TYT katıların basıncı konu anlatımı kapsamında basınç ve basınç kuvveti, yatay zeminde ek kuvvetlerin etkisi, katıların kuvvet iletmesi, ağırlık ve temas alanının birlikte değişmesi, üst üste konan ve çevrilen cisimlerde basınç, düzgün kesitli ve düzgün olmayan katılarda kesme işlemleri, günlük yaşam uygulamaları ve deneylerde değişken kontrolü işlenecektir.
TYT konu anlatımlarının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
BASINÇ VE BASINÇ KUVVETİ
Katı Basıncının Tanımı ve Birimi
Bir yüzeye dik olarak etki eden kuvvetin birim yüzey alanındaki payına basınç denir. Basınç P, yüzeye dik basınç kuvveti F⊥, temas alanı S ile gösterilirse temel bağıntı şöyledir:
Basınç skaler bir büyüklüktür. Basınç kuvveti ise temas yüzeyine dik yönlü bir vektördür. Bu nedenle eğik uygulanan bir kuvvet doğrudan formüle yazılmaz; yüzeye dik bileşeni belirlenir. Temas alanı da cismin görünen toplam yüzeyi değil, zeminle gerçekten temas eden bölümüdür.
Yatay Zeminde Basınç Kuvveti ve Ek Kuvvetler
Yatay zeminde dengede duran ve üzerine başka düşey kuvvet uygulanmayan bir cismin zemine uyguladığı basınç kuvvetinin büyüklüğü ağırlığına eşittir: Fbasınç = G = mg. Zeminin cisme uyguladığı tepki kuvveti de dengede aynı büyüklüktedir; fakat etki ettikleri cisimler farklıdır.
Cisme aşağı yönde ek bir F kuvveti uygulanırsa zemin üzerindeki basınç kuvveti G + F olur. Yukarı yönde çekilen ve hâlâ zeminden ayrılmayan cisimde ise G − F olur. Yukarı yönlü kuvvet ağırlığa ulaştığında temas ortadan kalkar; artık zemin basıncı sıfırdır.
İlk durumdaki basıncın ikinci durumdaki basınca oranı kaçtır?
Katıların Kuvveti İletmesi
Katılar, üzerlerine uygulanan kuvveti doğrultusu ve büyüklüğü değişmeden iletebilir; ancak basıncı aynen iletmek zorunda değildir. Geniş başlı bir çiviye uygulanan kuvvet çivinin ucuna iletilir. Ucun alanı başın alanından çok küçük olduğu için uçtaki basınç çok daha büyüktür. Bu ayrım, katı ile sıvıların basıncı iletme davranışını karıştırmamak açısından önemlidir.
I. Çivi başındaki ve ucundaki basınç kuvvetleri eşit büyüklüktedir.
II. Çivi ucundaki basınç, başındaki basıncın 20 katıdır.
III. Çivinin katı olması, başındaki basıncın uca aynen iletilmesini sağlar.
Yargılarından hangileri doğrudur?
KATI BASINCINI DEĞİŞTİREN ETKENLER
Ağırlık ve Temas Alanının Birlikte Değişmesi
Temas alanı sabitken ağırlık artırılırsa basınç artar. Ağırlık sabitken temas alanı artırılırsa basınç azalır. Ancak iki değişken birlikte değişiyorsa yalnız sözel yorum yeterli değildir. Örneğin ağırlığı iki katına çıkarken temas alanı da iki katına çıkan bir düzeneğin basıncı değişmez.
+
=
Zemine uyguladıkları basınçların büyükten küçüğe sıralanışı hangisidir?
Üst Üste Konan Cisimler
Üst üste cisimlerde zemine etki eden basınç kuvveti, sistemi oluşturan bütün cisimlerin ağırlıkları toplamıdır. Zeminin temas alanı ise yalnız en alttaki cismin zemine değen yüzeyidir. Üstteki cismin taban alanı, iki cisim arasındaki temas basıncını belirler; zemindeki basınç hesabına doğrudan yazılmaz.
X ve Y düzeneklerinin zemine uyguladığı basınçların oranı PX/PY kaçtır?
Cismin Çevrilmesi ve Temas Yüzeyi
Bir cisim farklı yüzleri üzerine çevrildiğinde kütlesi ve ağırlığı değişmez. Yalnız temas alanı değişir. Bu nedenle en küçük yüzeyi üzerine konduğunda basıncı en büyük, en büyük yüzeyi üzerine konduğunda basıncı en küçüktür. Çevirme sırasında cismin zeminden ayrılmadığı son durumlar karşılaştırılır; geçiş anındaki temas ayrıntıları dikkate alınmaz.
DÜZGÜN KESİTLİ KATILAR VE KESME İŞLEMLERİ
Düzgün Kesitli Katılarda P = h·d·g
Taban alanı boyunca kesiti değişmeyen homojen bir prizmanın hacmi V = S·h, kütlesi m = d·S·h, ağırlığı G = d·S·h·g olur. Bu değer P=G/S bağıntısında yerine yazılırsa taban alanı sadeleşir:
Aynı maddeden yapılmış, eşit yükseklikte ve düzgün kesitli prizmalar taban alanları farklı olsa bile zemine eşit basınç uygulayabilir. Çünkü alan büyürken ağırlık da aynı oranda büyür. Ancak bu kısa yol; koni, kesik koni veya kesiti yükseklik boyunca değişen cisimlere doğrudan uygulanamaz.
Yatay ve Düşey Kesme
Homojen ve düzgün kesitli bir prizma tabanına paralel kesilirse parçanın yüksekliği azalır; düzgün tabanı üzerinde kalan parçanın basıncı da yükseklikle aynı oranda azalır. Prizma tabanına dik kesilip her parça kendi yeni tabanı üzerinde bırakılırsa ağırlık ve temas alanı aynı oranda küçülebilir; bu durumda basınç değişmez.
Kesit yükseklik boyunca değişiyorsa veya parça kesildikten sonra başka yüzeyi üzerine çevriliyorsa bu ezber kullanılamaz. Her parçanın ağırlığı ve gerçek temas alanı yeniden belirlenmelidir.
Son parçanın zemine uyguladığı basınç kaç P’dir?
Düzgün Olmayan Katılarda Oran Yöntemi
Kesiti yukarı doğru daralan veya genişleyen cisimlerde basınç yalnız yüksekliğe bağlanamaz. Böyle bir cismin bir bölümü kesildiğinde kalan ağırlığın hangi oranda değiştiği hacimden, temas alanının hangi oranda değiştiği geometriden bulunur. Sonra Pson/Pilk = (Fson/Filk)·(Silk/Sson) oranı kurulur.
GÜNLÜK YAŞAMDA KATI BASINCI
Basıncı Artıran ve Azaltan Tasarımlar
Keskin bıçak, iğne, çivi, raptiye, buz pateni ve krampon temas alanını küçülterek basıncı artırır. Kar ayakkabısı, kayak, tank ve iş makinesi paletleri, ağır taşıtların çok sayıda ve geniş lastiği ise temas alanını büyüterek zemine uygulanan basıncı azaltır. Tasarımın amacı “kuvveti yok etmek” değil, aynı ya da benzer kuvveti farklı alana dağıtmaktır.
I. Kar ayakkabısı kişinin ağırlığını daha geniş alana yayarak kara batmayı azaltır.
II. İş makinesinin paletleri aracın ağırlığını azaltmadan zemin basıncını düşürebilir.
III. Çivinin geniş başından sivri ucuna iletilen kuvvetin büyüklüğü ideal durumda aynı kalırken, uçtaki basınç artar.
IV. Üç örnekte de amaç temas alanını büyüterek basıncı azaltmaktır.
Yargılarından hangileri doğrudur?
Deneylerde Değişken Kontrolü
Katı basıncı deneylerinde yalnız bir değişkenin etkisini incelemek için diğer değişken sabit tutulmalıdır. Ağırlığın etkisi araştırılıyorsa temas alanları eşit, temas alanının etkisi araştırılıyorsa basınç kuvvetleri eşit seçilir. Kum veya sünger üzerindeki batma miktarı basıncın dolaylı göstergesi olabilir; ancak farklı zemin sertliklerinde yapılan deneyler doğrudan karşılaştırılamaz.
I. K ve L karşılaştırılarak yalnız ağırlığın basınca etkisi araştırılabilir.
II. K ve M karşılaştırıldığında M’nin süngere daha çok batması beklenir.
III. K ile L’nin süngerde oluşturduğu batma miktarları ideal koşullarda eşit olabilir.
Yargılarından hangileri doğrudur?
Basınç–Kuvvet–Alan İlişkisinin Birlikte Okunması
Katı basıncı, yüzeye dik toplam kuvvetin gerçek temas alanına oranıdır. Cisim yalnız çevrildiğinde ağırlık değişmezken temas alanı değişebilir; kesme veya üst üste yerleştirme durumunda ise kuvvet ile alanın ikisi de yeniden değerlendirilir. Bu ayrım, aynı şeklin farklı konumlarında basıncın neden artıp azalabildiğini açıklar.
→
→
Sonraki konu: Sıvı Basıncı ve Pascal Prensibi






