TYT VERİ, İSTATİSTİK VE GRAFİKLER

0
173
TYT veri istatistik ve grafikler konu anlatımı kapak görseli

TYT veri, istatistik ve grafikler konu anlatımı kapsamında verilerin düzenlenmesi, grafik türleri arasında dönüşüm ve merkezî eğilim ile yayılım ölçülerinin yorumlanması işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Verinin Düzenlenmesi ve Grafikler

Grafik sorularında yalnız sütun yüksekliğini okumak yetmez; eksen, ölçek, birim, toplam ve oran birlikte değerlendirilir.

Olasılık belirsiz deneylerin sonuçlarını incelerken istatistik gerçekleşmiş gözlemleri düzenler ve özetler. Aynı veri grubu tablo, sütun, çizgi, daire veya nokta grafiğiyle gösterilebilir; gösterim değişse de sayısal ilişkiler değişmez.

Veri Tablosu ve Frekans

Bir araştırmada elde edilen her gözlem veridir. Veriler tekrar sayılarıyla birlikte düzenlenirse frekans tablosu oluşur. Frekans, bir değerin kaç kez görüldüğünü; bağıl frekans ise bu sayının toplam gözlem sayısına oranını gösterir. Frekansların toplamı veri sayısına, bağıl frekansların toplamı 1’e ya da %100’e eşittir.

Puan 50 60 70 80 90
Öğrenci sayısı 2 4 6 5 3

Bu tabloda toplam öğrenci sayısı 20’dir. Örneğin 70 puanın bağıl frekansı 620 = %30’dur. Tablodan aritmetik ortalama hesaplanırken her değer kendi frekansıyla çarpılır.

Örnek - 1

Aşağıdaki frekans tablosuna göre 80 ve üzeri puan alan öğrencilerin yüzdesi kaçtır?

Puan 50 60 70 80 90
Öğrenci sayısı 4 6 8 7 5
A) 30
B) 35
C) 40
D) 45
E) 50
80 ve üzeri puan alan öğrenci sayısı 7 + 5 = 12’dir. Toplam öğrenci sayısı 4 + 6 + 8 + 7 + 5 = 30’dur. Yüzde 100 * 1230 = 40 olduğundan oran %40 olur.

Cevap: C

Sütun, Çizgi ve Daire Grafikleri

Sütun grafiği kategorileri karşılaştırmak, çizgi grafiği sıralı dönemlerdeki değişimi izlemek, daire grafiği ise parçaların bütün içindeki payını göstermek için uygundur. Daire grafiğinde bütün 360° veya %100’dür. Bir kategorinin merkez açısı 360 * kategori değeritoplam bağıntısıyla bulunur.

Aşağıdaki görselde aynı satış verisi dört farklı biçimde gösterilmiştir. Sütun ve çizgi grafiklerinin ölçeği, tablo değerleriyle; daire dilimlerinin yüzdeleri ise toplam 120 bin adetle birebir uyumludur.

Aynı satış verisinin tablo, sütun, çizgi ve daire grafiğiyle düzenli gösterimi
Aynı veri kümesinin dört farklı gösterimi
Örnek - 2

Aşağıdaki çeyrek satış tablosuna göre 2. ve 3. çeyrek satışlarını gösteren daire dilimlerinin merkez açıları toplamı kaç derecedir?

Çeyrek Satış (bin adet)
1. çeyrek 15
2. çeyrek 34
3. çeyrek 50
4. çeyrek 21
A) 180
B) 198
C) 216
D) 234
E) 252
2. ve 3. çeyrek satışlarının toplamı 34 + 50 = 84 bin adettir. Toplam satış 15 + 34 + 50 + 21 = 120 bin adettir. Bu iki dilimin merkez açıları toplamı 360 * 84120 = 252° olur.

Cevap: E

Grafikler Arasında Dönüşüm

Grafik dönüşümünde önce ham değerler veya oranlar çıkarılır. Daire grafiğinden sütun grafiğine geçerken toplam biliniyorsa her dilimin değeri bulunur; sütun grafiğinden daire grafiğine geçerken her sütunun toplam içindeki oranı hesaplanır. İki farklı grafik aynı veri grubunu gösteriyorsa kategori sırası, toplam ve birim mutlaka uyuşmalıdır.

Örnek - 3
Bir daire grafiğinde A kategorisinin merkez açısı 72°, B kategorisinin merkez açısı 108°’dir. Toplam 600 veri olduğuna göre A ve B kategorilerinin toplam frekansı kaçtır?

A) 240
B) 270
C) 300
D) 330
E) 360
A ve B toplam 180° ile dairenin yarısını oluşturur. 600 verinin yarısı 300’dür.

Cevap: C

Nokta Grafiği ve İki Değişkeni Eşleştirme

Nokta grafiğinde her işaret iki değişkenin birlikte aldığı değeri gösterir. Yatay eksendeki değer tek başına yeterli değildir; aynı noktanın düşey eksendeki karşılığıyla eşleştirilir. Noktalar zaman sırası veya sürekli değişim göstermiyorsa çizgiyle birleştirilmez.

Çalışma süresi ile deneme puanını eşleştiren nokta grafiği; A=45, B=55, C=68, D=72 ve E=84.
İki değişkenin aynı noktalar üzerinde eşleştirilmesi
Örnek - 4

Aşağıdaki tabloya göre çalışma süresi 3 saatten 9 saate çıktığında deneme puanı yüzde kaç artmıştır?

Çalışma süresi (saat) Deneme puanı
3 50
9 70
A) 20
B) 25
C) 2007
D) 40
E) 50
Deneme puanı 70 − 50 = 20 artmıştır. Başlangıç puanı 50 olduğundan artış yüzdesi 100 * 2050 = 40 olur.

Cevap: D

Birden Fazla Grafiği Birlikte Yorumlama

İki seri aynı eksende gösterildiğinde renk–lejant eşlemesi, ortak ölçek ve birim kontrol edilir. Karşılaştırma mutlak fark, yüzde değişim veya hedefe ulaşma oranı üzerinden yapılabilir. Aşağıdaki iki seri aynı yüzde ölçeğini kullandığı için doğrudan karşılaştırılabilir.

Planlanan ve gerçekleşen satış hedefi yüzdelerini karşılaştıran çizgi grafiği
Planlanan ve gerçekleşen satış oranlarının aylara göre değişimi
Örnek - 5

Aşağıdaki tabloya göre gerçekleşen oran planlanan oranı aştığı aylardaki farkların toplamı kaç yüzde puandır?

Ay Planlanan oran (%) Gerçekleşen oran (%)
Ocak 71 74
Şubat 83 80
Mart 91 96
Nisan 96 90
A) 6
B) 8
C) 10
D) 12
E) 14
Ocak ayında fark 74 − 71 = 3 yüzde puan, mart ayında 96 − 91 = 5 yüzde puandır. Şubat ve nisanda gerçekleşen oran planlananın altındadır. Toplam fark 3 + 5 = 8 yüzde puandır.

Cevap: B

Merkezî Eğilim Ölçüleri

Aritmetik ve Ağırlıklı Ortalama

Aritmetik ortalama, veri toplamının veri sayısına bölümüdür. Frekanslı veride her değer kendi tekrar sayısıyla çarpılır. Not, fiyat veya başarı puanlarının farklı ağırlıkları varsa ağırlıklı ortalama kullanılır:

Ağırlıklı ortalama = değer * ağırlık çarpımlarının toplamıağırlıkların toplamı

Bir veri grubuna ortalamadan büyük değer eklenirse ortalama artar, küçük değer eklenirse azalır. Ortalama değişmiyorsa eklenen değer eski ortalamaya eşittir. Bir gruptan veri çıkarıldığında kalanların ortalaması aynı denge mantığıyla incelenir.

Örnek - 6
Bir dersin ara sınavı %40, finali %60 etkilidir. Ara sınavdan 65 alan bir öğrencinin dönem ortalamasının 77 olması için final notu kaç olmalıdır?

A) 80
B) 82
C) 83
D) 85
E) 87
0,40 * 65 + 0,60 * x = 77 eşitliğinden 26 + 0,60x = 77 ve x = 85 bulunur.

Cevap: D

Ortanca Değer (Medyan)

Veriler küçükten büyüğe sıralandığında ortadaki değere medyan denir. Veri sayısı tekse tam ortadaki, çiftse ortadaki iki değerin aritmetik ortalaması alınır. Frekans tablosunda değerleri tek tek yazmak yerine birikimli frekansla orta sıranın hangi değere düştüğü belirlenebilir.

Örnek - 7

4, 7, 9, 10, 11, 12, x sayıları küçükten büyüğe sıralıdır. Aritmetik ortalama ile medyan eşit olduğuna göre x kaçtır?

A) 11
B) 12
C) 13
D) 14
E) 17
Dördüncü değer 10 olduğundan medyan 10’dur. Ortalama medyana eşit olduğuna göre yedi sayının toplamı 7 × 10 = 70’tir. İlk altı sayının toplamı 4 + 7 + 9 + 10 + 11 + 12 = 53 olduğundan x = 70 − 53 = 17 bulunur. 17 ≥ 12 olduğundan sıralama koşulu sağlanır.

Cevap: E

Tepe Değer (Mod)

Bir veri grubunda en çok tekrar eden değer moddur. Birden fazla değer aynı en yüksek frekansa sahipse birden fazla mod bulunabilir; hiçbir değer tekrar etmiyorsa mod yoktur. Mod, nitel verilerde de kullanılabilir ve uç değerlerden etkilenmez.

Örnek - 8

2, 3, 3, 5, 5, 5, 7, 7, 7, x veri grubunun yalnız bir modu vardır ve mod 7’dir. x kaçtır?

A) 2
B) 3
C) 5
D) 7
E) 9
Sabit listedeki 5 ve 7 sayıları üçer kez, 3 sayısı iki kez, 2 sayısı bir kez geçer. x = 7 seçilirse 7 dört kez görülür ve tek mod olur. x = 2 veya x = 9 seçilirse 5 ile 7 üçer kez görülür; x = 3 seçilirse 3, 5 ve 7 üçer kez görülür; x = 5 seçilirse 5 dört kez görülür. Bu nedenle koşulu yalnız x = 7 sağlar.

Cevap: D

Merkezî Yayılım Ölçüleri

Açıklık, Çeyrekler ve Kutu Grafiği

Açıklık en büyük değer ile en küçük değer arasındaki farktır. Sıralı veri alt ve üst yarıya ayrıldığında bu yarıların medyanları alt çeyrek Q1 ve üst çeyrek Q3‘tür. Çeyrekler açıklığı Q3 − Q1, verinin ortadaki %50’lik bölümünün yayılımını gösterir.

Bu yazıda, gözlem sayısı tekse ortanca değer alt ve üst yarıya katılmaz; kalan değerler iki eşit yarıya ayrılır. Gözlem sayısı çiftse sıralı veri doğrudan iki eşit yarıya ayrılır. Bir yarıda çift sayıda değer varsa o yarının ortancası ortadaki iki değerin aritmetik ortalamasıdır.

Kutu grafiği en küçük değer, Q1, medyan, Q3 ve en büyük değerden oluşan beşli özeti gösterir. Kutu uzunluğu çeyrekler açıklığıdır; medyanın kutu içindeki konumu dağılımın simetrisi hakkında fikir verir.

Örnek 9’daki veri grubunun beş sayı özeti:

Örnek 9 veri grubunun kutu grafiği: en küçük değer 2, alt çeyrek 4,5, medyan 9, üst çeyrek 16,5 ve en büyük değer 20; yatay eksen 0–22.
Örnek - 9
2, 4, 5, 7, 9, 12, 15, 18, 20 sıralı veri grubunun çeyrekler açıklığı kaçtır?

A) 9
B) 10
C) 11
D) 12
E) 13
Medyan 9 dışarıda bırakılır. Alt yarının medyanı Q1 = (4 + 5)/2 = 4,5; üst yarının medyanı Q3 = (15 + 18)/2 = 16,5’tir. Fark 12’dir.

Cevap: D

Standart Sapma ve Verinin Tutarlılığı

Standart sapma, verilerin aritmetik ortalama çevresindeki yayılımını ölçer. TYT kaynaklarında örneklem standart sapması, ortalamadan farkların kareleri toplamının n − 1’e bölünüp karekökünün alınmasıyla hesaplanır:

s = √Σ(xi − x̄)2n − 1

Standart sapma küçükse değerler ortalamaya yakın ve veri daha tutarlıdır. Bütün verilere aynı sayı eklemek standart sapmayı değiştirmez; bütün verileri k ile çarpmak standart sapmayı |k| katına çıkarır. Aynı ortalamaya sahip iki gruptan standart sapması küçük olan daha homojendir.

Örnek - 10
3, 5, 7 sayılarından oluşan veri grubunun örneklem standart sapması kaçtır?

A) 1
B) √2
C) 2
D) 2√2
E) 4
Ortalama 5’tir. Kareli farklar 4, 0 ve 4; toplam 8’dir. n − 1 = 2’ye bölündüğünde 4, karekök alındığında standart sapma 2 bulunur.

Cevap: C

Dikkat
Grafikte kesilmiş eksen, sütun farklarını olduğundan büyük gösterebilir. Daire grafiğinde dilimler mutlaka 360° veya %100’ü tamamlamalıdır. Medyan bulunmadan önce veriler sıralanır; standart sapmada ise kullanılan kaynağın n mi yoksa n − 1 mi tanımladığını kontrol etmek gerekir.
Veri analizi, uygun gösterimi seçmekle başlar; merkezî eğilim ölçüsü tipik değeri, yayılım ölçüsü ise verilerin bu değerin çevresinde ne kadar toplandığını açıklar. Grafik, tablo ve istatistiksel ölçüler birlikte okunduğunda hem büyüklük hem dağılım hakkında güvenilir bir sonuç elde edilir.

Önceki konu: Olasılık

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz