KPSS Türkiye’nin Coğrafi Bölgeleri ve Bölümleri konu anlatımı kapsamında bölge, bölüm ve yöre kavramları, Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesi ve bunlara bağlı 21 coğrafi bölüm ile bölge sınırlarının belirlenmesinde kullanılan doğal ve beşerî ölçütler işlenecektir.
KPSS Coğrafya konularının tamamına KPSS Coğrafya konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
BÖLGE, BÖLÜM VE YÖRE KAVRAMLARI
Bölge; iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, nüfus, yerleşme ve ekonomik faaliyetler bakımından kendi içinde belirli benzerlikler taşıyan, çevresinden farklılaşan geniş coğrafi alandır. Bir bölgenin her noktası bütünüyle aynı değildir. Ortak özellikler baskındır; fakat yerel farklılıklar da bulunur.
Bölüm, aynı coğrafi bölge içinde doğal veya beşerî özellikleriyle diğer kesimlerden ayrılan daha küçük birimdir.
Yer kabuğunun kırılma sonucu ayrılan parçalarından çevresine göre alçakta kalana graben, yüksekte kalana horst denir. Graben alanlarında çöküntü ovaları gelişebilir. Horst-graben sistemi, bu yükselmiş ve çökmüş parçaların yan yana uzandığı yapıdır. Tektonik çukur, yer kabuğu hareketleriyle oluşan geniş alçak alandır. Karstik şekiller, kalker (kireç taşı), jips ve kaya tuzu gibi suda çözünebilen kayaçların yer altı ve yüzey sularıyla çözünmesi sonucunda oluşur.
Örneğin Ege Bölgesi’nin kıyı kesiminde deniz etkisi, verimli graben ovaları ve limanlar belirginken İç Batı Anadolu Bölümü daha yüksek, karasal ve engebelidir. Bu farklılık, Ege Bölgesi’nin iki bölüme ayrılmasını gerektirir.
Yöre ise bir bölüm içinde yer şekli, iklim, üretim veya yerleşme bakımından belirgin özellik gösteren daha dar alandır. Taşeli Platosu, Teke Yöresi veya Hakkâri çevresi gibi adlandırmalar yöre ölçeğinde düşünülebilir. Coğrafi hiyerarşi genel olarak bölge → bölüm → yöre biçimindedir.
Türkiye, 1941’de Ankara’da toplanan Birinci Türk Coğrafya Kongresi’nde yapılan çalışmalar sonucunda 7 coğrafi bölgeye ve 21 coğrafi bölüme ayrılmıştır. Sınırlar belirlenirken konum, yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü ve toprak gibi doğal unsurların yanında nüfus, yerleşme, tarım, hayvancılık, sanayi, madencilik, ulaşım, ticaret ve turizm gibi beşerî-ekonomik unsurlar da dikkate alınmıştır.
B) Ülke
C) Bölüm
D) İl
E) İlçe
TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ BÖLGELERİ NASIL BELİRLENDİ?
Coğrafi bölge sınırları çizilirken tek bir ölçüt kullanılmamıştır. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağların kıyıya paralel uzanması, deniz etkisinin iç kesimlere girişini sınırlar ve kıyı ile iç kesimler arasında belirgin fark oluşturur. Ege’de dağların kıyıya dik uzanması ise deniz etkisinin vadiler boyunca içeri sokulmasını ve ulaşım bağlantılarının kolaylaşmasını sağlar. Doğu Anadolu’nun yüksek ve engebeli yapısı, İç Anadolu’nun plato ve kapalı havzaları, Güneydoğu Anadolu’nun daha sade yüzeyi de sınırların oluşumunda etkili olmuştur.
Doğal koşullar kadar insan faaliyetleri de önemlidir. Marmara’da yoğun sanayi, ulaşım ve kentleşme; Ege kıyılarında liman, tarım ve turizm; Karadeniz’de orman, balıkçılık ve kıyıya paralel dağlar; İç Anadolu’da tahıl tarımı ve bozkır; Doğu Anadolu’da mera hayvancılığı; Güneydoğu Anadolu’da sulama ve tarımsal dönüşüm bölgesel kimliği güçlendirir.
B) Yalnız nüfus miktarına göre çizilmiştir.
C) Her bölge ayrı bir yönetim birimidir.
D) Doğal, beşerî ve ekonomik özellikler birlikte değerlendirilmiştir.
E) Bölge sınırları her yıl yeniden belirlenir.
KIYI BÖLGELERİ VE COĞRAFİ BÖLÜMLERİ
Denize göre adlandırılan Marmara, Ege, Akdeniz ve Karadeniz bölgeleri toplam 11 coğrafi bölümden oluşur. Deniz etkisinin derecesi, dağların uzanışı, kıyı ile iç kesimler arasındaki yükselti farkı ve ekonomik faaliyetler bu bölümlerin ayrılmasında belirleyicidir.
MARMARA BÖLGESİ
Marmara Bölgesi; Yıldız Dağları, Ergene, Çatalca-Kocaeli ve Güney Marmara bölümlerinden oluşur. Yıldız Dağları Bölümü engebeli, ormanlık ve seyrek nüfusludur. Ergene Bölümü daha sade yüzey şekilleri, tarım alanları ve gelişen sanayisiyle ayrılır. Çatalca-Kocaeli Bölümü; İstanbul çevresindeki yoğun nüfus, sanayi, ticaret ve ulaşım ağlarıyla bölgenin en gelişmiş kesimidir. Güney Marmara’da tektonik çukurlar, ovalar, göller, tarım ve sanayi birlikte öne çıkar.
Marmara’nın Türkiye’deki bütün coğrafi bölgelere göre en ayırt edici yönü, iklim ve ekonomik faaliyet çeşitliliğinin yüksek olmasıdır. Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklim etkileri görülebilir. Avrupa ile Asya arasındaki konumu ve İstanbul Boğazı çevresindeki yoğunlaşma, bölgenin beşerî özelliklerini güçlendirir.
B) Ergene
C) Çatalca-Kocaeli
D) Güney Marmara
E) İç Batı Anadolu
EGE BÖLGESİ
Ege Bölgesi, Ege Bölümü ve İç Batı Anadolu Bölümü olarak ikiye ayrılır. Ege Bölümü’nde horst-graben sistemi, doğu-batı uzanışlı dağlar, verimli çöküntü ovaları, girintili kıyılar ve deniz etkisi belirgindir. İzmir Limanı, kıyı turizmi, zeytin, üzüm, incir, tütün ve jeotermal kaynaklar ekonomik çeşitliliği artırır.
İç Batı Anadolu Bölümü kıyıya göre daha yüksek, engebeli ve karasaldır. Tarım ve hayvancılık önemini korurken linyit ve mermer gibi madenler ile termik ve jeotermal enerji olanakları öne çıkar. Kıyı Ege ile iç bölüm arasındaki bu fark, bölge-bölüm ayrımının en açık örneklerinden biridir.
B) Yükseltinin ve karasallığın artması
C) Koy ve körfez sayısının artması
D) Kıyı turizminin yaygınlaşması
E) İzmir Limanı’nın etkisinin güçlenmesi
AKDENİZ BÖLGESİ
Akdeniz Bölgesi, Antalya ve Adana bölümlerine ayrılır. Antalya Bölümü’nde Batı ve Orta Toroslar, Teke ve Taşeli platoları, karstik şekiller ve kıyı turizmi belirgindir. Tarım alanları kıyı ovalarında yoğunlaşır; seracılık ve turunçgil üretimi gelişmiştir.
Adana Bölümü, geniş Çukurova ile Amanoslar ve çevresini kapsar. Tarım, sanayi, ticaret ve ulaşım ilişkisi daha güçlüdür. Çukurova’nın verimli alüvyal toprakları ürün çeşitliliğini artırırken Adana-Mersin-İskenderun hattı liman, sanayi ve ulaşım işlevleriyle öne çıkar.
B) Teke ve Taşeli platoları
C) Çukurova’da tarım-sanayi bütünleşmesi
D) Kıyı turizminin gelişmesi
E) Torosların kıyıya paralel uzanması
KARADENİZ BÖLGESİ
Karadeniz Bölgesi; Batı Karadeniz, Orta Karadeniz ve Doğu Karadeniz bölümlerinden oluşur. Batı Karadeniz’de dağlık-ormanlık yapı, taş kömürü ve buna bağlı demir-çelik sanayisi öne çıkar. Orta Karadeniz’de dağlar kıyıdan uzaklaşır; Bafra ve Çarşamba delta ovaları genişler, kıyı ile iç kesimler arasındaki bağlantı nispeten kolaylaşır.
Doğu Karadeniz, dağların kıyıya çok yaklaştığı, eğim ve yağışın arttığı, heyelan ve dağınık yerleşmenin yaygınlaştığı bölümdür. Çay, fındık, ormancılık, yaylacılık ve hidroelektrik potansiyel önemlidir. Bölümler arasındaki yükselti ve yağış farkı, tarım ürünleri ile yerleşme düzenini değiştirir.
B) Orta Karadeniz
C) Doğu Karadeniz
D) Yıldız Dağları
E) Çatalca-Kocaeli
İÇ BÖLGELER VE COĞRAFİ BÖLÜMLERİ
Denize göre değil Anadolu içindeki konumlarına göre adlandırılan İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri toplam 10 coğrafi bölüme ayrılır. Deniz etkisinin zayıflaması, yükselti, havza yapısı ve karasallık bu bölgelerde daha belirgindir.
İÇ ANADOLU BÖLGESİ
İç Anadolu Bölgesi; Yukarı Sakarya, Konya, Orta Kızılırmak ve Yukarı Kızılırmak bölümlerinden oluşur. Yukarı Sakarya Bölümü Ankara ve Eskişehir çevresindeki nüfus, sanayi, ulaşım ve yönetim işlevleriyle gelişmiştir. Konya Bölümü geniş düzlükler, kapalı havza, tahıl tarımı ve su yetersizliğiyle tanınır.
Orta Kızılırmak Bölümü, Kayseri-Nevşehir-Kırşehir çevresinde volkanik şekiller, tarım, sanayi ve turizm çeşitliliği gösterir. Yukarı Kızılırmak Bölümü yükseltisi daha fazla, iklimi daha sert ve nüfusu daha seyrek olan kesimdir. İç Anadolu genelinde bozkır, tahıl tarımı, küçükbaş hayvancılık, kapalı havzalar ve az yağış ortak özelliklerdir.
B) Konya
C) Orta Kızılırmak
D) Yukarı Kızılırmak
E) Yukarı Fırat
DOĞU ANADOLU BÖLGESİ
Doğu Anadolu Bölgesi; Yukarı Fırat, Erzurum-Kars, Yukarı Murat-Van ve Hakkâri bölümlerine ayrılır. Yukarı Fırat Bölümü; bölge içindeki görece elverişli havzaları, maden çeşitliliği, tarım ve sanayi merkezleriyle öne çıkar. Erzurum-Kars Bölümü yüksek plato, sert karasal iklim, çayır ve büyükbaş hayvancılıkla tanınır.
Yukarı Murat-Van Bölümü’nde volkanik dağlar, Van Gölü, yüksek ovalar ve küçükbaş hayvancılık belirgindir. Hakkâri Bölümü ise çok yüksek ve engebeli yapısı, derin vadileri, sert ulaşım koşulları ve seyrek nüfusuyla ayrılır. Doğu Anadolu, Türkiye’nin yüzölçümü en büyük, ortalama yükseltisi en fazla ve nüfus yoğunluğu en düşük coğrafi bölgesidir.
B) Yukarı Sakarya
C) Orta Fırat
D) Ergene
E) Adana
GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ
Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Orta Fırat ve Dicle bölümlerinden oluşur. Orta Fırat Bölümü; Gaziantep-Şanlıurfa-Adıyaman çevresindeki tarım, sanayi, ticaret ve tarihî turizm merkezleriyle daha gelişmiştir. Fırat’ın su potansiyeli ve GAP yatırımları sulama ile enerji üretimini destekler.
Dicle Bölümü doğuya doğru yükselir ve daha engebeli hâle gelir. Karasallık güçlenir; petrol, fosfat, tarım ve hayvancılık önem taşır. Bölge genelinde yaz sıcaklığı ve kuraklık şiddeti yüksektir. Güneydoğu Anadolu, yüzölçümü en küçük ve orman oranı en düşük coğrafi bölgedir.
B) Bütün doğal kaynakların yalnız Dicle Bölümü’nde bulunması
C) Orman alanlarının ülke ortalamasının üzerinde olması
D) Deniz etkisinin yıl boyunca güçlü olması
E) Büyükbaş mera hayvancılığının tek ekonomik faaliyet olması
BÖLÜM HARİTASI NASIL OKUNUR?
Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesi daha küçük coğrafi bölümlere ayrılır. Haritada 5 numaralı Ege Bölümü kıyı kuşağında; 6 numaralı İç Batı Anadolu Bölümü ise denizden uzak ve daha yüksek kesimde yer alır. İç Batı Anadolu’da deniz etkisinin azalması ve yükseltinin artması, iklimin Ege Bölümü’ne göre daha karasal özellik göstermesiyle ilişkilidir.
Şematik haritadaki numaralar aşağıdaki bölüm adlarıyla eşleşir:
- Marmara: 1 — Yıldız Dağları; 2 — Ergene; 3 — Çatalca-Kocaeli; 4 — Güney Marmara
- Ege: 5 — Ege; 6 — İç Batı Anadolu
- Akdeniz: 7 — Antalya; 8 — Adana
- Karadeniz: 9 — Batı Karadeniz; 10 — Orta Karadeniz; 11 — Doğu Karadeniz
- İç Anadolu: 12 — Yukarı Sakarya; 13 — Konya; 14 — Orta Kızılırmak; 15 — Yukarı Kızılırmak
- Doğu Anadolu: 16 — Yukarı Fırat; 17 — Erzurum-Kars; 18 — Yukarı Murat-Van; 19 — Hakkâri
- Güneydoğu Anadolu: 20 — Orta Fırat; 21 — Dicle
Karadeniz Bölgesi Batı, Orta ve Doğu Karadeniz bölümlerinden oluşur. Orta Karadeniz’de dağların kıyıdan uzaklaşması ve delta ovalarının genişlemesi, bölümün konumunu ve ayırt edici yer şekillerini birlikte açıklar.
Yukarı Kızılırmak Bölümü adındaki “Yukarı”, kuzey yönünü değil Kızılırmak’ın kaynağına yakın üst çığırını anlatır. Geniş alüvyal ovalar tarımı ve tarıma dayalı sanayiyi; yüksek plato ve çayırlar büyükbaş hayvancılığı; girintili kıyılar liman ve turizmi; maden yatakları madenciliği destekler. Bölüm adları, konum ve doğal özelliklerle birlikte ekonomik faaliyetlerin dağılışını açıklar.
COĞRAFİ BÖLGELERİN KARŞILAŞTIRILMASI
Türkiye’nin coğrafi bölgeleri ve bölümleri arasında doğal çevre ve ekonomik faaliyetler, yer şekilleri ile iklim koşullarına bağlı olarak farklılaşır. Dağların kıyıya paralel olduğu Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesimler arasındaki fark büyür. Dağların kıyıya dik olduğu Ege’de deniz etkisi ve ulaşım koridorları iç kesimlere sokulur. İç Anadolu’da deniz etkisinin zayıflaması yağışı azaltır; Doğu Anadolu’da yükselti sıcaklığı düşürür ve tarım süresini kısaltır. Güneydoğu Anadolu’da sade yüzey şekilleri ve yaz sıcaklığı tarımsal özellikleri belirler.
| Bölge | Bölüm sayısı | Ayırt edici genel özellik |
|---|---|---|
| Marmara | 4 | Nüfus, sanayi, ticaret, ulaşım ve iklim çeşitliliği |
| Ege | 2 | Horst-graben sistemi, kıyı-iç kesim farkı ve limanlar |
| Akdeniz | 2 | Toroslar, karstlaşma, seracılık, kıyı turizmi ve Çukurova |
| Karadeniz | 3 | Boyuna kıyılar, orman, yağış ve bölümden bölüme değişen engebe |
| İç Anadolu | 4 | Plato, bozkır, tahıl, kapalı havza ve az yağış |
| Doğu Anadolu | 4 | En büyük yüzölçümü, en yüksek ortalama yükselti ve seyrek nüfus |
| Güneydoğu Anadolu | 2 | En küçük yüzölçümü, yaz sıcaklığı, kuraklık ve GAP etkisi |
B) Ege – İç Batı Anadolu
C) Akdeniz – Adana
D) İç Anadolu – Yukarı Fırat
E) Güneydoğu Anadolu – Dicle