Yürütme, kanunları ve kamu politikalarını uygulayan devlet işlevidir. 1982 Anayasası’nın 8. maddesine göre yürütme yetkisi ve görevi, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır ve yerine getirilir. Cumhurbaşkanı hem devletin başı hem de yürütme yetkisinin sahibidir; Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanlar ise Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve ona karşı sorumludur.
Bu konuyu çalışırken üç ayrımı korumak gerekir: Cumhurbaşkanının doğrudan Anayasadan doğan görevleri, TBMM ile birlikte işleyen yetkileri ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilen alanlar aynı değildir. Önceki konu olan Yasama ve TBMM, Meclisin kanun yapma ve denetim yetkilerini açıklar; yürütme konusu ise bu yetkilerin Cumhurbaşkanlığı makamıyla nasıl kesiştiğini gösterir.
YÜRÜTME YETKİSİ VE CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÛMET SİSTEMİ
Yasama yetkisi TBMM’ye, yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelere aittir. Yürütme yetkisi ise Cumhurbaşkanında toplanmıştır. Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu anayasal kurumlar olmaktan çıkarılmıştır. Bakanlar bir kurul olarak TBMM’den güvenoyu almaz; Cumhurbaşkanı tarafından atanır, görevden alınır ve Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olur.
Bu yapı, kuvvetlerin birbirinden tamamen kopması anlamına gelmez. Cumhurbaşkanı kanunları yayımlar veya yeniden görüşülmek üzere TBMM’ye gönderir; merkezî yönetim bütçe teklifini Meclise sunar. TBMM kanun çıkarır, bütçeyi kabul eder, yazılı soru ve Meclis soruşturması gibi yolları kullanır. Anayasa Mahkemesi de kanunların ve olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya uygunluğunu denetler.
A) Türkiye Büyük Millet Meclisi
B) Cumhurbaşkanı
C) Anayasa Mahkemesi
D) Danıştay
E) Millî Güvenlik Kurulu
CUMHURBAŞKANI SEÇİLME ŞARTLARI, ADAYLIK VE GÖREV SÜRESİ
Seçilme Şartları
Cumhurbaşkanı; kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından doğrudan halk tarafından seçilir. Cumhurbaşkanı seçilen kişinin milletvekilliği varsa TBMM üyeliği sona erer. Anayasada Cumhurbaşkanının siyasi parti üyeliğinin sona ereceğine ilişkin bir kural bulunmaz.
Milletvekili seçilme yeterliliği için aranan diğer anayasal şartlar da Cumhurbaşkanı adayı bakımından geçerlidir. Bununla birlikte milletvekili seçilme yaşı on sekiz iken Cumhurbaşkanı için özel olarak kırk yaş ve yükseköğrenim şartı öngörülmüştür.
A) Türk vatandaşı olmak
B) Kırk yaşını doldurmuş olmak
C) Yükseköğrenim yapmış olmak
D) Milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmak
E) Daha önce en az bir dönem milletvekilliği yapmış olmak
Aday Gösterme
Cumhurbaşkanlığına üç yoldan aday gösterilebilir:
- TBMM’deki siyasi parti grupları,
- En son yapılan genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde 5’ini alan siyasi partiler,
- En az 100.000 seçmen.
Görev süresi beş yıldır ve bir kimse kural olarak en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir. Bunun tek anayasal istisnası, Cumhurbaşkanının ikinci döneminde TBMM’nin seçimlerin yenilenmesine karar vermesidir; bu durumda Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.
CUMHURBAŞKANLIĞI SEÇİMİ VE MAKAMIN BOŞALMASI
İki Turlu Seçim Sistemi
Birinci oylamada geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilir. Bu çoğunluk sağlanamazsa birinci oylamayı izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yapılır. İkinci oylamaya ilk turda en çok oy alan iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday seçilir.
İkinci oylamaya katılma hakkı kazanan adaylardan biri herhangi bir nedenle seçime katılamazsa boşalan adaylık birinci turdaki sıraya göre tamamlanır. İkinci turda tek aday kalırsa oylama referandum biçiminde yapılır; adayın seçilebilmesi için geçerli oyların salt çoğunluğunu alması gerekir. Bu çoğunluk sağlanamazsa yalnız Cumhurbaşkanlığı seçimi yenilenir. Seçim tamamlanamazsa yenisi göreve başlayıncaya kadar mevcut Cumhurbaşkanının görevi sürer.
Vekâlet ve Makamın Boşalması
Cumhurbaşkanlığı makamı herhangi bir nedenle boşalırsa kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır. Yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı Cumhurbaşkanlığına vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır. Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de Cumhurbaşkanlığı seçimiyle birlikte yenilenir. Genel seçime bir yıldan fazla kalmışsa yalnız Cumhurbaşkanı seçilir; seçilen kişi TBMM seçim tarihine kadar görev yapar ve tamamladığı bu süre dönemden sayılmaz.
Hastalık veya yurt dışına çıkma gibi geçici ayrılma hâllerinde de Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Anayasa, bu başlıkta “en yaşlı Cumhurbaşkanı yardımcısı” biçiminde bir ölçüt kullanmaz; sorularda anayasal ifadeye bağlı kalınmalıdır.
A) Yalnız TBMM seçimi yenilenir.
B) Yalnız Cumhurbaşkanlığı seçimi yenilenir.
C) TBMM seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yenilenir.
D) Cumhurbaşkanı yardımcısı dönemin sonuna kadar kesin olarak Cumhurbaşkanı olur.
E) Seçim yapılması için beş yıllık sürenin dolması beklenir.
CUMHURBAŞKANININ GÖREV VE YETKİLERİ
Cumhurbaşkanı devletin başıdır; Türkiye Cumhuriyeti’ni ve Türk milletinin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder. Yetkileri yalnız yürütme teşkilatını yönetmekten ibaret değildir; yasama ilişkisi, dış politika, millî güvenlik, atamalar ve düzenleyici işlemler gibi birçok alanı kapsar.
- Gerekli gördüğünde yasama yılının ilk günü TBMM’de açılış konuşması yapar ve ülkenin iç ve dış siyaseti hakkında Meclise mesaj verir.
- Kanunları yayımlar; bütçe kanunları hariç olmak üzere uygun bulmadığı kanunları yeniden görüşülmek üzere TBMM’ye geri gönderir.
- Kanunların veya TBMM İçtüzüğünün tümünün ya da belirli hükümlerinin Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilir.
- Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğünde halkoyuna sunar.
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir; üst kademe kamu yöneticilerini atar ve görevden alır.
- Yabancı devletlere Türkiye’nin temsilcilerini gönderir, yabancı devlet temsilcilerini kabul eder; milletlerarası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.
- Millî güvenlik politikalarını belirler, gerekli tedbirleri alır; TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder ve Anayasanın yetki paylaşımı içinde TSK’nin kullanılmasına karar verir.
- Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama nedeniyle kişilerin cezalarını hafifletir veya kaldırır.
- Yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, kanunların uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir.
A) Kanunları yayımlamak
B) Milletlerarası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak
C) Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atamak
D) Genel ve özel af ilanına tek başına karar vermek
E) Millî güvenlik politikalarını belirlemek
CUMHURBAŞKANLIĞI KARARNAMESİ VE YÖNETMELİK
Olağan Dönem Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Ancak bu yetki sınırsız değildir. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri, ayrıca dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.
Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen veya kanunda açıkça düzenlenmiş bir konuda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Kararname ile kanun arasında farklı hüküm varsa kanun uygulanır. TBMM aynı konuda daha sonra kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hâle gelir. Olağan dönem kararnamelerinin şekil ve esas bakımından yargısal denetimi Anayasa Mahkemesine aittir.
A) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
B) Daha eski tarihli olan düzenleme
C) Kanun
D) Yönetmelik
E) Millî Güvenlik Kurulu kararı
Yönetmelik
Cumhurbaşkanı, kanunların uygulanmasını sağlamak ve onlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir. Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri de kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir. Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazete’de yayımlanacağı kanunla belirlenir.
| Ölçüt | Olağan Dönem Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi | Yönetmelik |
|---|---|---|
| Dayanak | Yürütme yetkisine ilişkin doğrudan anayasal yetki | Kanunların ve görev alanına göre Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanması |
| Çıkaran | Cumhurbaşkanı | Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri |
| Üst norma aykırılık | Kanuna aykırı hüküm uygulanmaz; kanun üstün gelir | Kanuna ve dayanak düzenlemeye aykırı olamaz |
| Yargısal denetim | Anayasa Mahkemesi | İdari yargı |
CUMHURBAŞKANININ CEZAİ SORUMLULUĞU
Cumhurbaşkanı hakkında bir suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tam sayısının salt çoğunluğunun, yani en az 301 milletvekilinin vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir. Meclis önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve üye tam sayısının beşte üçünün, yani 360 milletvekilinin gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verebilir.
Soruşturma açılırsa Meclisteki siyasi partilerin güçleri oranında aday gösterdiği üyeler arasından ad çekmeyle on beş kişilik komisyon kurulur. Komisyon raporunu iki ay içinde sunar; tamamlanamazsa bir aylık yeni ve kesin süre verilir. TBMM, üye tam sayısının üçte ikisinin, yani 400 milletvekilinin gizli oyuyla Cumhurbaşkanını Yüce Divana sevk edebilir.
Yüce Divan yargılaması üç ay içinde tamamlanır; bitmezse bir defaya mahsus üç aylık ek süre verilir. Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz. Cumhurbaşkanının görevi Yüce Divana sevk edilmesiyle kendiliğinden sona ermez; seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilirse sona erer. Görevde bulunduğu sürede işlendiği iddia edilen suçlar bakımından görev sona erdikten sonra da aynı usul uygulanır.
A) 151 – 200 – 301
B) 200 – 301 – 360
C) 301 – 360 – 400
D) 360 – 400 – 600
E) 301 – 400 – 360
CUMHURBAŞKANI YARDIMCILARI VE BAKANLAR
Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip kişiler arasından Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır. TBMM önünde Anayasanın 81. maddesindeki andı içerler. Milletvekili olan bir kişi Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan olarak atanırsa milletvekilliği sona erer.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. Görevleriyle ilgili suçlarda soruşturma istemi, soruşturma açılması ve Yüce Divana sevk usulü 301-360-400 sayılarına dayanır. Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanırlar. Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
A) Milletvekilliği askıya alınır.
B) Milletvekilliği sona erer.
C) Bakanlık görevi geçersiz olur.
D) Siyasi parti üyeliği kendiliğinden sona erer.
E) TBMM’den güvenoyu alınana kadar iki görev birlikte sürer.
TBMM VE CUMHURBAŞKANLIĞI SEÇİMLERİNİN YENİLENMESİ
TBMM, üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla, yani 360 milletvekiliyle seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır; yalnız bir organın seçim dönemi yenilenmez.
Seçimlerin yenilenmesine karar verilen Meclisin ve Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri, yeni Meclis ve Cumhurbaşkanı göreve başlayıncaya kadar devam eder. Yeniden seçilen iki organın görev süresi beş yıldır. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde yenileme kararını TBMM alırsa Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir; aynı sonuç Cumhurbaşkanının kendi yenileme kararına bağlanmamıştır.
A) Yalnız TBMM seçimi yapılır.
B) Cumhurbaşkanı hiçbir koşulda yeniden aday olamaz.
C) TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılır; Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.
D) Kararın geçerli olması için halkoylaması gerekir.
E) Mevcut Cumhurbaşkanının görevi karar anında sona erer.
DEVLET DENETLEME KURULU, MİLLÎ GÜVENLİK KURULU VE BAŞKOMUTANLIK
Devlet Denetleme Kurulu
Devlet Denetleme Kurulu (DDK), idarenin hukuka uygun, düzenli ve verimli yürütülmesini ve geliştirilmesini sağlamak amacıyla Cumhurbaşkanlığına bağlıdır. Cumhurbaşkanının isteği üzerine kamu kurum ve kuruluşlarında, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapabilir. Yargı organları DDK’nin görev alanı dışındadır. Başkan ve üyeler Cumhurbaşkanınca atanır; işleyiş ve özlük işleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
Millî Güvenlik Kurulu
Millî Güvenlik Kurulu; Cumhurbaşkanının başkanlığında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri bakanları, Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanlarından oluşur. Jandarma Genel Komutanı MGK üyesi değildir. Cumhurbaşkanı katılamazsa Kurul, Cumhurbaşkanı yardımcısının başkanlığında toplanır.
MGK, devletin millî güvenlik siyasetinin belirlenmesi ve uygulanmasına ilişkin tavsiye kararlarını ve koordinasyon görüşlerini Cumhurbaşkanına bildirir. Kurul kararları kendiliğinden kanun veya bağlayıcı düzenleyici işlem niteliği taşımaz; gerekli görülen tedbirler Cumhurbaşkanınca değerlendirilir.
A) Cumhurbaşkanı yardımcısı
B) Adalet Bakanı
C) Genelkurmay Başkanı
D) Jandarma Genel Komutanı
E) Deniz Kuvvetleri Komutanı
Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı
Başkomutanlık TBMM’nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur. Millî güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından TBMM’ye karşı Cumhurbaşkanı sorumludur. Cumhurbaşkanınca atanan Genelkurmay Başkanı, Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır ve savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı namına yerine getirir.
OLAĞANÜSTÜ HÂL YÖNETİMİ
Olağanüstü hâli ilan etme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. İlk ilan en çok altı ay için yapılabilir; karar aynı gün Resmî Gazete’de yayımlanır ve TBMM’nin onayına sunulur. Yürütme konusu bakımından bilinmesi gereken temel çerçeve, ilan yetkisinin Cumhurbaşkanında; süreyi kısaltma, uzatma veya OHAL’i kaldırma yetkisinin TBMM’de olduğudur.
İlan sebepleri, uzatma düzeni, olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve temel haklara etkisi ayrı kapsam oluşturur. Bu ayrıntılar Anayasanın Değiştirilmesi ve Olağanüstü Hâl yazısında sistemli biçimde incelenir.
YÜRÜTME VE CUMHURBAŞKANLIĞI SAYISAL ÖZETİ
- Cumhurbaşkanı seçilme yaşı: 40
- Görev süresi: 5 yıl
- Kural olarak seçilebilme sayısı: en fazla 2 defa
- Seçmenlerin aday göstermesi: 100.000 seçmen
- Siyasi partiler için genel seçim oy ölçütü: en az yüzde 5
- Makamın boşalması hâlinde seçim: 45 gün içinde
- Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma istemi: 301
- Soruşturma açılması: 360, gizli oy
- Yüce Divana sevk: 400, gizli oy
- TBMM’nin seçimleri yenileme kararı: 360
- İlk OHAL ilanı: en çok 6 ay
Sorularda önce işlemin sahibini belirleyin: kanun ve af için TBMM; yürütme, atama ve olağanüstü hâl ilanı için Cumhurbaşkanı; kararnamelerin anayasal denetimi için Anayasa Mahkemesi aranır. Ardından işlem olağan dönem mi, OHAL dönemi mi ve kanunla düzenlenmiş bir alana mı ilişkin kontrol edilmelidir.
Bir önceki konu olan Yasama ve TBMM, kanun yapma ve parlamenter denetim düzenini açıklar. Sonraki konu olan Yargı Organları ve Anayasa Mahkemesi ise bağımsız mahkemeleri, yüksek yargı organlarını ve anayasal denetimi ele alır.