gösterir. Sağdaki gece etkinliği, kemirgenlerle beslenme ve kovuğu barınak olarak kullanma ise baykuşun ekolojik nişinin parçalarıdır. Aynı ormanda yaşayan iki tür aynı habitatı paylaşabilir; ancak kaynakları farklı kullanıyorlarsa nişleri aynı değildir.
Canlıların yaşadığı fiziksel alanın özellikleriyle belirlenen yere biyotop denir. İki farklı ekosistemin karşılaştığı geçiş bölgesi ekotondur. Orman ile çayır arasındaki sınır ya da tatlı suyun denizle buluştuğu haliç, iki çevrenin türlerini bir arada bulundurabildiği için yüksek tür çeşitliliği gösterebilir.
HabitatTürün yaşadığı doğal adres
Ekolojik nişKaynak kullanımı ve ekosistemdeki rol
BiyotopKomünitenin yerleştiği fiziksel çevre
Ekotonİki ekosistem arasındaki geçiş bölgesi
Örnek - 3
Aynı ormanda yaşayan iki kuş türünden biri gündüz böceklerle, diğeri gece küçük kemirgenlerle beslenmektedir. Bu gözlem aşağıdaki sonuçlardan hangisini en güçlü biçimde destekler?
A) Habitatları ve nişleri kesinlikle aynıdır
B) Habitatları farklı, nişleri aynıdır
C) Habitatları aynı, nişleri farklıdır
D) Aynı popülasyona aittirler
E) Cansız çevreden etkilenmezler
İki tür aynı ormanı habitat olarak paylaşır. Besinleri ve etkinlik zamanları farklı olduğundan kaynak kullanımları, dolayısıyla ekolojik nişleri farklıdır.
Cevap: C
Örnek - 4
Bir araştırmacı orman ile çayır arasındaki dar şeritte, her iki ekosisteme özgü türlerin yanında yalnız bu sınır bölgesinde görülen türlere de rastlamıştır. Araştırılan bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ekoton
B) Popülasyon
C) Biyosfer
D) Ekolojik niş
E) Habitat parçalanması
İki ekosistem arasındaki geçiş alanı ekotondur. Her iki komşu ekosistemin türlerini barındırabilmesi ve kendine özgü türlere sahip olabilmesi, kenar etkisiyle çeşitliliği artırabilir.
Cevap: A
Flora, Fauna ve Türlerin Dağılışını Açıklayan Kavramlar
Belirli bir bölgedeki bitki türlerinin bütününe flora, hayvan türlerinin bütününe fauna denir. Komünitede sayı, biyokütle ya da çevre üzerindeki etkisi bakımından öne çıkan tür baskın tür olabilir. Çevre koşullarındaki değişime duyarlı olduğu için ortamın niteliği hakkında bilgi veren türlere gösterge tür denir. Likenlerin hava kirliliğine duyarlılığı bu kullanıma örnektir.
Doğal yayılışı sınırlı bir bölge olan tür endemik türdür. Başka bir bölgeden taşınarak yeni çevrede hızla yayılan ve yerli türler üzerinde baskı oluşturabilen tür ise istilacı tür olarak adlandırılır. Bir türün endemik olması, bulunduğu yerde birey sayısının mutlaka az olduğu anlamına gelmez; kavram yayılış alanıyla ilgilidir.
Örnek - 5
Bir bitki türü yalnız Kaz Dağları’nın belirli yükselti kuşağında doğal olarak bulunmakta, bu alan içinde ise oldukça yoğun yaşamaktadır. Bu türle ilgili hangisi kesinlikle söylenebilir?
A) İstilacı türdür
B) Endemik türdür
C) Gösterge tür olamaz
D) Popülasyonu yoktur
E) Her biyomda yaşayabilir
Türün doğal yayılışı belirli bir coğrafi alanla sınırlıdır; bu özellik endemizmi gösterir. Alan içinde birey sayısının çok olması endemik olmasına engel değildir.
Cevap: B
EKOSİSTEMİN BİYOTİK VE ABİYOTİK BİLEŞENLERİ
Abiyotik Faktörler Canlıların Dağılışını Sınırlar
Ekosistemin cansız bileşenlerine abiyotik faktörler denir. Işık, sıcaklık, su, iklim, toprak, mineraller, tuzluluk ve pH başlıca abiyotik faktörlerdir. Bu faktörler fotosentez hızından enzim çalışmasına, su dengesinden türlerin coğrafi dağılışına kadar birçok süreci etkiler.
Her türün bir çevre faktörü için yaşayabildiği alt ve üst sınırlar bulunur. Canlının en iyi geliştiği aralık optimum, yaşama sınırlarına yaklaşılan bölgeler stres bölgeleridir. Canlının dayanabildiği aralığın dışına çıkıldığında yaşam sürdürülemez. Bir faktör gereksinimin altında ya da dayanma sınırına yakınsa büyüme ve yayılışı sınırlayan sınırlayıcı faktör hâline gelebilir.
IşıkFotosentez, günlük etkinlik ve çiçeklenme
SıcaklıkEnzim hızı, metabolizma ve dağılış
SuÇözücü ortam, taşınma ve osmotik denge
Toprak ve minerallerKöklenme, besin tuzları ve pH
TuzlulukSu alışverişi ve tür dağılışı
İklimUzun dönem sıcaklık ve yağış düzeni
Dikkat
Bir çevre faktörünün miktarı arttıkça canlı için yararının sürekli artacağı söylenemez. Örneğin suyun azlığı kuraklık stresi oluştururken aşırı su, topraktaki oksijeni azaltarak kök solunumunu sınırlayabilir.
Örnek - 6
Bir alg türünün büyüme hızı farklı ortamlarda ölçülmüş; ışık ve sıcaklık uygun tutulduğunda yalnız fosfat eklendiği deney kabında büyümenin belirgin arttığı görülmüştür. Buna göre başlangıç ortamında sınırlayıcı faktör hangisidir?
A) Işık
B) Sıcaklık
C) Fosfat
D) Oksijen
E) Alg yoğunluğu
Diğer koşullar sabitken fosfat eklenmesi büyümeyi artırmıştır. Başlangıçta büyümeyi kısıtlayan kaynak fosfattır.
Cevap: C
Örnek - 7
Aynı bitki türünün bireyleri pH 5–8 arasında yaşayabilmekte, en yüksek büyüme pH 6,5’te gerçekleşmektedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) pH 5 türün optimum değeridir
B) Tür yalnız pH 6,5’te yaşayabilir
C) pH 6,5 optimuma karşılık gelir
D) pH abiyotik faktör değildir
E) Tolerans aralığı tek bir değerden oluşur
Canlının en yüksek gelişme gösterdiği değer optimumdur. Yaşayabildiği pH 5–8 aralığı ise tolerans aralığını belirtir.
Cevap: C
Biyotik Bileşenler Birbirini ve Cansız Çevreyi Etkiler
Ekosistemdeki bütün canlılar biyotik bileşenleri oluşturur. Bitkiler, hayvanlar, mantarlar, protistler ve bakteriler yalnız birbirleriyle ilişki kurmaz; solunum, fotosentez, boşaltım, ayrıştırma ve madde alışverişi yoluyla cansız çevreyi de değiştirir. Örneğin bitki kökleri toprağın yapısını, ayrıştırıcılar mineral miktarını, sucul üreticiler sudaki oksijen ve karbondioksit dengesini etkileyebilir.
Üreticilerİnorganik maddelerden organik besin sentezler
Aşağıdaki gölet kesitinde 1 güneş ışığını, 2 suyu, 3 su bitkisini, 4 balığı, 5 ayrıştırıcı mantarları göstermektedir.
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) 1 ve 2 abiyotik bileşendir
B) 3, 4 ve 5 biyotik bileşendir
C) 3 numaralı canlı fotoototrof olabilir
D) 5 numaralı canlı organik artıkları ayrıştırabilir
E) 4 numaralı canlı ekosistemin cansız çevresidir
Balık canlıdır ve biyotik bileşendir. Güneş ışığı ile su abiyotik; bitki, balık ve mantarlar biyotik bileşenlerdir.
Cevap: E
Örnek - 9
Bir orman toprağında ayrıştırıcı canlıların etkinliği uzun süre azalırsa aşağıdaki sonuçlardan hangisinin ortaya çıkması en olasıdır?
A) Organik artıkların birikmesi
B) Bütün üreticilerin heterotrof olması
C) Güneş enerjisinin artması
D) Toprağın cansız bileşen olmaktan çıkması
E) Komünitenin popülasyona dönüşmesi
Ayrıştırıcı etkinliğinin azalması ölü organizmaların ve organik artıkların parçalanmasını yavaşlatır; organik madde birikimi artar ve minerallerin yeniden kullanılabilir hâle gelmesi gecikir.
Cevap: A
Örnek - 10
Bir göldeki pH değişimine çok duyarlı olan bir böcek türünün ortadan kaybolması, araştırmacılara su kalitesinin bozulduğunu düşündürmektedir. Bu böcek türü hangi kavrama örnektir?
A) Baskın tür
B) Gösterge tür
C) İstilacı tür
D) Üretici
E) Biyom
Çevre değişimine verdiği tepki ortamın niteliği hakkında bilgi sağladığı için bu canlı gösterge türdür.
Cevap: B
CANLILARDA BESLENME ŞEKİLLERİ
Ototroflar Organik Besinlerini Kendileri Sentezler
İnorganik maddelerden organik besin sentezleyebilen canlılara ototrof denir. Enerji kaynağı ışık olanlar fotoototrof; inorganik maddelerin oksidasyonundan sağlanan kimyasal enerjiyi kullananlar kemoototroftur. Bitkiler, algler ve bazı bakteriler fotootrof; nitrifikasyon bakterileri gibi bazı prokaryotlar kemoototroftur.
Fotoototrofların tümü bitki değildir; algler ve fotosentez yapan bakteriler de bulunur. Kemoototroflar ise ışığa ihtiyaç duymadan enerji elde edebilir, ancak organik besin üretiminde karbon kaynağı olarak karbondioksit kullanabilir. Ototrof canlılar da hücresel solunum yapar; kendi besinini üretmek, enerjiye ihtiyaç duymamak anlamına gelmez.
FotoototrofIşık enerjisiyle organik besin sentezi
Kemoototrofİnorganik maddelerin oksidasyonundan enerji
Ortak özellikKarbon kaynağı olarak CO2 kullanabilme
Ortak gereksinimYaşamsal olaylar için ATP üretimi
Dikkat
Kemoototrof canlılar organik maddeleri parçalayarak besin elde eden ayrıştırıcılar değildir. Enerjilerini amonyak, nitrit, hidrojen sülfür ya da demir iyonları gibi inorganik maddelerin oksidasyonundan sağlayıp organik besinlerini sentezlerler.
Örnek - 11
Fotoototrof ve kemoototrof canlılarda aşağıdakilerden hangisi ortak olabilir?
A) Enerji kaynağı olarak ışık kullanma
B) İnorganik maddeleri oksitleme
C) Karbondioksitten organik besin sentezleme
D) Klorofil taşıma
E) Yalnız gündüz besin üretme
İki grup da karbon kaynağı olarak karbondioksiti kullanıp organik madde sentezleyebilir. Enerji kaynakları farklıdır; fotoototroflar ışığı, kemoototroflar kimyasal enerjiyi kullanır.
Cevap: C
Örnek - 12
Işık almayan bir ortamda amonyağı nitrite dönüştürürken açığa çıkan enerjiyi kullanan bir bakteriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Fotoototroftur
B) Kemoototroftur
C) Holozoiktir
D) Saprofit mantardır
E) Yalnız organik besinle yaşar
Bakteri, inorganik bir maddenin oksidasyonundan kimyasal enerji sağladığı için kemoototroftur.
Cevap: B
Heterotroflar Organik Besini Hazır Alır
Organik besinini başka canlılardan veya onların ürünlerinden hazır alan canlılara heterotrof denir. Besini katı parçalar hâlinde alıp vücut içinde sindiren canlılar holozoik beslenir. Otçullar bitkisel, etçiller hayvansal, hepçiller hem bitkisel hem hayvansal besinlerden yararlanır.
Canlı bir konağın üzerinde ya da içinde yaşayıp ondan beslenen canlı parazittir. Parazit yarar sağlarken konak zarar görür; ancak parazit çoğu durumda konağı hemen öldürmez. Organik artıklara sindirim enzimi salgılayıp oluşan küçük molekülleri emen mantar ve bazı bakteriler saprofit ya da ayrıştırıcı olarak beslenir.
Beslenme biçimi
Besinin kaynağı
Temel özellik
Holozoik
Katı organik besin
Besin vücut içine alınır ve sindirilir
Parazit
Canlı konak
Parazit yarar, konak zarar görür
Saprofit
Ölü organizma ve organik artık
Hücre dışı sindirim ve emilim görülür
Örnek - 13
Bir mantar, dökülmüş yaprakların üzerine enzim salgılamakta ve oluşan küçük organik molekülleri hücrelerine almaktadır. Bu mantarın beslenme biçimi hangisidir?
A) Fotoototrof
B) Kemoototrof
C) Holozoik
D) Saprofit
E) Tam parazit
Ölü organik madde üzerine enzim salgılanması hücre dışı sindirimdir. Sindirim ürünlerinin emilmesi saprofit beslenmenin ayırt edici özelliğidir.
Cevap: D
Örnek - 14
Aşağıdakilerden hangisi parazit ve saprofit canlıların ortak özelliği olabilir?
A) İnorganik maddeden organik besin sentezleme
B) Organik besini hazır alma
C) Besini mutlaka vücut içine alıp sindirme
D) Işık enerjisini kullanma
E) Yalnız prokaryot olma
Parazitler de saprofitler de heterotroftur ve organik besini hazır alır. Kaynağın canlı konak ya da ölü organik madde olması onları birbirinden ayırır.
Cevap: B
Örnek - 15
Bir hayvan türü tohum, meyve, böcek ve küçük omurgalılarla beslenmektedir. Bu tür için aşağıdaki sınıflandırmalardan hangisi uygundur?
A) Fotoototrof üretici
B) Kemoototrof üretici
C) Holozoik hepçil
D) Saprofit ayrıştırıcı
E) Tam parazit
Katı besini vücut içine alarak beslendiği için holozoik, hem bitkisel hem hayvansal besin tükettiği için hepçildir.
Cevap: C
Hem Ototrof Hem Heterotrof Beslenebilen Canlılar
Çevre koşullarına göre hem ototrof hem heterotrof beslenebilen canlılara miksotrof denir. Öglena ışıkta fotosentez yapabilir; ışık olmadığında ortamdan hazır organik madde alabilir. Böcekçil bitkiler ise fotosentezle organik besin sentezlediği hâlde azot ve bazı mineralleri yakaladıkları böceklerden tamamlar. Bu nedenle böcekçil bitkinin temel karbon ve enerji kazanımı fotosenteze dayanır.
Dikkat
Böcekçil bitki, böceği enerji elde etmek için yiyen sıradan bir etçil gibi değerlendirilmez. Fotosentez yapar; böceklerden özellikle azotlu bileşik ve mineral gereksinimini karşılar.
Örnek - 16
Öglena ışıklı ortamda karbondioksitten organik besin sentezlemekte, karanlıkta ise ortamdan hazır organik madde almaktadır. Bu durum Öglena’nın hangi özelliğini gösterir?
A) Yalnız saprofit olduğunu
B) Yalnız fotoototrof olduğunu
C) Miksotrof beslenebildiğini
D) Kemoototrof olduğunu
E) Zorunlu parazit olduğunu
Koşullara göre hem ototrof hem heterotrof beslenebilme miksotrofluğu gösterir.
Cevap: C
Örnek - 17
Azotça fakir toprakta yaşayan böcekçil bir bitkiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Fotosentez yapabilir
B) Karbon kaynağını yalnız böceklerden sağlamak zorundadır
C) Böceklerden azotlu bileşik sağlayabilir
D) Işık enerjisini kullanabilir
E) Organik besin sentezleyebilir
Böcekçil bitki fotosentez yaparak karbondioksitten organik besin sentezler. Böcekler özellikle azot ve mineral eksikliğinin giderilmesine katkı sağlar; karbonun yalnız böceklerden gelmesi gerekmez.
Cevap: B
KARMA TYT UYGULAMASI
Kavramları Aynı Ekosistem Üzerinde Birleştirme
Ekoloji sorularında bir canlı aynı anda bir popülasyonun üyesi, komünitenin biyotik bileşeni ve belirli bir beslenme biçiminin temsilcisi olabilir. Sorunun hangi örgütlenme düzeyini sorduğunu belirlemek için kapsamın sınırları; beslenme biçimini belirlemek için kullanılan karbon ve enerji kaynağı; habitat–niş ayrımı için de yer ile rol bilgisi ayrı ayrı değerlendirilir.
Örnek - 18
Bir kıyı ekosisteminde yaşayan bakterilerden K, hidrojen sülfürü oksitleyerek sağladığı enerjiyle karbondioksitten organik besin üretmektedir. L bakterisi ise ölü canlı kalıntılarına enzim salgılayıp oluşan molekülleri emmektedir. Buna göre K ve L’nin beslenme biçimleri sırasıyla hangisidir?
A) Fotoototrof – parazit
B) Kemoototrof – saprofit
C) Holozoik – kemoototrof
D) Saprofit – fotoototrof
E) Miksotrof – holozoik
K, inorganik madde oksidasyonundan enerji sağladığı için kemootroftur. L, ölü organik maddeyi hücre dışında sindirip emdiği için saprofittir.
Cevap: B
Örnek - 19
Bir araştırmada yalnız bir göldeki nilüfer bireylerinin sayısı, ışık şiddeti ve suyun pH değeri birlikte ölçülmüştür. Araştırma hangi iki ekolojik kapsamı doğrudan içermektedir?
A) Popülasyon ve abiyotik faktörler
B) Komünite ve yalnız biyotik faktörler
C) Biyom ve biyosfer
D) Flora ve yalnız tüketiciler
E) Ekoton ve fauna
Aynı tür nilüfer bireyleri popülasyonu; ışık ve pH ise abiyotik faktörleri temsil eder. Farklı türler verilmediği için komünite doğrudan incelenmemiştir.
Cevap: A
Örnek - 20
Aşağıdaki ifadelerden hangisi ekosistemin yapısıyla ilgili doğru bir genellemedir?
A) Her komünite yalnız bir popülasyondan oluşur
B) Ekosistem yalnız canlı bileşenleri kapsar
C) Aynı habitatı paylaşan türlerin nişleri zorunlu olarak aynıdır
D) Bir türün dağılışı biyotik ve abiyotik faktörlerin birlikte etkisiyle belirlenebilir
E) Bütün heterotroflar besini hücre içine aldıktan sonra sindirir
Bir türün yayılışında sıcaklık, su ve pH gibi abiyotik koşulların yanı sıra besin, rekabet ve parazitlik gibi biyotik ilişkiler de rol oynar. Diğer seçenekler popülasyon–komünite, ekosistem, niş ve saprofit beslenme kavramlarıyla çelişir.
Cevap: D
Ekosistemin yapısını doğru okumak; “kaç tür var?”, “cansız çevre kapsama katılmış mı?”, “canlı nerede yaşıyor?”, “hangi kaynağı nasıl kullanıyor?” sorularını birbirinden ayırmaya dayanır. Bu temel, sonraki konuda besin zincirleri, enerji akışı ve biyolojik birikimin neden belirli yönlerde ilerlediğini anlamayı kolaylaştırır.
