KAMU HUKUKU, ÖZEL HUKUK VE KARMA HUKUK DALLARI

KPSS kamu hukuku, özel hukuk ve karma hukuk dalları konu anlatımı kapsamında hukuk dallarının temel ayrım ölçütleri ve karma nitelikli alanların özellikleri işlenecektir.
KPSS Vatandaşlık konularının tamamına KPSS Vatandaşlık konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

KAMU HUKUKU VE ÖZEL HUKUK AYRIMI

Kamu hukuku, devletin kuruluşunu, organlarını, kamu hizmetlerini ve kamu düzenini düzenler. Devlet ile kişiler arasındaki ilişkilerde kamu gücünün kullanılması belirleyicidir; bu alanda kamu yararı gözetilir, kuralların önemli bölümü emredicidir ve bazı işlemler yetkili makam tarafından kendiliğinden yürütülebilir. Devletler arasındaki ilişkiler ise kamu hukukunun bir dalı olan devletler genel hukukunun konusudur; bu ilişkilerde devletler hukuken eşittir ve egemen eşitlik ilkesi geçerlidir (BM Şartı, m. 2/1).

Özel hukuk ise kişilerin birbirleriyle eşit düzeyde kurduğu ilişkileri düzenler. İrade özerkliği ve sözleşme özgürlüğü daha geniş yer tutar. Tarafların aksini kararlaştırmadığı durumda devreye giren tamamlayıcı kurallar özel hukukta daha sık görülür. Ancak bu özellikler mutlak değildir: özel hukukta emredici hükümler, kamu hukukunda da kişilere tercih alanı tanıyan düzenlemeler bulunabilir.

Devletin veya başka bir kamu tüzel kişisinin taraf olması tek başına ilişkiyi kamu hukuku ilişkisi yapmaz. Devlet vergi toplarken kamu gücü kullanır; bir taşınmazı özel hukuk sözleşmesiyle kiralarken karşı tarafla hukuken eşit konumda olabilir.

Ayrımda Kullanılan Ölçütler

Menfaat ölçütü, kuralın ağırlıklı olarak kamu yararını mı yoksa kişisel yararı mı koruduğunu araştırır. Taraf ölçütü, ilişkinin taraflarından birinin kamu tüzel kişisi olup olmadığına bakar. Üstünlük ölçütü ise kamu gücüne dayalı emir verme, tek yanlı işlem yapma veya zor kullanma ayrıcalığının bulunup bulunmadığını inceler.

Tek bir ölçüt her olayı açıklamaya yetmez. En güvenilir yaklaşım, ilişkinin bütün özelliklerini birlikte değerlendirmektir. Bir belediyenin idari para cezası uygulaması kamu hukuku ilişkisidir; belediyenin bir dükkân için kira sözleşmesi yapması ise kural olarak özel hukuk ilişkisidir.

KAMU HUKUKUNUN BAŞLICA DALLARI

Anayasa Hukuku

Anayasa hukuku, devletin temel yapısını, egemenliğin kullanılmasını, yasama-yürütme-yargı organlarını ve temel hak ve hürriyetleri inceler. Anayasa’nın 7, 8 ve 9. maddeleri yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin hangi organlarca kullanılacağını belirler. Bu nedenle devletin organları arasındaki yetki dağılımı anayasa hukukunun merkezindedir.

İdare Hukuku

İdare hukuku, idarenin kuruluşunu, görevlerini, kamu hizmetlerini, idari işlemleri ve idare ile kişiler arasındaki kamu gücüne dayalı ilişkileri düzenler. İdare, kanunla verilen yetki çerçevesinde tek yanlı işlem yapabilir; fakat bütün işlem ve eylemleri hukuk denetimine açıktır. Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.

Atama, ruhsat, kamulaştırma, disiplin cezası ve idari para cezası gibi işlemler idare hukukuyla ilişkilidir. İdarenin bütün faaliyetleri kamu hukuku değildir; idarenin özel hukuk hükümlerine göre yaptığı bazı sözleşmelerde eşitlik ilişkisi kurulabilir.

Ceza Hukuku

Ceza hukuku, hangi fiillerin suç oluşturduğunu, ceza sorumluluğunun esaslarını ve uygulanabilecek ceza ile güvenlik tedbirlerini düzenler. Türk Ceza Kanunu’nun 2. maddesine göre kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için ceza verilemez; idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz. Bu, suçta ve cezada kanunilik ilkesinin sonucudur.

Vergi, Yargılama ve Devletler Genel Hukuku

Vergi hukuku, vergi ödevini, vergi borcunun doğmasını, hesaplanmasını ve sona ermesini düzenler. Anayasa’nın 73. maddesine göre vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.

Yargılama hukuku, mahkemelerin uyuşmazlıkları çözerken ve ceza yargılamasını yürütürken izleyeceği usulleri düzenler. Medeni yargılama, ceza yargılaması, idari yargılama ve icra-iflas hukuku bu çerçevede değerlendirilir. Devletler genel hukuku ise devletlerin ve uluslararası örgütlerin birbirleriyle ilişkilerini, uluslararası antlaşmaları ve uluslararası sorumluluk esaslarını inceler.

ÖZEL HUKUKUN BAŞLICA DALLARI

Medeni Hukuk

Medeni hukuk, özel hukukun temel ve en geniş alanıdır. Kişiler hukuku kişiliği ve ehliyetleri; aile hukuku evlenme, boşanma, soybağı ve velayeti; miras hukuku kişinin ölümünden sonra malvarlığının geçişini; eşya hukuku ise mülkiyet, zilyetlik ve diğer ayni hakları düzenler.

Türk Medeni Kanunu’nun başlangıç hükümleri yalnız medeni hukuk için değil, uygun düştüğü ölçüde özel hukukun tamamı için temel ilkeler taşır. Dürüstlük kuralı, iyi niyet, hâkimin takdir yetkisi ve ispat yükü bunlar arasındadır.

Borçlar Hukuku

Borçlar hukuku, alacaklı ile borçlu arasındaki borç ilişkisini düzenler. Borcun konusu olan edim; bir şeyi verme, yapma veya yapmama biçiminde olabilir. Türk Borçlar Kanunu’na göre sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur. Borç ilişkileri yalnız sözleşmeden değil, haksız fiilden ve sebepsiz zenginleşmeden de doğabilir.

Ticaret Hukuku

Ticaret hukuku, ticari işletmeyi, taciri, ticari işleri ve ticaret şirketlerini düzenler. Ticari işletme hukuku, şirketler hukuku, kıymetli evrak hukuku, taşıma, deniz ticareti ve sigorta hukuku bu alanın başlıca bölümleridir. Türk Ticaret Kanunu, Türk Medeni Kanunu’nun ayrılmaz bir parçası olduğunu açıkça belirtir; bu yönüyle ticaret hukuku özel hukuk sistemi içinde yer alır.

Devletler Özel Hukuku

Devletler özel hukuku, yabancı unsur taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukuku ve Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini belirler. Vatandaşlık hukuku, yabancılar hukuku ve kanunlar ihtilafı bu alanla ilişkilidir.

İki devlet arasındaki antlaşmalar devletler genel hukukunun; yabancı unsur taşıyan miras, evlenme veya sözleşme ilişkilerinde uygulanacak hukukun belirlenmesi ise devletler özel hukukunun konusudur.

KARMA NİTELİKLİ HUKUK DALLARI

Bazı hukuk dallarında kamu yararı, devlet denetimi ve emredici hükümler ile özel kişiler arasındaki sözleşme ilişkileri iç içedir. Bu alanlar karma nitelikli hukuk dalları olarak anılabilir. İş hukuku, sosyal güvenlik hukuku, bankacılık hukuku, çevre hukuku, hava hukuku, toprak hukuku ve fikrî-sınai haklar hukuku kaynaklarda bu gruba örnek gösterilir.

Karma nitelikli hukuk dallarının sınıflandırması öğretide tek biçimli değildir. İş hukukunda iş sözleşmesi özel hukuk ilişkisi kurarken işçiyi koruyan emredici kurallar kamu hukuku yönünü oluşturur. Çevre hukukunun kamu hukuku yönü güçlüdür; fikrî haklarda ise özel haklar kamusal koruma mekanizmalarıyla birlikte bulunur. Aynı kurumun farklı işlemleri de ilişkinin niteliğine göre farklı hukuk alanlarına girebilir.

KAMU HUKUKU VE ÖZEL HUKUK KARŞILAŞTIRMA TABLOSU