TYT DAYANIKLILIK, ADEZYON, KOHEZYON, YÜZEY GERİLİMİ VE KILCALLIK

0
188
TYT dayanıklılık, adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ve kılcallık konu anlatımı kapağı

TYT dayanıklılık, adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi ve kılcallık konu anlatımı kapsamında katıların dayanıklılığı, adezyon ve kohezyon, yüzey gerilimi ve etkileyen faktörler, kılcal yükselme ve alçalma ile ilgili değişkenler işlenecektir.
TYT fizik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

DAYANIKLILIK

Dayanıklılık Ne Anlatır?

Bir katının uygulanan kuvvetler altında biçimini koruması, kırılmaya ya da kalıcı şekil değişimine karşı direnmesi genel olarak dayanıklılık kavramıyla açıklanır. TYT düzeyinde özellikle düzgün ve aynı maddeden yapılmış katıların kendi ağırlıklarına karşı dayanıklılığı karşılaştırılır. Bu nedenle cismin yalnız ne kadar kalın olduğuna değil, taşıyan kesitin taşımak zorunda olduğu toplam hacme ve dolayısıyla ağırlığa bakılır.

Dayanıklılık maddenin cinsine de bağlıdır. Farklı maddelerden yapılmış iki cismin geometrileri aynı olsa bile dayanıklılıkları doğrudan karşılaştırılamaz. Geometrik oranı kullanabilmek için cisimlerin aynı maddeden yapılması, homojen olması ve benzer biçimde yüklenmesi gerekir.

Madde CinsiBağ yapısı ve mekanik özellikler
Kesit AlanıYükü taşıyan yüzey
HacimKendi ağırlığını belirleyen büyüklük
Biçim ve YüklemeKuvvetin uygulanma yönü ve dağılımı

Kesit Alanı-Hacim Oranı

Aynı maddeden yapılmış, düzgün kesitli prizma veya silindir biçimindeki cisimlerde kendi ağırlığına karşı dayanıklılık şu orantıyla incelenir:

Kesit alanı S, hacim S·h olduğunda oran S/(S·h)=1/h olur. Böylece aynı maddeden yapılmış düzgün kesitli cisimlerde yükseklik arttıkça kendi ağırlığına karşı dayanıklılık azalır. Taban alanının büyümesi ise hacmi de aynı oranda büyütüyorsa oranı değiştirmez.

Dikkat
“Tabanı daha geniş olan cisim kesinlikle daha dayanıklıdır” genellemesi yanlıştır. Aynı maddeden yapılmış iki düzgün prizmanın yükseklikleri eşitse taban alanları farklı olsa bile S/V=1/h oranları eşit olabilir.
Örnek - 1
Aynı maddeden yapılmış düzgün silindir biçimindeki K, L ve M cisimlerinin yarıçapları sırasıyla r, 2r, 3r; yükseklikleri ise 2h, 3h, h kadardır. Cisimlerin kendi ağırlıklarına karşı dayanıklılıkları arasındaki ilişki hangisidir?

Üç silindirin K, L ve M etiketlerini, yarıçaplarını r, 2r, 3r ve yüksekliklerini 2h, 3h, h olarak gösteren şema.

A) DK > DL > DM
B) DM > DK > DL
C) DL > DM > DK
D) DK = DL = DM
E) DM > DL > DK
Düzgün silindirde D ∝ S/V = πr²/(πr²h) = 1/h olur; yarıçap sadeleşir. Yüksekliği en küçük olan M en dayanıklı, sonra K, sonra L gelir.

Cevap: B

Boyut Değişiminin Etkisi

Bir cismin bütün uzunlukları aynı k katsayısıyla büyütülürse yüzey ve kesit alanları k², hacmi ve aynı maddede ağırlığı k³ katına çıkar. Bu nedenle kesit alanı-hacim oranı k²/k³=1/k katına iner. Büyük canlıların ve yapıların küçük modellerle tam geometrik benzerlik göstermemesinin nedenlerinden biri bu ölçek etkisidir.

Uzunluklark kat

Kesit Alanık² kat

Hacim ve Ağırlıkk³ kat

Dayanıklılık1/k kat
Örnek - 2
Bir heykelin aynı maddeden yapılmış geometrik benzeri üretilirken bütün uzunlukları 3 katına çıkarılıyor. Büyük heykelin kendi ağırlığına karşı dayanıklılığının küçük heykele oranı kaçtır?

A) 1/9
B) 1/3
C) 1
D) 3
E) 9
Kesit alanı 3²=9, hacim 3³=27 katına çıkar. Dayanıklılık oranı 9/27=1/3 olur.

Cevap: B

ADEZYON VE KOHEZYON

Adezyon

Adezyon, farklı maddelerin tanecikleri arasındaki çekimdir. Su damlasının cama tutunması, boyanın duvara yapışması ve suyun kâğıt havlu lifleriyle etkileşmesi adezyon örnekleridir. Olayda iki farklı madde açıkça seçilebiliyorsa çekimin adezyonla ilgili olma olasılığı yüksektir.

Adezyonun büyüklüğü yalnız sıvıya ait değildir; sıvı ile temas ettiği katının oluşturduğu ikili sisteme bağlıdır. Aynı sıvı bir yüzeyi iyi ıslatırken başka bir yüzeyde boncuk biçiminde kalabilir. Bu yüzden “suyun adezyonu büyüktür” yerine “su ile bu yüzey arasındaki adezyon büyüktür” demek daha doğrudur.

Kohezyon

Kohezyon, aynı cins tanecikler arasındaki çekimdir. Su moleküllerinin birbirini çekmesi, küçük damlaların birleşerek daha büyük bir damla oluşturması ve sıvı yüzeyinin alanını küçültme eğilimi kohezyonla ilişkilidir. Kohezyon sıvının bir arada kalmasına, adezyon ise başka bir yüzeyle temasını artırmasına katkı verir.

AdezyonFarklı maddeler arasında
Sıvı–cam, boya–duvar
Yüzeye tutunma ve ıslatma
KohezyonAynı madde içinde
Su–su tanecikleri
Damlanın bir arada kalması
Örnek - 3
I. Yağmur damlalarının birleşmesi
II. Suyun temiz cama yayılması
III. Mürekkebin kâğıt lifleri boyunca ilerlemesi

Bu olaylarda baskın olarak kullanılan kavramlar hangi seçenekte doğru verilmiştir?

A) I adezyon, II kohezyon, III yalnız kohezyon
B) I kohezyon, II adezyon, III adezyon ve kılcallık
C) I yüzey gerilimi, II yalnız kılcallık, III dayanıklılık
D) I adezyon, II yüzey gerilimi, III yalnız kohezyon
E) Üçü de yalnız adezyon
Aynı sıvı damlalarının birleşmesi kohezyonla, suyun cama yayılması su-cam adezyonuyla ilgilidir. Mürekkebin lifler arasında ilerlemesinde yüzeye adezyon ile dar boşluklardaki kılcallık birlikte rol oynar.

Cevap: B

Islatma, Damla Şekli ve Menisküs

Bir sıvının katı yüzeyde yayılması ya da boncuklaşması, sıvı-katı adezyonu ile sıvının kendi kohezyonunun göreli büyüklüğüne bağlıdır. Adezyon kohezyondan baskınsa sıvı yüzeyle temasını artırır ve yüzeyi ıslatır. Kohezyon adezyondan baskınsa sıvı kendi tanecikleriyle bir arada kalmayı tercih eder ve daha küresel bir damla oluşturur.

Sıvının kap duvarı yakınındaki eğri yüzeyine menisküs denir. Su-temiz cam ikilisinde adezyon baskın olduğundan sıvı kenarlarda yükselir ve içbükey menisküs oluşur. Cıva-cam ikilisinde kohezyon baskın olduğundan kenarlar daha aşağıda kalır ve dışbükey menisküs görülür. Adezyon ile kohezyon yaklaşık dengedeyse yüzey yaklaşık düz olabilir.

Adezyon > KohezyonIslatma · yayvan damla · içbükey menisküs
Kohezyon > AdezyonIslatmama · boncuk damla · dışbükey menisküs
Örnek - 4
Özdeş ve temiz katı levhalara X, Y ve Z sıvılarından eşit hacimde damlatılıyor. X genişçe yayılıyor, Y orta yükseklikte bir damla oluşturuyor, Z ise en küresel damla biçiminde kalıyor. Sıvıların kendi kohezyonları eşit kabul edilirse levhayla aralarındaki adezyon büyüklükleri nasıl sıralanır?

Eşit hacimli X, Y ve Z sıvı damlalarının özdeş katı yüzeylerde farklı biçimlerde yayıldığını gösteren şema.

A) AZ > AY > AX
B) AX > AY > AZ
C) AX = AY = AZ
D) AY > AX > AZ
E) Yalnız sıvı hacimleri bilinirse bulunabilir.
Kohezyonlar ve damla hacimleri eşitken yüzeye daha çok yayılan sıvının levhayla adezyonu daha büyüktür. Bu nedenle AX > AY > AZ olur.

Cevap: B

YÜZEY GERİLİMİ

Yüzeydeki Tanecikler Neden Farklı Davranır?

Sıvının içindeki bir tanecik çevresindeki tanecikler tarafından yaklaşık dengeli biçimde çekilir. Yüzeydeki taneciğin üst tarafında aynı sıvıdan komşular bulunmadığı için çekimler dengelenmez ve bileşke etki sıvının içine doğrudur. Bu durum yüzeyin alanını küçültme eğilimi göstermesine yol açar. Sıvı yüzeyinin dış kuvvetlere karşı direnç göstermesi yüzey gerilimi olarak adlandırılır.

Yüzey gerilimi gerçek bir zar ya da sıvıdan ayrı bir kabuk değildir; moleküler çekimlerin yüzeyde oluşturduğu ortak etkidir. Küçük damlaların küreye yaklaşması, dikkatlice bırakılan bir iğnenin yüzeyi yırtmadan durabilmesi ve su böceklerinin ağırlığını geniş bir alana dağıtarak yüzeyde hareket etmesi bu etkiyle açıklanabilir.

Sıvı içindeki dengeli çekimler ile sıvı yüzeyindeki içe yönlü net kuvvetin karşılaştırması

Sıvı İçindeki TanecikÇekimler yaklaşık dengeli

Yüzeydeki TanecikNet etki içeri doğru

YüzeyAlanını küçültmeye eğilimli

Yüzey Gerilimini Etkileyen Faktörler

Yüzey gerilimi sıvının cinsine, sıcaklığına ve sıvıya eklenen maddelere bağlıdır. Sıcaklık arttığında taneciklerin hareketliliği artar ve çoğu sıvıda yüzey gerilimi azalır. Sabun ve deterjan gibi yüzey aktif maddeler suyun yüzey gerilimini düşürerek suyun kumaş liflerine ve kirli yüzeylere daha kolay yayılmasını sağlar.

Çözünen her madde yüzey gerilimini aynı yönde değiştirmez. TYT sorularında deterjanın yüzey gerilimini azalttığı, bazı tuzların ise artırabildiği bilgisi deney koşullarıyla birlikte verilebilir. Bu nedenle yalnız “suda bir madde çözüldü” ifadesinden değişimin yönü kesin çıkarılamaz.

Sıvı CinsiMoleküller arası çekim değişir
Sıcaklık ArtışıÇoğu sıvıda yüzey gerilimi azalır
DeterjanSuyun yüzey gerilimini azaltır
Çözünen MaddeCinsine göre farklı etki yapabilir
Örnek - 5
Bir öğrenci aynı tür metal halkaları K, L ve M kaplarındaki sıvı yüzeyinden ayırmak için gereken kuvveti karşılaştırıyor. Kaplarda sırasıyla 20 °C saf su, 60 °C saf su ve 20 °C deterjanlı su bulunuyor. Diğer koşullar eşit olduğuna göre ayırma kuvvetlerinin beklenen sıralaması hangisidir?

A) FK > FL ve FK > FM
B) FM > FL > FK
C) FK = FL = FM
D) FL > FK > FM
E) Yalnız kapların hacmi bilinirse bulunabilir.
Sıcaklık artışı ve deterjan suyun yüzey gerilimini azaltır. Bu yüzden 20 °C saf sudaki K halkasını ayırmak için gereken kuvvet diğer ikisinden büyüktür; L ile M arasında verilenlerden kesin bir sıralama yapılamaz.

Cevap: A

Yüzey Gerilimi ile Kaldırma Kuvvetini Ayırma

Bir cismin sıvı üzerinde bulunması her zaman yüzey gerilimiyle açıklanmaz. Gemi, tahta parçası veya buz gibi hacminin bir bölümü sıvıya batmış cisimlerde temel etki kaldırma kuvvetidir. Buna karşılık çok ince bir iğne yüzeyi bozmadan bırakıldığında çevresindeki sıvı yüzeyi eğilir ve yüzey geriliminin düşey bileşenleri cismin ağırlığını dengeleyebilir.

Ayırt edici ölçüt, cismin yüzeyle temas biçimidir. Cisim belirgin hacimde sıvı yer değiştiriyorsa kaldırma kuvveti göz ardı edilemez. Yüzeydeki ince temas hattı ve yüzeyin bozulmaması vurgulanıyorsa yüzey gerilimi ön plandadır.

Dikkat
Bir geminin yüzmesi yüzey gerilimiyle açıklanmaz. İğne örneğinde yüzey gerilimi etkili olabilir; fakat gemi ve buz gibi makroskobik cisimlerde temel açıklama kaldırma kuvvetidir.
Örnek - 6
I. Çelik iğnenin su yüzeyine yatay ve dikkatlice bırakıldığında batmaması
II. Buz parçasının su üzerinde bir bölümü dışarıda kalacak biçimde yüzmesi
III. Deterjan damlatılınca I numaralı iğnenin batması

Bu gözlemler için hangisi doğrudur?

A) Üçü de yalnız kaldırma kuvvetiyle açıklanır.
B) I ve III yüzey gerilimiyle, II temel olarak kaldırma kuvvetiyle ilgilidir.
C) Yalnız II yüzey gerilimiyle ilgilidir.
D) I adezyon, II kohezyon, III dayanıklılıkla ilgilidir.
E) Üçünde de yüzey gerilimi tek etkidir.
İğnenin yüzeyde kalması ve deterjanla yüzey gerilimi azalınca batması yüzey gerilimi kanıtıdır. Buz ise yer değiştirdiği suyun kaldırma kuvvetiyle dengede kalır.

Cevap: B

KILCALLIK

Kılcal Yükselme ve Alçalma

Dar borularda veya gözenekli maddelerin ince boşluklarında sıvı seviyesinin dışarıdaki serbest sıvı seviyesinden farklılaşmasına kılcallık denir. Olay adezyon, kohezyon ve yüzey geriliminin ortak sonucudur. Sıvı ile boru arasındaki adezyon kohezyondan baskınsa sıvı duvar boyunca yükselir; içbükey menisküs ve kılcal yükselme oluşur. Kohezyon baskınsa sıvı duvarla temasını azaltır; dışbükey menisküs ve kılcal alçalma görülür.

Kılcal borudaki sıvı sütununun ağırlığı, boru çevresinde yüzey geriliminin oluşturduğu düşey bileşenle dengelenir. Sıvı-boru temas koşulları aynıyken ve diğer değişkenler sabitken, seviye farkının büyüklüğü yüzey gerilimi arttıkça artar; boru yarıçapı, sıvı yoğunluğu veya yer çekimi arttıkça azalır. Temasın ıslatıcı ya da ıslatmayan niteliği ise sıvı seviyesinin yükselmesini veya alçalmasını belirler.

Kılcal YükselmeAdezyon > kohezyon
İçbükey menisküs
İç seviye dış seviyeden yukarıda
Kılcal AlçalmaKohezyon > adezyon
Dışbükey menisküs
İç seviye dış seviyeden aşağıda
Örnek - 7
Cam kılcal boruya konulan X sıvısının yüzeyi içbükey ve boru içindeki seviyesi dışarıdakinden yüksektir. Aynı cam boruya konulan Y sıvısının yüzeyi dışbükey ve boru içindeki seviyesi dışarıdakinden düşüktür. Buna göre hangisi kesinlikle doğrudur?

A) X’in kohezyonu yoktur.
B) Y’nin adezyonu yoktur.
C) X-cam adezyonu X’in kohezyonundan; Y’nin kohezyonu Y-cam adezyonundan büyüktür.
D) X ve Y’nin yüzey gerilimleri eşittir.
E) Y’nin özkütlesi X’inkinden kesinlikle büyüktür.
İçbükey menisküs ve yükselme X-cam adezyonunun baskın, dışbükey menisküs ve alçalma ise Y’nin kohezyonunun baskın olduğunu gösterir. Kuvvetlerin sıfır olması gerekmez.

Cevap: C

Boru Yarıçapının Etkisi

Aynı sıvı ve aynı boru malzemesi için boru inceldikçe sıvının boru çevresine temasının, taşıdığı sıvı kesitine göre göreli etkisi büyür. Bu nedenle kılcal yükselme ya da alçalmanın miktarı artar. Yükselme yapan bir sıvı ince boruda daha çok yükselir; alçalma yapan bir sıvı ince boruda daha çok alçalır.

Borunun eğik tutulması, denge hâlinde sıvının ulaştığı düşey yükseklik farkını değiştirmez; yalnız boru boyunca ölçülen sıvı sütununun uzunluğunu değiştirir. Soruda yarıçap karşılaştırılırken sıvı, sıcaklık, boru malzemesi ve yer çekimi koşullarının aynı tutulması gerekir.

K Borusur
En büyük yükselme

L Borusu2r
Orta yükselme

M Borusu3r
En küçük yükselme
Örnek - 8
Yukarıdaki K, L ve M cam boruları aynı sıvıya daldırılıyor ve sıvının camı ıslattığı biliniyor. Daha sonra L borusu düşeyle açı yapacak biçimde eğiliyor. Denge durumunda borulardaki sıvıların dış yüzeye göre düşey yükselme miktarları hK, hL, hM olduğuna göre sıralama hangisidir?

Aynı sıvı bulunan yarıçapları r, 2r, 3r olan K, L ve M kapiler boruları; L borusu eğiktir ve h_L seviye farkı düşey ölçülür.

A) hK > hL > hM
B) hL > hK > hM
C) hK = hL = hM
D) hM > hL > hK
E) hK > hM > hL
Aynı koşullarda boru yarıçapı küçüldükçe düşey yükselme artar. Borunun eğilmesi denge yüksekliğini değil, boru boyunca sütun uzunluğunu değiştirir. Bu yüzden hK > hL > hM olur.

Cevap: A

Kılcallık Deneylerinde Değişkenler

Bir deneyde boru yarıçapının etkisi araştırılıyorsa boruların malzemesi, sıvının cinsi ve sıcaklığı, dış basınç ve yer çekimi koşulları aynı tutulmalıdır. Sıvı cinsinin etkisi araştırılıyorsa özdeş borular kullanılmalı; fakat farklı sıvıların hem yüzey gerilimleri hem yoğunlukları hem de boruyla adezyonları değişebileceği için sonuç tek bir özelliğe bağlanmamalıdır.

Deney sorularında bağımsız değişken araştırmacının değiştirdiği, bağımlı değişken ölçtüğü, kontrol değişkenleri ise sabit tuttuğu koşullardır. Kılcallık deneyinde ölçülen düşey seviye farkı bağımlı değişkendir. Boru çapı araştırılıyorsa bağımsız değişken boru çapı; sıvı ve boru malzemesi kontrol değişkenleridir.

Örnek - 9
Bir öğrenci “kılcal yükselmenin boru yarıçapına bağlılığını” sınamak istiyor. Aşağıdaki düzeneklerden hangisi amaca en uygundur?

A) Farklı sıvılar, farklı cam borular, eşit yarıçaplar
B) Aynı sıvı, aynı malzemeden farklı yarıçaplı borular, eşit sıcaklık
C) Aynı sıvı, farklı malzemeli eşit yarıçaplı borular, farklı sıcaklık
D) Farklı sıvılar, aynı yarıçaplı borular, farklı sıcaklık
E) Aynı sıvı ve boru, farklı yer çekimi ve sıcaklık birlikte
Yalnız yarıçap değiştirilirken sıvı, boru malzemesi ve sıcaklık sabit tutulmalıdır. Böylece seviye farkındaki değişim yarıçapa bağlanabilir.

Cevap: B

Günlük Yaşamda Kılcallık

Kâğıt havlunun suyu emmesi, mürekkebin dolma kalem ucunda ve kâğıt liflerinde ilerlemesi, gaz lambası fitilinin yakıtı yukarı taşıması ve suyun topraktaki ince gözeneklerde hareketi kılcallıkla ilişkilidir. Bu örneklerde tek bir cam boru bulunmasa da lifler ve gözenekler çok sayıda düzensiz kılcal kanal gibi davranır.

Bitkilerde suyun kökten yapraklara taşınmasında kılcallık katkı sağlar; ancak uzun bitkilerde tüm taşıma yalnız kılcallıkla açıklanmaz. Terleme-çekim mekanizması, su sütunundaki kohezyon ve ksilem duvarlarıyla adezyon birlikte etkilidir. Benzer biçimde kanın damarlardaki hareketini yalnız kılcallığa bağlamak doğru değildir; kalbin oluşturduğu basınç temel etkendir.

Dikkat
“İnce bir kanal varsa olay yalnız kılcallıktır” denemez. Bitkilerde su taşınması ve damarlarda kan akışı birden fazla mekanizmanın ortak sonucudur; kılcallık katkı sağlayabilir fakat tek açıklama değildir.
Örnek - 10
Aşağıdaki yargılardan hangisi fiziksel olarak en doğru açıklamadır?

A) Ağaçlarda suyun en üst yaprağa çıkmasının tek nedeni kılcallıktır.
B) Kanın kılcal damarlarda ilerlemesinin tek nedeni damarların ince olmasıdır.
C) Kâğıt havluda suyun ilerlemesinde liflerle adezyon, su içinde kohezyon ve dar boşluklar birlikte etkilidir.
D) Fitilin yakıtı çekmesi yalnız sıvının özkütlesine bağlıdır.
E) Kılcallıkta yüzey geriliminin hiçbir rolü yoktur.
Kâğıt havlunun gözenekli yapısında lif-sıvı adezyonu, sıvı kohezyonu ve yüzey gerilimi birlikte kılcal ilerlemeyi oluşturur. Diğer seçenekler çok etkenli olayları tek nedene indirger.

Cevap: C

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz