TYT kâr-zarar ve faiz problemleri konu anlatımı kapsamında maliyet, satış ve etiket fiyatı ilişkileri; indirim ve zam; KDV dâhil ve KDV hariç fiyatlar; satış miktarı ve gelir problemleri; basit faiz hesapları; ana para, faiz oranı ve süre arasındaki ilişki; ana paranın farklı oranlarda paylaştırılması işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kâr ve Zararın Temel Bağıntıları
Maliyet, Satış Fiyatı, Kâr ve Zarar
Bir ürünün satıcıya toplam maliyeti maliyet fiyatı, müşteriye satıldığı tutar satış fiyatıdır. Satış fiyatı maliyetten büyükse aradaki fark kâr, küçükse zarar olur. Kâr veya zarar yüzdesinin tabanı maliyet fiyatıdır.
| Durum | Tutar bağıntısı | Yüzde bağıntısı |
|---|---|---|
| Kâr | Satış – Maliyet | KârMaliyet * 100 |
| Zarar | Maliyet – Satış | ZararMaliyet * 100 |
| Başa baş | Satış = Maliyet | %0 kâr, %0 zarar |
Maliyet 100x kabul edildiğinde %r kârla satış (100 + r)x, %r zararla satış (100 – r)x olur. Bu model, doğrudan işlem yapmanın yanı sıra bilinmeyen maliyeti satış fiyatından geriye doğru bulmayı da kolaylaştırır.
Satış Fiyatından Maliyete Dönme
Satış fiyatı ile kâr veya zarar oranı verildiğinde maliyet, satış fiyatından yüzde tutarı çıkarılarak bulunmaz. Çünkü verilen oran satışın değil, bilinmeyen maliyetin yüzdesidir. %20 kârla satış, maliyetin %120’si; %20 zararla satış ise maliyetin %80’idir.
Aynı ürünün farklı kâr-zarar oranlarıyla kaça satılacağı sorulursa önce maliyet bulunur, daha sonra yeni oran maliyet üzerine uygulanır.
Etiket Fiyatı, Zam ve İndirim
Ardışık İndirim ve Zamlar
İndirim oranı etiket fiyatı, zam oranı ise işlemden önceki fiyat üzerinden hesaplanır. Etiket fiyatı E olan bir ürüne %x indirim uygulanırsa yeni fiyat E * (1 – x100) olur. Ardışık indirimlerde oranlar toplanmaz; kalan fiyat çarpanları birbiriyle çarpılır.
Örneğin %20 ve ardından %10 indirim, toplam %30 değil; 0,80 * 0,90 = 0,72 çarpanı nedeniyle %28 indirim oluşturur.
Maliyete Göre Etiket, Etikete Göre İndirim
Bir mağaza etiketi maliyet üzerinden belirleyip indirimi etiket üzerinden yapabilir. Bu durumda iki işlemin tabanı farklıdır. Maliyet 100 kabul edilerek önce etiket fiyatı, ardından indirimli satış fiyatı bulunur; son fiyat tekrar maliyetle karşılaştırılır.
Parçalı Satışlarda Toplam Kâr ve Zarar
Farklı Oranlarla Satılan Bölümler
Bir malın farklı bölümleri farklı oranlarla satılıyorsa her bölümün kâr veya zararı, o bölümün maliyet payı üzerinden hesaplanır. Toplam kâr yüzdesi oranların doğrudan ortalaması değildir; maliyet paylarıyla ağırlıklandırılmış sonuçtur.
Malın tamamının maliyeti 100 birim alınabilir. %30’luk bölümün %20 zararı, toplam maliyet üzerinde 30 * 0,20 = 6 birim zarar oluşturur.
Fire, Bozulma ve Eksik Tartım
Malın bir kısmı bozulduğunda veya kullanılamaz hâle geldiğinde toplam maliyet değişmez; satılabilir miktar azalır. Hedeflenen toplam kâra ulaşmak için kalan miktarın birim satış fiyatı yükselir. Benzer biçimde eksik ya da fazla tartan araçlarda gerçek miktar ile ücretlendirilen miktar ayrı izlenir.
Satış Miktarı, Gelir ve Kampanya Problemleri
Fiyat Değişirken Satış Adedinin Değişmesi
Toplam gelir, birim satış fiyatı ile satılan miktarın çarpımıdır. Fiyat azalırken satış adedi artıyorsa iki değişim aynı taban üzerinde toplanmaz; fiyat ve miktar çarpanları çarpılır. Gelir artışı, kâr artışıyla aynı kavram değildir; maliyet bilgisi olmadan yalnız gelir değişimi bulunabilir.
KDV Dâhil ve KDV Hariç Fiyat
KDV, vergi hariç satış fiyatı üzerinden hesaplanır ve müşterinin ödediği tutara eklenir. Satıcının kârı değerlendirilirken KDV tutarı satış geliri gibi düşünülmez. KDV dâhil fiyat verildiyse vergi hariç fiyat, dâhil tutarın 1 + KDV oranına bölünmesiyle bulunur.
Basit Faiz Problemleri
Ana Para, Faiz Oranı ve Süre
Basit faizde her dönemin faizi yalnız ilk ana para üzerinden hesaplanır. Ana para A, yıllık faiz oranı %r ve süre t yıl ise faiz miktarı A * r * t100’dür. Süre ay cinsindeyse yılın 12’de biri, gün cinsindeyse soruda aksi belirtilmedikçe ticari hesapta yılın 360’ta biri kullanılır.
| Süre | Basit faiz miktarı | Dönem sonu toplam |
|---|---|---|
| t yıl | A * r * t100 | Ana para + faiz |
| t ay | A * r * t1.200 | Ana para + faiz |
| t gün | A * r * t36.000 | Ana para + faiz |
Faiz miktarı ile dönem sonunda hesaptaki toplam para aynı değildir. Toplam tutar soruluyorsa bulunan faiz ana paraya eklenir.
Ana Paranın Farklı Oranlarla Paylaştırılması
Bir para iki farklı faiz oranıyla değerlendiriliyorsa her bölümün faizi ayrı hesaplanır. Toplam ana para ve toplam faiz bilgileri iki denklem oluşturur. Aynı süre kullanıldığında faiz oranı yüksek olan hesaba yatırılan para arttıkça toplam faiz de artar.
