TYT Nem, Yağış ve Dünya İklim Tipleri konu anlatımı; havadaki su buharının nasıl ölçüldüğünü, yoğuşma ve yağışın hangi koşullarda oluştuğunu, yağışın yeryüzündeki dağılışını ve başlıca iklim tiplerini açıklar. Bu konuda ezberden önce iki ilişki kurulmalıdır: sıcaklık havanın nem taşıma kapasitesini değiştirir ve sıcaklık–yağış düzeni doğal bitki örtüsünü belirler.
NEM VE YOĞUŞMA
Mutlak, Maksimum ve Bağıl Nem
Nem, atmosferde bulunan su buharıdır. Havanın belirli bir hacminde gerçekten bulunan su buharı miktarına mutlak nem denir ve genellikle g/m³ ile ifade edilir. Havanın belirli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı maksimum nem ya da nem taşıma kapasitesidir. Sıcaklık arttıkça maksimum nem artar; soğuyan havanın kapasitesi azalır.
Bağıl nem, havadaki gerçek su buharı miktarının o sıcaklıktaki maksimum neme oranıdır. Yüzdeyle gösterilir: Bağıl nem = Mutlak nem ÷ Maksimum nem × 100. Mutlak nem değişmeden hava ısınırsa maksimum nem arttığı için bağıl nem düşer; hava soğursa bağıl nem yükselir.
Doyma Noktası, Yoğuşma ve Yoğuşma Ürünleri
Hava soğudukça nem taşıma kapasitesi azalır. Bağıl nem %100’e ulaştığında hava doymuş olur. Havanın doygunluğa ulaştığı sıcaklığa çiy noktası denir. Soğuma sürerse fazla su buharı küçük su damlacıklarına ya da buz kristallerine dönüşür; bu olaya yoğuşma denir.
Yoğuşma atmosferin yükseklerinde gerçekleşirse bulut, yere yakın katmanında gerçekleşirse sis oluşur. Yeryüzündeki cisimler üzerinde 0 °C’nin üstünde su damlacıkları biçiminde oluşan birikme çiydir. Yüzey sıcaklığı donma noktasının altındaysa su buharı buz kristalleri biçiminde birikerek kırağı oluşturabilir. Aşırı soğumuş sis damlacıklarının soğuk yüzeylerde donması ise kırçtır.
YAĞIŞIN OLUŞUMU
Yağışın Oluşması ve Başlıca Yağış Biçimleri
Bulut içindeki çok küçük su damlacıkları ve buz kristalleri birleşerek büyür. Hava akımlarının taşıyamayacağı ağırlığa ulaştıklarında yer çekiminin etkisiyle yeryüzüne düşer; buna yağış denir. Yağışın biçimi, bulut ile yeryüzü arasındaki hava katmanlarının sıcaklığına bağlıdır.
Sıvı damlalar hâlinde düşen yağış yağmur; buz kristallerinin birleşmesiyle oluşan yağış kar; güçlü dikey hava hareketleri içinde donup katmanlaşan buz taneleri ise doludur. Atmosferin alt katmanı sıcaksa buluttan kar olarak ayrılan taneler eriyerek yağmura dönüşebilir.
→
→
Yükselim, Yamaç ve Cephe Yağışları
Yağışın oluşabilmesi için nemli havanın çoğunlukla yükselerek soğuması gerekir. Yükselim (konveksiyonel) yağışları, ısınan havanın yükselip soğumasıyla oluşur; Ekvator çevresinde yıl boyunca, karaların iç kesimlerinde ise sıcak dönemlerde görülebilir.
Yamaç (orografik) yağışları, nemli havanın bir dağ yamacı boyunca yükselip soğumasıyla oluşur. Rüzgâr alan yamaç daha yağışlı, arka yamaç daha kurak olabilir. Cephe yağışları ise sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı alanlarda sıcak havanın yükselmesiyle oluşur; orta kuşakta yaygındır.
YAĞIŞIN DAĞILIŞI VE İKLİMİ OKUMA
Yağışın Dağılışını Belirleyen Etkenler
Yağışın yeryüzündeki dağılışı yalnız enleme bağlı değildir. Denizlere yakınlık nem kaynağı sağlar; hâkim rüzgârların yönü nemin taşınmasını belirler. Dağların uzanışı, yükselti ve bakı havanın yükselme biçimini değiştirir. Okyanus akıntıları kıyı havasını ısıtıp soğutarak nem ve kararlılık koşullarını etkiler. Basınç kuşakları da yükselici ya da alçalıcı hava hareketleriyle yağış düzenini biçimlendirir.
Ekvator çevresi yıl boyu yükselici hava, Güney ve Güneydoğu Asya yaz musonları, orta kuşağın batı kıyıları ise batı rüzgârları ve cephe etkinliği nedeniyle yağışlıdır. Buna karşılık 30° çevresindeki dinamik yüksek basınç alanları, kıta içleri, soğuk akıntı etkisindeki bazı batı kıyıları, dağların yağış gölgesinde kalan kesimleri ve kutup bölgeleri kuraktır. Kutuplar çok soğuk olduğu için buharlaşma ve havanın nem taşıma kapasitesi düşüktür.
İklim Grafiklerini Okuma ve İklim Tiplerini Sınıflandırma
İklim grafiklerinde sıcaklık genellikle çizgiyle, yağış sütunlarla gösterilir. Sıcaklık eğrisinin yıl içindeki en yüksek ve en düşük değerleri arasındaki fark yıllık sıcaklık farkıdır. Yağış sütunlarının toplamı yıllık yağışı, aylara göre değişimi ise yağış rejimini gösterir.
En sıcak ayların yılın ortasında olması istasyonun çoğunlukla Kuzey Yarım Küre’de, yılın başı ve sonunda olması Güney Yarım Küre’de bulunduğunu düşündürür. Ancak iklim belirlerken tek ölçüt kullanılmaz; sıcaklığın yıl içindeki seyri, toplam yağış, yağışın mevsimlere dağılışı ve doğal bitki örtüsü birlikte değerlendirilir.
+
+
SICAK İKLİMLER
Ekvatoral ve Savan İklimleri
Ekvatoral iklim, Ekvator çevresinde yıl boyunca sıcak ve yağışlıdır. Yıllık sıcaklık farkı az, bağıl nem yüksektir. Her mevsim yeşil kalan, katmanlı ve geniş yapraklı yağmur ormanları doğal bitki örtüsüdür. Akarsuların debisi yıl boyunca yüksek ve rejimleri görece düzenlidir.
Savan iklimi, Ekvatoral iklim ile çöller arasında görülür. Yıl boyunca sıcak olmakla birlikte yağışlar Güneş ışınlarının dikleştiği yaz döneminde artar, kışın kuraklık belirginleşir. Doğal bitki örtüsü uzun boylu otlar ile aralıklı ağaçlardan oluşan savandır.
Muson ve Çöl İklimleri
Muson iklimi, özellikle Güney ve Güneydoğu Asya’da etkilidir. Yaz musonları denizden karaya bol nem taşır ve yağış yaz aylarında çok artar; kış musonları karadan denize estiği için kış daha kuraktır. Doğal bitki örtüsü, kurak mevsimde yaprak dökebilen muson ormanlarıdır.
Çöl ikliminde yıllık yağış çok az ve düzensizdir; günlük sıcaklık farkı nem ve bulut azlığı nedeniyle büyük olabilir. Dönenceler çevresindeki sıcak çöllerin yanında, deniz etkisinden uzak kıta içlerinde ve yağış gölgesinde de çöller oluşabilir. Bitki örtüsü seyrek, kuraklığa dayanıklı ot, çalı ve sukulentlerden oluşur.
ILIMAN VE SOĞUK İKLİMLER
Akdeniz, Okyanusal ve Karasal İklimler
Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; doğal bitki örtüsü kızılçamların tahribiyle yaygınlaşan makidir. Okyanusal iklimde deniz etkisi sayesinde yazlar serin, kışlar ılık; yağış her mevsim görülür. Doğal bitki örtüsü geniş yapraklı ve karışık ormanlardır.
Ilıman karasal (step) iklimde deniz etkisinin azalmasıyla yıllık sıcaklık farkı büyür; yağış çoğunlukla ilkbaharda artar ve doğal bitki örtüsü bozkırdır. Sert karasal iklimde kışlar uzun ve çok soğuk, yazlar kısa ve serindir; yağışın önemli bölümü yazın düşer. Nemli kesimlerde iğne yapraklı tayga ormanları, daha kurak alanlarda çayırlar görülür.
Tundra ve Kutup İklimleri
Tundra iklimi, kutup daireleri çevresinde görülür. Kış çok uzun ve soğuk, yaz kısa ve serindir. Toprağın alt kesimi yıl boyunca donmuş olabilir; kısa yaz döneminde yüzey çözülerek bataklıklaşır. Yosun, liken ve kısa otlardan oluşan tundra bitki örtüsü gelişir.
Kutup ikliminde sıcaklık yıl boyunca çok düşüktür; yağış azdır ve çoğunlukla kar biçimindedir. Yüzey kalıcı buz ve karla kaplı olduğundan doğal bitki örtüsü gelişmez. Kutup bölgelerinin kuraklığı, sıcaklığın düşük olması nedeniyle havanın çok az nem taşıyabilmesiyle ilgilidir.
Nem, yağış ve iklim sorularında önce sıcaklığın nem taşıma kapasitesine etkisi kurulmalı; ardından yağışın oluşum biçimi ve mevsimlere dağılışı incelenmelidir. Bir iklim tipi belirlenirken sıcaklık, yağış rejimi, yarım küre ve doğal bitki örtüsü birlikte değerlendirilmelidir.