TYT karışım problemleri konu anlatımı kapsamında karışım yüzdesi, saf madde ve toplam miktar ilişkisi, iki karışımın birleştirilmesi, karışıma madde veya su eklenmesi, karışımdan madde alınması, buharlaşma, hedef oran ve çok aşamalı aktarım problemleri işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Karışımın Temel Yapısı
Toplam Miktar, Saf Madde ve Karışım Oranı
Bir karışımın oranı, incelenen saf maddenin toplam karışıma bölümüdür. A gram karışımın %x’i tuz ise karışımda A * x100 gram tuz bulunur. Geriye kalan A * (100 – x)100 gramlık bölüm diğer bileşendir.
Kâr-zarar ve faiz problemlerinde olduğu gibi, karışım sorularında da oran yüzdeyle ifade edilir; burada yüzde, belirli bir maddenin toplam karışım içindeki payını gösterir.
Örneğin 500 gramlık %18 tuzlu suyun 90 gramı tuz, 410 gramı sudur. Aynı hesap litre, kilogram veya başka bir miktar birimiyle de yapılabilir; fakat denklemde kullanılan bütün miktarlar aynı birime çevrilmelidir.
| Büyüklük | Bağıntı | Anlamı |
|---|---|---|
| Saf madde | Toplam miktar * oran100 | Tuz, şeker, alkol gibi incelenen bileşen |
| Diğer bileşen | Toplam miktar – saf madde | Su, un veya karışımın kalan bölümü |
| Karışım yüzdesi | Saf maddetoplam miktar * 100 | Saf maddenin toplam içindeki payı |
İki Karışımın Birleştirilmesi
İki karışım birleştirildiğinde toplam miktarlar ve saf madde miktarları ayrı ayrı toplanır. Yeni oran, toplam saf maddenin toplam karışıma bölünmesiyle bulunur. Bu nedenle yeni yüzde, karışım yüzdelerinin her zaman aritmetik ortalaması değildir; miktarlar farklıysa ağırlıklı ortalama oluşur.
A gram %x’lik ve B gram %y’lik karışım birleştirildiğinde yeni karışımdaki saf madde miktarı A * x100 + B * y100 olur. Yeni oran, miktarları pozitif olan iki başlangıç oranının arasında bulunmalıdır. Sonucun bu aralığın dışında çıkması işlem hatasına işaret eder.
Karışıma Madde Ekleme ve Karışımdan Madde Eksiltme
Su veya Çözücü Eklenmesi
Karışıma yalnız su eklendiğinde tuz ya da şeker miktarı değişmez; toplam miktar artar. Pay sabit kalıp payda büyüdüğü için karışımın saf madde yüzdesi azalır. Denklem kurulurken yeni toplam miktar, başlangıç karışımı ile eklenen suyun toplamıdır.
Saf Madde Eklenmesi
Karışıma yalnız tuz, şeker veya başka bir saf madde eklenirse hem saf madde miktarı hem toplam karışım miktarı aynı miktarda artar. Saf madde oranı yükselir. Eklenen saf maddenin oranı %100 kabul edilir; bu nedenle yalnız paydaya ekleme yapmak doğru değildir.
Suyun Buharlaştırılması
Tuzlu veya şekerli sudan yalnız su buharlaştırılıyorsa saf madde miktarı sabit kalır, toplam miktar azalır ve saf madde yüzdesi artar. Soruda çözünen maddenin de buharlaştığı ayrıca belirtilmedikçe kayıp yalnız su miktarından kabul edilir.
Karışımdan Alıp Yerine Su Koyma
Homojen bir karışımdan belirli miktar alındığında, alınan bölüm karışımın o andaki oranını taşır. Örneğin %30 şekerli sudan 100 gram alınırsa alınan bölümün 30 gramı şekerdir. Daha sonra aynı miktarda su eklenirse toplam miktar başlangıç değerine döner; fakat saf madde miktarı azaldığı için oran düşer.
| İşlem | Saf maddeye etkisi | Toplam miktara etkisi |
|---|---|---|
| Homojen karışım alma | Alınan miktar * mevcut oran kadar azalır | Alınan miktar kadar azalır |
| Su ekleme | Değişmez | Eklenen miktar kadar artar |
| Saf madde ekleme | Eklenen miktar kadar artar | Eklenen miktar kadar artar |
Hedef Orana Ulaşma Problemleri
İki Karışımdan İstenen Miktarı Oluşturma
Hedef oranı bilinen bir karışım iki farklı karışımdan hazırlanacaksa bilinmeyenlerden biri x, diğeri toplam – x alınabilir. Saf madde denklemi başlangıçtaki iki saf madde miktarının, hedef karışımdaki saf madde miktarına eşitlenmesiyle kurulur.
Karışım Miktarlarının Oranı
Toplam miktar verilmeden yalnız iki karışımın hangi oranda birleştirileceği sorulabilir. Hedef yüzdeye olan uzaklıklar ters miktar oranını verir. Düşük oranlı karışımın miktarı, yüksek oran ile hedef arasındaki farka; yüksek oranlı karışımın miktarı ise hedef ile düşük oran arasındaki farka karşılık gelir.
Bu kısa yol yalnız iki başlangıç oranı ve bu oranların arasında bulunan tek bir hedef oran için kullanılır. Denklem yöntemi her durumda güvenli kontrol sağlar.
Çok Aşamalı Karışım Problemleri
Eşit Miktarda Alıp Yerine Su Ekleme
Karışımdan x miktar alınıp yerine x miktar su eklendiğinde toplam miktar değişmez. Başlangıçtaki saf maddenin xtoplam kadarlık bölümü dışarı çıkar. Bu nedenle kalan saf madde, başlangıç saf maddesi * (1 – xtoplam) biçiminde hesaplanabilir.
Kaplar Arasında Karışım Aktarma
Bir kaptan diğerine karışım aktarıldığında aktarılan bölüm, kaynak kabın o andaki oranına sahiptir. Daha sonra ikinci kaptan geri aktarım yapılırsa ikinci kabın yeni oranı kullanılmalıdır. İlk oranı geri aktarımda da kullanmak, çok aşamalı sorulardaki en yaygın hatadır.
Sonraki konu: Tablo, Grafik ve Veri Yorumlama Problemleri
