TYT yüzde problemleri konu anlatımı kapsamında yüzde kavramı ve temel işlemler, artış ve azalış, ardışık değişim, ağırlıklı yüzde, grup ve ölçüm problemleri ile en az–en çok modelleri işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Yüzde Kavramı ve Temel İşlemler
Bir Sayının Yüzdesini Bulma
Bir A sayısının yüzde x’i, A * x100 işlemiyle bulunur. Yüzde ifadesi kesre veya ondalık sayıya çevrilebilir: %25 = 25100 = 14 ve %12,5 = 12,5100 = 18’dir. Hesabı kolaylaştırmak için önce sadeleştirme yapmak çoğu zaman doğrudan çarpmaktan daha pratiktir.
| İfade | Matematiksel karşılık | Kısa yorum |
|---|---|---|
| A sayısının %x’i | A * x100 | Bütün biliniyor, parça aranıyor. |
| A, B’nin yüzde kaçı? | AB * 100 | B karşılaştırma tabanıdır. |
| %x’i B olan sayı | B * 100x | Parçadan bütüne dönülür. |
Aynı sayının iki farklı yüzdesi arasındaki fark verildiğinde yüzdeler çıkarılabilir. Örneğin bir sayının %45’i ile %30’u arasındaki fark, o sayının %15’idir.
Yüzdeden Bütüne Dönme
Bir niceliğin belirli yüzdesi verildiğinde başlangıçtaki bütün bilinmeyen kabul edilir. “%30 fazlası” ifadesi başlangıç değerinin %130’una, “%20 eksiği” ise %80’ine karşılık gelir. Bu nedenle ters yöndeki hesap, verilen değeri ilgili yüzde çarpanına bölerek yapılır.
Birbiri ardına yapılan işlemlerde her yüzde, o andaki değer üzerinden hesaplanır. İlk işlemden sonra yeni bir taban oluştuğu için yüzdeler doğrudan toplanıp çıkarılmaz.
Yüzde ile Grup ve Dağılım Problemleri
Gruba Katılma ve Gruptan Ayrılma
Bir sınıf, ekip veya toplulukta kişi sayısı değiştiğinde hem parça hem de toplam dikkatle izlenir. Yalnız erkekler gruba katılırsa kız sayısı sabit kalır, toplam kişi sayısı artar. Bir gruptan belirli kişiler ayrılıyorsa ayrılanların hangi alt gruba ait olduğu payı da paydayı da etkileyebilir.
Başlangıç toplamını 100x almak yüzdeleri tam sayılı ifadeye dönüştürür. Ancak yüzde değerlerinin paydası daha küçük bir ortak kat veriyorsa 10x, 20x veya 25x gibi bir seçim de yapılabilir.
Bir Niceliği Diğerine Göre Yüzdeyle Karşılaştırma
“A, B’nin yüzde kaçıdır?” sorusunda pay A, karşılaştırma tabanı B’dir. Karşılaştırmanın yönü değişince taban da değişir. A, B’nin %80’i ise B, A’nın %125’idir; çünkü BA = 10,80 = 1,25’tir.
Bu nedenle “A, B’den yüzde kaç eksiktir?” ile “B, A’dan yüzde kaç fazladır?” ifadeleri çoğu zaman aynı sayıyı vermez. İlkinde B, ikincisinde A taban alınır.
Yüzde Artış ve Azalış
Değişim Çarpanı
Bir değer %x artırıldığında 1 + x100, %x azaltıldığında 1 – x100 ile çarpılır. %20 artış için 1,20; %20 azalış için 0,80 kullanılır. Ardışık değişimlerde çarpanlar birbirleriyle çarpılır.
Eşit oranlı artış ve azalış birbirini götürmez. Bir değer önce %20 artıp sonra %20 azalırsa 1,20 * 0,80 = 0,96 katına, yani başlangıcın %96’sına iner.
Son Değerden İlk Değere Ulaşma
Değişimlerden sonraki değer verildiğinde işlemler tersten çıkarma veya toplama ile değil, toplam değişim çarpanına bölme ile çözülür. Örneğin %15 azalıp sonra %20 artan bir niceliğin toplam çarpanı 0,85 * 1,20 = 1,02’dir.
Bu çarpan son değerin ilk değerin %102’si olduğunu gösterir. “Önce %15 eksildi, sonra %20 arttı; net %5 arttı” yorumu yanlıştır, çünkü iki yüzde farklı tabanlar üzerinden hesaplanmıştır.
Yüzde Puan ile Yüzde Değişim Arasındaki Fark
Bir oranın %40’tan %52’ye çıkması 12 yüzde puanlık artıştır. Aynı değişimin başlangıç oranına göre yüzdesi ise (52 – 40)40 * 100 = %30’dur. Kamuoyu araştırmaları, başarı oranları ve doluluk oranları gibi verilerde bu iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır.
Ağırlıklı Yüzde ve Bileşik Gruplar
Farklı Büyüklükteki Grupların Birleşimi
İki grubun yüzde oranları farklıysa birleşik oran, yüzdelerin doğrudan aritmetik ortalaması değildir. Her grubun ilgili kişi veya nesne sayısı ayrı bulunur, bu sayılar toplanır ve birleşik toplama bölünür.
A grubunun büyüklüğü a, oranı %x; B grubunun büyüklüğü b, oranı %y ise birleşik oran (ax + by)(a + b) biçiminde hesaplanabilir. Burada x ve y aynı ölçekte yüzde değerleri olarak kullanılır.
Yüzde Hatası ve Ölçüm Problemleri
Eksik ve Fazla Ölçen Araçlar
Gerçek değerden %15 eksik ölçen bir araç, gerçek değeri 0,85 ile çarpar. %10 fazla ölçen araç ise 1,10 ile çarpar. Birden fazla ölçümün toplamı verildiğinde her gerçek değer kendi ölçüm çarpanıyla eşleştirilir.
“Toplam ölçüm, gerçek toplamla aynı” bilgisi ölçümlerin tek tek doğru olduğu anlamına gelmez. Bir araçtaki eksik ölçüm, diğer araçtaki fazla ölçüm tarafından dengelenmiş olabilir.
En Az–En Çok Yüzde Problemleri
İki Özelliğin Zorunlu Kesişimi
Bir topluluğun %a’sı birinci, %b’si ikinci özelliğe sahipse iki özelliğe birden sahip olanların oranı en az max(0, a + b – 100), en çok min(a, b) olur. a + b ≤ 100 ise gruplar kesişmeden ayrılabildiği için alt sınır %0’dır; örneğin %20 ve %30 için kesişim %0 ile %20 arasında olabilir. a + b > 100 ise iki grubun toplamı %100’ü aşar ve aşan kısım zorunlu olarak kesişir; örneğin %80 ve %70 için kesişim %50 ile %70 arasındadır.
Soru kesişimi toplam topluluğa göre değil de gruplardan birine göre sorabilir. Bu durumda önce kesişimin toplam içindeki oranı bulunur, ardından istenen grubun oranına bölünür.
