TYT 17. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ VE DEĞİŞEN DÜNYA DENGELERİ

0
83
TYT Tarih 17. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Değişen Dünya Dengeleri konu anlatımı kapağı

TYT 17. yüzyılda Osmanlı Devleti ve Değişen Dünya Dengeleri konu anlatımı kapsamında yönetim ve veraset düzenindeki değişimler, tımar ve maliye sorunları, iç isyanlar, dış cephelerdeki mücadeleler, antlaşmalar ve ıslahat girişimleri neden-sonuç ilişkisiyle işlenecektir.
TYT Tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

XVII. Yüzyıla Girerken Değişen Güç Dengeleri

Bu yüzyıl yalnızca “duraklama” sözüyle açıklanamaz; Osmanlı Devleti geniş bir coğrafyayı yönetmeyi sürdürmüş, uzun savaşlar yürütmüş ve önemli başarılar kazanmıştır. Avrupa’daki askerî dönüşüm, ticaret yollarındaki değişim, merkezî yönetim sorunları, nakit ihtiyacı ve iç isyanlar birbirini besleyerek eski düzeni zorlamıştır.

Osmanlı Devleti XVII. yüzyıla geniş toprakları ve güçlü merkezî geleneğiyle girdi. Ancak Avrupa’da ateşli silahların gelişmesi, sürekli orduların yaygınlaşması ve devlet gelirlerinin artması savaşların niteliğini değiştirdi. Uzayan cepheler daha fazla asker, mühimmat ve nakit gerektiriyordu. Coğrafi Keşiflerle dünya ticaretinin Atlas Okyanusu’na yönelmesi ve Avrupa’ya değerli maden girişi de Osmanlı ekonomisini etkiledi.

Bu ortamda Avusturya, Safevi İran, Venedik ve Lehistan ile mücadeleler sürerken merkezde yönetim ve maliye sorunları büyüdü. Dolayısıyla dış savaşlar ile iç dönüşüm birbirinden ayrı değildir: uzun savaşların maliyeti vergi baskısını artırmış, mali sıkıntılar askerî düzeni ve taşra güvenliğini zorlamıştır.Osmanlı Devleti'nin Avusturya, İran, Venedik ve Lehistan cepheleri ile iç isyanlar ve ıslahat arayışları arasındaki denge ağı

Avrupa’da askerî dönüşümSürekli ordu, ateşli silah ve tahkimat gelişir

Uzun savaşlarAsker, mühimmat ve nakit ihtiyacı büyür

Osmanlı’da değişim baskısıYönetim, maliye ve ordu yeni koşullarla karşılaşır
Örnek - 1

XVII. yüzyılda uzayan seferlerin merkezi hazine üzerindeki nakit baskısını artırmasını en iyi açıklayan gelişme hangisidir?

A) Tımarlı sipahi sayısının artmasıyla sefer giderlerinin dirlik sahiplerine devredilmesi
B) Uzun seferlerde ücretli asker, erzak ve mühimmat giderlerinin uzun süre karşılanması
C) İltizamla gelecekteki vergi gelirlerinin peşin alınmasının savaş harcamalarını ortadan kaldırması
D) Malikâne uygulamasının merkezî bütçeye her yıl aynı miktarda gelir sağlaması
E) Kapıkulu askerlerine yapılan ulufe ödemelerinin aynî hâle getirilerek nakit giderlerin düşürülmesi

Uzayan seferler, ücretli askerlerin maaşı ile ordunun iaşe ve mühimmat giderlerini uzun süre karşılamayı gerektiriyordu. İltizam gibi nakit tedbirleri bu baskıya yanıt olarak kullanıldı; harcama ihtiyacını doğuran seferlerin uzamasıydı.

Cevap: B

Yönetim ve Veraset Düzeninde Değişim

Önceki dönemlerde şehzadelerin sancaklarda yönetim tecrübesi kazanması beklenirdi. XVII. yüzyılda şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulaması büyük ölçüde sona erdi ve sarayda gözetim altında tutuldukları kafes usulü yaygınlaştı. Bu değişiklik taht mücadelelerini ve şehzade ölümlerini azaltmayı amaçlasa da bazı padişahların yöneticilik deneyimi kazanmadan tahta çıkmasına yol açtı.

I. Ahmet döneminden itibaren hanedanın en yaşlı ve yönetmeye uygun erkeğinin tahta geçmesini esas alan ekber ve erşed sistemi benimsendi. Böylece hükümdarlığın babadan oğula geçmesi zorunluluğu zayıfladı. Saray görevlileri, valide sultanlar ve yüksek devlet adamları zaman zaman karar süreçlerinde daha görünür hâle geldi; sık sadrazam değişiklikleri yönetimde sürekliliği zorlaştırdı.

Sancak deneyiminin azalmasıŞehzadeler taşrada yönetim tecrübesi edinemez
Kafes usulüHanedan üyeleri sarayda gözetim altında tutulur
Ekber ve erşedHanedanın en yaşlı ve uygun erkeği tahta geçer
Örnek - 2

Ekber ve erşed anlayışını önceki veraset uygulamalarından ayıran ölçüt hangisidir?

A) Tahtın yalnız hükümdarın en büyük oğluna geçmesinin kesinleştirilmesi
B) En uzun süre sancakta görev yapan şehzadenin seçilmesi
C) Tahtın kapıkulu ocaklarının oylamasıyla belirlenmesi
D) Hanedanın yaşça en büyük ve uygun görülen erkek üyesinin öncelenmesi
E) Yalnızca en yaşlı şehzadenin, uygunluk şartı aranmadan tahta geçirilmesi

Ekber yaşça en büyük olmayı, erşed ise hanedanın uygun ve olgun görülen erkek üyesini ifade eder. Birlikte uygulandığında veraset yalnız hükümdarın en büyük oğluna indirgenmez.

Cevap: D

Tımar, Maliye ve Ekonomide Dönüşüm

Tımar sistemi, vergi gelirlerinin sipahilere bırakılması karşılığında asker yetiştirilmesine dayanıyordu. Uzun savaşlarda ateşli silah kullanan ücretli askerlere duyulan ihtiyacın artması, devletin doğrudan nakit gelir aramasına yol açtı. Bu nedenle bazı dirlik gelirleri iltizam yoluyla mültezimlere verildi. İltizamda bu gelirleri toplama hakkı belirli süre için mültezime verilir. XVII. yüzyılın sonunda yaygınlaşan malikânede ise bir devlet gelir biriminin (mukataanın) vergilerini toplama hakkı, kayd-ı hayat şartıyla, yani hak sahibinin yaşamı boyunca tahsis edilir. Her iki yöntemde devredilen hak vergi gelirini toplamaktır; toprağın mülkiyeti devredilmez.

Amerika’dan Avrupa’ya taşınan değerli madenlerin oluşturduğu fiyat artışları Osmanlı piyasalarını da etkiledi. Akçenin değer kaybetmesi, maaşların satın alma gücünün düşmesi ve vergilerin artması toplumdaki hoşnutsuzluğu büyüttü. Taşrada üreticinin toprağını bırakması hem vergi gelirlerini hem de tarımsal üretimi azalttı.

Nakit ihtiyacıUzun savaşlar ve ücretli askerler

İltizam ve malikâneVergi gelirleri peşin para karşılığı işletilir

Taşrada baskıVergi yükü, üretim kaybı ve göç artabilir
Örnek - 3

İltizam yönteminin merkezî hazineye kısa vadede sağladığı mali kolaylık hangisidir?

A) Vergi toplama hakkının belirli bedelle devredilmesiyle gelecekteki gelirin bir bölümünün peşin alınması
B) Dirlik gelirlerinin hizmet karşılığında sipahiye tahsis edilmesi; bu yöntemde belirli bedelin peşin ödenmemesi
C) Mukataa gelirlerinin ömür boyu kullanım için bedelle devredilmesi; bu malikâne uygulamasıdır
D) Avarız gibi olağanüstü vergilerin hanelerden doğrudan toplanması
E) Narh yoluyla temel malların fiyatlarının belirlenmesi

Vergi gelirini toplama hakkı belirlenen bedel karşılığında mültezime bırakılır; hazine, gelecekteki tahsilatın bir bölümünü baştan alarak nakit sağlayabilir. Devredilen, toprağın mülkiyeti değil vergi toplama hakkıdır.

Cevap: A

Askerî Yapıdaki Değişim ve İstanbul İsyanları

Avrupa ordularında ateşli silahların ve disiplinli piyadenin önem kazanması Osmanlı ordusunda da tüfekli asker sayısını artırma ihtiyacı doğurdu. Buna karşılık tımarlı sipahilerin askerî ağırlığı azaldı. Yeniçeri Ocağına usulsüz alımlar yapılması, askerlerin ticaretle uğraşması ve maaşların değer kaybeden akçeyle ödenmesi ocak disiplinini sarstı.

Başkentte çıkan İstanbul isyanları çoğunlukla yeniçeriler ve kapıkulu askerleri tarafından gerçekleştirildi. Maaşların gecikmesi, ulufe değerinin düşmesi ve devlet adamları arasındaki mücadeleler isyanları besledi. II. Osman’ın öldürülmesi ve IV. Mehmet dönemindeki Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye), askerî grupların merkez siyaseti üzerindeki etkisini gösteren önemli örneklerdir.

Örnek - 4

Bir tarihçi iki gelişmeyi karşılaştırıyor:
I. Başkentte kapıkulu askerlerinin ulufe ve merkez siyasetiyle ilgili talepleri çevresinde ayaklanmalar çıkması.
II. Anadolu’da vergi ve güvenlik baskısıyla köylülerin yer değiştirmesine yol açan taşra ayaklanmaları.
Bu iki örnekte görülen etki alanlarını doğru eşleştiren değerlendirme hangisidir?

A) I: Celali isyanları; Anadolu taşrasında vergi ve güvenlik düzeni. II: İstanbul isyanları; kapıkulu ve merkez siyaseti.
B) I: İstanbul isyanları; Anadolu’da tarımsal üretim ve köylü göçü. II: Celali isyanları; başkentte ulufe ve merkez siyaseti.
C) I: İstanbul isyanları; Habsburg protokolü. II: Celali isyanları; Osmanlı-Safevi doğu sınırı.
D) I: İstanbul isyanları; merkezî yönetim ve kapıkulu düzeni. II: Celali isyanları; Anadolu taşrasında güvenlik, üretim ve vergi tabanı.
E) I: Celali isyanları; merkezî yönetim. II: İstanbul isyanları; Anadolu taşrasında güvenlik ve üretim.

I numaralı gelişmede başkent, kapıkulu askerleri, ulufe ve merkez siyaseti öne çıktığı için İstanbul isyanları anlatılmaktadır. II numaralı gelişme Anadolu taşrasında vergi ve güvenlik baskısıyla köylülerin yer değiştirmesini içerdiği için Celali hareketlerine karşılık gelir. Böylece başkentteki merkezî düzen ile taşradaki güvenlik, üretim ve vergi tabanının farklı biçimlerde etkilendiği anlaşılır.

Cevap: D

Celali, Eyalet ve Suhte İsyanları

Anadolu’daki Celali isyanları; artan vergi yükü, tımar düzeninin bozulması, işsiz kalan sekban ve sarıcalar, nüfus artışı, uzun savaşlar ve taşra yöneticilerinin baskısı gibi nedenlerle büyüdü. Canbolatoğlu ve Kalenderoğlu gibi isyancılar geniş bölgelerde etkili oldu. Köylülerin güvenli yerlere kaçmasıyla yaşanan büyük nüfus hareketine Büyük Kaçgun denir.

Eyalet isyanları, Abaza Mehmet Paşa ve Vardar Ali Paşa gibi taşra yöneticilerinin merkezî otoriteye karşı hareketleriyle ortaya çıktı. Suhte isyanları ise medrese öğrencilerinin eğitim düzenindeki bozulma ve işsizlik nedeniyle çıkardığı hareketlerdi. Bu isyanlar devlet düzenini değiştirmeye yönelik toplumsal devrimler değil; daha çok yönetim, güvenlik ve geçim sorunlarının sonucuydu.

İsyan türü Başlıca çevre Belirgin neden / özellik
İstanbul isyanları Kapıkulu askerleri Ulufe, ayarı düşük akçe ve merkez siyaseti
Celali isyanları Anadolu’daki askerî ve toplumsal gruplar Vergi baskısı, güvenlik sorunu ve tımar düzenindeki bozulma
Eyalet isyanları Taşra yöneticileri Merkezî otoriteye karşı yerel güç mücadelesi
Suhte isyanları Medrese öğrencileri Eğitim düzenindeki bozulma ve işsizlik
Örnek - 5

Büyük Kaçgun’un Anadolu’daki tarımsal üretime doğrudan etkisi hangisidir?

A) Kırsal nüfusun köylerde yoğunlaşmasıyla ekili alanın genişlemesi
B) Terk edilen tarlaların yeni mültezimlere devriyle iş gücü kaybının giderilmesi
C) Göçün yalnız şehir nüfusunu değiştirmesi, kırsal üretimi etkilememesi
D) Tımar gelirlerinin artırılmasıyla köylerde üretim hacminin yükselmesi
E) Nüfusun terk ettiği alanlarda ekili toprağın ve tarımsal üretimin azalması

Güvenlik ve vergi baskısı nedeniyle yer değiştiren köylülerin terk ettiği alanlarda tarımsal iş gücü ve ekili toprak azaldı; üretim de daraldı. Bu sonuç, kırsal üretimin arttığı veya tımar düzeninin her yerde yeniden kurulduğu iddialarıyla uyuşmaz.

Cevap: E

XVII. Yüzyıl Siyasi Mücadeleleri

Osmanlı-İran İlişkileri ve Kasr-ı Şirin

Osmanlı-Safevi mücadelesinde Doğu Anadolu, Kafkasya ve Irak üzerinde hâkimiyet kurma isteği belirleyiciydi. 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaştı. Ancak savaşlar yeniden başladı; 1612 Nasuh Paşa ve 1618 Serav antlaşmaları kalıcı bir çözüm sağlayamadı.

IV. Murat’ın Revan ve Bağdat seferlerinden sonra imzalanan 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması, Bağdat’ı Osmanlı Devleti’ne bıraktı ve bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde temelini oluşturdu. Antlaşma, iki devlet arasındaki uzun mücadelede görece kalıcı bir denge sağladı.

1590Ferhat Paşa: doğuda en geniş sınırlar

1612–1618Nasuh Paşa ve Serav antlaşmaları

1639Kasr-ı Şirin: sınırda kalıcı denge
Örnek - 6

1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması’nın Osmanlı-Safevi ilişkileri açısından kalıcı önemi hangisidir?

A) Avusturya hükümdarının Osmanlı padişahıyla eşit diplomatik unvanla tanınması
B) İki devlet arasındaki doğu sınırının ana hatlarının belirlenmesi ve sınır çatışmalarının azalması
C) Podolya’nın Osmanlı egemenliğine bırakılması
D) Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki toprak kayıplarının ilk kez kabul edilmesi
E) Girit’in Venedik’e bırakılması

Kasr-ı Şirin Antlaşması Osmanlı-Safevi doğu sınırının ana çizgilerini belirledi ve uzun süreli sınır düzenine temel oldu. Avusturya protokolü, Podolya ve Avrupa’daki büyük toprak kayıpları başka gelişmelerle ilgilidir.

Cevap: B

Avusturya Cephesi ve Zitvatorok

1593’te başlayan Osmanlı-Avusturya savaşlarında 1596 Haçova Meydan Muharebesi Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Ancak savaşın uzun sürmesi iki tarafı da yıprattı. 1606’da imzalanan Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya hükümdarı Osmanlı padişahına denk kabul edildi; Avusturya’nın ödediği yıllık vergi kaldırılarak bir defalık savaş tazminatına dönüştürüldü.

Zitvatorok, Osmanlı Devleti’nin Avusturya karşısındaki diplomatik üstünlüğünün zayıfladığını gösterir. Yüzyılın ilerleyen döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’nın seferleri sonucunda 1664 Vasvar Antlaşması imzalandı. Bu başarılar Osmanlı askerî gücünün tamamen sona ermediğini, fakat mücadelenin giderek daha dengeli hâle geldiğini gösterir.

Örnek - 7

Zitvatorok Antlaşması’nda Avusturya hükümdarının Osmanlı padişahına denk sayılması, Osmanlı diplomasisinde hangi değişimi gösterir?

A) Habsburg hükümdarıyla ilişkilerde tek taraflı üstünlük iddiasının zayıflayıp karşılıklı eşitlik anlayışının kabul edilmesini
B) Doğu sınırının Safevilerle kesin biçimde belirlenmesini
C) Osmanlı’nın Batı sınırının Podolya’ya kadar genişlemesini
D) Avusturya’nın Osmanlı eyaleti hâline gelmesini
E) Kutsal İttifak savaşlarının sona ermesini

1606 Zitvatorok düzenlemesinde Avusturya hükümdarının protokol bakımından denk sayılması, Osmanlı-Habsburg ilişkilerinde eski tek taraflı üstünlük iddiasının zayıfladığını gösterir. Doğu sınırı, Podolya ve Kutsal İttifak farklı antlaşma süreçlerine aittir.

Cevap: A

Venedik, Girit ve Lehistan Cepheleri

Doğu Akdeniz ticareti ve deniz güvenliği bakımından stratejik olan Girit, Venedik’in elindeydi. 1645’te başlayan kuşatma yaklaşık yirmi dört yıl sürdü; Kandiye’nin 1669’da alınmasıyla adanın büyük bölümü Osmanlı hâkimiyetine girdi. Kuşatmanın uzunluğu, denizden desteklenen güçlü kalelerin ve değişen savaş teknolojisinin fetih maliyetini artırdığını gösterir.

Lehistan ile mücadelede Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde Kamaniçe alındı ve 1672 Bucaş Antlaşması imzalandı. Podolya Osmanlı Devleti’ne bırakıldı; Osmanlı Devleti Batı’da en geniş sınırlarına ulaştı. Ancak Lehistan antlaşmanın bazı hükümlerini kabul etmeyince savaş yeniden başladı ve sonraki düzenlemelerde Osmanlı lehine olan koşulların bir bölümü değişti.

Girit’in fethi1669’da tamamlandı; Doğu Akdeniz güvenliği güçlendi
Bucaş Antlaşması1672’de Batı’daki en geniş sınırlara ulaşıldı
Örnek - 8

Bucaş Antlaşması’yla Podolya’nın Osmanlı egemenliğine geçmesi, XVII. yüzyıl Osmanlı sınırları için hangi sonucu destekler?

A) Doğu sınırının Kasr-ı Şirin Antlaşması’yla belirlenmesini
B) Osmanlı’nın Avrupa’da geniş toprak kayıpları dönemine girmesini
C) Habsburg hükümdarının Osmanlı padişahına denk kabul edilmesini
D) Osmanlı’nın Batı yönündeki sınırlarının XVII. yüzyılda en geniş düzeye ulaşmasını
E) Girit’in Venedik’e bırakılmasını

Bucaş Antlaşması’yla Podolya Osmanlı egemenliğine girdi ve devletin Batı yönündeki sınırları XVII. yüzyılda en geniş düzeyine ulaştı. Diğer seçeneklerdeki doğu sınırı, Habsburg protokolü, Avrupa’daki kayıplar ve Girit farklı gelişmelerdir.

Cevap: D

II. Viyana Kuşatması ve Karlofça

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 1683’te Viyana’yı ikinci kez kuşattı. Kuşatma başarısız oldu; ardından papa öncülüğünde Avusturya, Lehistan, Venedik ve daha sonra Rusya’nın katıldığı Kutsal İttifak kuruldu. Osmanlı Devleti farklı cephelerde on altı yıl süren ağır savaşlarla karşılaştı.

Savaşların sonunda Avusturya, Lehistan ve Venedik ile 1699 Karlofça Antlaşması imzalandı. Macaristan ve Erdel’in büyük bölümü Avusturya’ya, Podolya Lehistan’a, Mora ve Dalmaçya kıyılarındaki bazı yerler Venedik’e bırakıldı. Karlofça, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da ilk kez geniş ölçekte toprak kaybettiği ve savunma ağırlıklı bir siyasete yöneldiği dönüm noktasıdır. Rusya ile 1700 İstanbul Antlaşması yapılarak Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı.

1683II. Viyana Kuşatması başarısız olur

Kutsal İttifakOsmanlı’ya karşı çok cepheli savaş başlar

1699Karlofça ile büyük toprak kayıpları yaşanır
Örnek - 9

Karlofça Antlaşması’yla yaşanan geniş toprak kayıpları Osmanlı dış politikasında hangi yönelimi güçlendirmiştir?

A) Avrupa’da kesintisiz fetihlerle sınırları genişletme
B) Doğu’da Safevilerle yeni bir sınır kurma
C) Savunmayı öne alma ve diplomasi yoluyla kayıpları telafi etmeye çalışma
D) Habsburglar üzerindeki diplomatik üstünlüğü yeni bir antlaşmayla yeniden kurma
E) Batı’da Podolya’ya kadar ilerleme

1699 Karlofça Antlaşması’yla Avrupa’da geniş toprak kayıplarının kabul edilmesi, Osmanlı siyasetinde savunmayı ve diplomatik yollarla toparlanma arayışını öne çıkardı. Podolya’ya ilerleme ve doğu sınırının belirlenmesi daha önceki farklı gelişmelerdir.

Cevap: C

XVII. Yüzyıl Islahatları

XVII. yüzyıl ıslahatları, devlet düzenindeki bozulmayı durdurmak ve eski işleyişi yeniden kurmak amacıyla yapıldı. II. Osman, Yeniçeri Ocağını düzenlemek ve merkezî otoriteyi güçlendirmek istedi; ancak yeniçeriler tarafından öldürüldü. IV. Murat sert disiplin önlemleriyle İstanbul’da güvenliği sağladı, devlet görevlilerini denetledi ve Revan-Bağdat seferleriyle merkezî otoriteyi güçlendirdi.

Tarhuncu Ahmet Paşa maliyeyi düzeltmek amacıyla gelir-gider dengesini gösteren bütçe hazırladı ve saray harcamalarını kısmaya çalıştı. Köprülü Mehmet Paşa görevi kabul ederken yetkilerine karışılmamasını şart koştu; Köprülüler döneminde devlet otoritesi geçici olarak güçlendi. Koçi Bey Risalesi ise yönetim, tımar ve askerî düzende görülen sorunları nedenleriyle açıklayıp padişaha çözüm önerileri sundu.

Dikkat
XVII. yüzyıl ıslahatları Batı’yı örnek alan modernleşme hareketleri değildir. Amaç, bozulduğu düşünülen klasik Osmanlı düzenini yeniden işler hâle getirmektir. Islahatların kişilere bağlı kalması, baskı ve şiddete dayanması ve kurumlaşamaması kalıcı sonuç alınmasını zorlaştırmıştır.
II. OsmanOrduyu ve merkezî yönetimi düzenleme girişimi
IV. MuratSert disiplin, güvenlik ve merkezî otorite
Tarhuncu Ahmet PaşaBütçe ve mali disiplin çalışmaları
KöprülülerGeniş yetkiyle otoriteyi yeniden kurma çabası
Örnek - 10

Osman II, IV. Murat, Tarhuncu Ahmed Paşa ve Köprülüler dönemindeki ıslahat girişimlerinin ortak yönelimi hangisidir?

A) Islahatların yalnız bütçe açığını azaltıp askerî ve yönetsel sorunları kapsamaması
B) Merkezî otoriteyi ve devlet işleyişini güçlendirerek mevcut düzenin aksayan yönlerini gidermek
C) Islahatların devamlı ve kurumsal bir Avrupa modeline geçişi hedeflemesi
D) Taşradaki güç odaklarına bağımsız idare vererek merkezî yetkiyi azaltmak
E) Sultan değişse de aynı ıslahat programını kesintisiz sürdürmek

Bu isimler aynı yöntemi izlemedi; ancak girişimleri devlet otoritesini ve yönetimin işleyişini güçlendirmeye, mevcut düzende görülen aksaklıkları gidermeye yöneldi. Bu ortak çizgi, bütün kurumların Avrupa örneğine göre değiştirilmesi anlamına gelmez.

Cevap: B

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz