TYT kümeler konu anlatımı kapsamında kümelerin gösterimi, alt kümeler, küme işlemleri, Venn şemaları ve eleman sayısı problemleri işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Küme, Eleman ve Gösterim Yöntemleri
Küme Kavramı, Eleman ve Eleman Sayısı
İyi tanımlanmış nesneler topluluğuna küme denir. “Haftanın günleri” bir küme belirtir; çünkü hangi nesnelerin bu topluluğa ait olduğu kesindir. “En güzel filmler” ise kişiden kişiye değiştiğinden küme belirtmez. Kümeler genellikle A, B, C gibi büyük harflerle adlandırılır.
Bir nesne A kümesinin elemanıysa ∈, elemanı değilse ∉ sembolü kullanılır. A kümesinin eleman sayısı n(A) ile gösterilir. Bir kümede aynı eleman ikinci kez sayılmaz ve elemanların yazılış sırası kümeyi değiştirmez. Örneğin {2, 3, 2, 5} ile {5, 3, 2} aynı kümeyi gösterir ve bu kümenin eleman sayısı 3’tür.
Liste, Ortak Özellik ve Venn Şeması
Kümenin elemanlarını süslü parantez içinde tek tek yazmaya liste yöntemi denir. Elemanların ortak niteliği belirtiliyorsa ortak özellik yöntemi kullanılır. Elemanların kapalı bir eğri içinde gösterilmesi ise Venn şemasıdır.
| Yöntem | Aynı kümenin gösterimi | Önemli nokta |
|---|---|---|
| Liste | A = {2, 4, 6, 8} | Elemanlar birer kez yazılır. |
| Ortak özellik | A = {x | x pozitif ve 10’dan küçük çift tam sayı} | Tanım kümesi ve koşul açık olmalıdır. |
| Venn şeması | 2, 4, 6 ve 8 kapalı eğri içinde gösterilir. | Her eleman doğru bölgeye yerleştirilir. |
Küme Türleri ve Alt Küme
Boş, Sonlu, Sonsuz, Eşit, Denk ve Evrensel Kümeler
Kümenin elemanlarını bilmek kadar, kümenin sonlu mu sonsuz mu ve başka bir kümeyle eşit mi denk mi olduğunu ayırt etmek de önemlidir.
Hiç elemanı olmayan kümeye boş küme denir ve ∅ ya da {} ile gösterilir. {∅} boş küme değildir; boş kümeyi bir eleman olarak içeren tek elemanlı bir kümedir. Eleman sayısı bir doğal sayıyla ifade edilebilen kümeler sonlu, edilemeyenler sonsuzdur.
Aynı elemanlardan oluşan kümeler eşit, yalnız eleman sayıları aynı olan kümeler denktir. Eşit kümeler mutlaka denktir; denk kümelerin eşit olması gerekmez. Üzerinde çalışılan bütün kümeleri kapsayan kümeye evrensel küme denir ve E ile gösterilir. Ortak elemanı bulunmayan iki küme ise ayrık kümelerdir.
Alt Küme, Öz Alt Küme ve Alt Küme Sayısı
A’nın her elemanı B’nin de elemanıysa A, B’nin alt kümesidir ve A ⊂ B biçiminde gösterilir. Boş küme her kümenin, her küme de kendisinin alt kümesidir. Kendisine eşit olmayan alt kümeye öz alt küme denir. n elemanlı bir kümenin 2n alt kümesi vardır; bunlardan kümenin kendisi öz alt küme olmadığı için öz alt küme sayısı 2n − 1 olur.
Belirli elemanları içeren ya da içermeyen alt kümeler sayılırken koşulu sağlayan elemanlar sabitlenir. Geriye kalan her serbest eleman için iki seçim bulunduğundan sonuç 2’nin kuvvetiyle belirlenir. Alt kümenin eleman sayısı da sınırlandırılıyorsa kombinasyon kullanılır.
I. 2 ∈ A
II. {2} ∈ A
III. {3} ⊂ A
IV. n(A) = 4
Kümelerde İşlemler
Birleşim, Kesişim ve Fark İşlemleri
A veya B kümelerinden en az birinde bulunan elemanların kümesi A ∪ B, her ikisinde ortak bulunan elemanların kümesi A ∩ Bdir. A’da olup B’de olmayan elemanlar A − B, B’de olup A’da olmayanlar B − A ile gösterilir. Fark işlemi yönlüdür; genel olarak A − B ile B − A aynı değildir.
Birleşim için “veya”, kesişim için “ve”, fark için “olup diğerinde olmayan” ifadeleri aranır. Yalnız bir kümeye ait elemanlar, (A − B) ∪ (B − A) ile gösterilir.
Tümleyen ve De Morgan Kuralları
Evrensel kümede bulunup A’da bulunmayan elemanların kümesine A’nın tümleyeni denir ve A′ ile gösterilir. n(A) + n(A′) = n(E) eşitliği geçerlidir. Bir kümenin tümleyeni alınırken incelenen bölge, evrensel kümenin A dışında kalan kısmıdır.
De Morgan kuralları tümleyen ile birleşim–kesişim arasındaki ilişkiyi verir: (A ∪ B)′ = A′ ∩ B′ ve (A ∩ B)′ = A′ ∪ B′. Tümleyen parantezin içine girdiğinde işlem sembolü değişir.
İki Kümede Eleman Sayısı ve Venn Problemleri
Birleşimin Eleman Sayısı
İki grubun toplamını bulurken ortak elemanların iki kez sayılması en sık yapılan hatalardan biridir.
İki kümenin eleman sayıları toplanırken kesişimdeki elemanlar iki kez sayılır. Bu fazlalığı gidermek için ortak eleman sayısı bir kez çıkarılır:
Evrensel kümedeki toplam kişi ya da nesne sayısı verildiyse hiçbir kümeye ait olmayanların sayısı n(E) − n(A ∪ B) ile bulunur. Ayrık kümelerde n(A ∩ B) = 0 olduğundan birleşimin eleman sayısı doğrudan iki eleman sayısının toplamıdır.
Yalnız Biri, En Az Biri, En Çok Biri ve Hiçbiri
İki kümeli bir Venn şemasında dört ayrı bölge vardır: yalnız A, A ∩ B, yalnız B ve iki kümenin dışı. “Yalnız biri” iki yalnız bölgenin toplamını; “en az biri” birleşimi; “hiçbiri” dış bölgeyi gösterir. “En çok biri” ifadesi ise iki kümeye birden ait olanları dışarıda bırakır; yalnız A, yalnız B ve hiçbiri birlikte sayılır.
Yüzdeler kullanıldığında da aynı bölgeler geçerlidir. Yüzdelerin toplamı kişi sayısına çevrilmeden önce ortak bölgenin iki kez sayılıp sayılmadığı kontrol edilmelidir.
Üç Küme ve Küme Problemleri
Üç Kümede Dahil Etme–Çıkarma İlkesi
Üç kümenin birleşiminde önce tek tek eleman sayıları toplanır, ikili kesişimler çıkarılır ve üçlü kesişim yeniden eklenir:
İkili kesişim sayıları, aksi belirtilmedikçe üçlü kesişimdeki elemanları da içerir. Bu nedenle Venn şemasının bölgeleri tek tek doldurulacaksa önce merkezdeki üçlü kesişim yazılır; ardından ikili kesişimlerin yalnız kalan bölümleri bulunur.
Kapsama ve Ayrıklık Koşullu Problemler
Bazı problemlerde bir küme diğerinin alt kümesidir veya iki kümenin ayrık olduğu söylenir. “X kullanan herkes Z de kullanır” ifadesi X ⊂ Z, “Y kullananların hiçbiri Z kullanmaz” ifadesi Y ∩ Z = ∅ anlamına gelir. Bu ilişkiler çizime aktarılmadan yalnız toplamlar üzerinden işlem yapmak aynı kişiyi iki kez saymaya yol açabilir.
Kişi sayıları tam sayı ve negatif olamayacağı için kurulan denklemin sonucu da bu koşulları sağlamalıdır. Yüzde sorularında ise yüzde değerleri toplam kitleyle tutarlı olmalıdır. Sözel problemlerde cebirsel denklem, doğru Venn bölgesi belirlendikten sonra kurulmalıdır.
Sonraki Konu: Kartezyen Çarpım ve Sıralı İkililer



