SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ

Soğuk Savaş Dönemi, II. Dünya Savaşı’nın ardından ABD ile SSCB çevresinde oluşan iki blok arasındaki siyasi, askerî, ekonomik ve ideolojik rekabeti ifade eder. İki süper güç birbirleriyle doğrudan geniş çaplı bir savaşa girmekten kaçındı; buna karşılık ittifaklar, silahlanma yarışı, propaganda, ekonomik yardımlar, darbeler ve bölgesel savaşlar üzerinden nüfuz mücadelesi yürüttü.

Soğuk Savaş’ın altyapısını oluşturan savaş sonu düzeni için II. Dünya Savaşı yazısını inceleyebilirsiniz. Bu yazıda 1945’ten 1960’a kadar iki kutuplu düzenin kuruluşu, ilk krizler, Avrupa bütünleşmesi, Asya-Afrika’daki dönüşüm ve Türkiye’nin yeni uluslararası sisteme uyumu ele alınacaktır.

SOĞUK SAVAŞ’IN BAŞLAMASI VE İKİ KUTUPLU DÜZEN (1945-1947)

II. Dünya Savaşı sonunda Almanya, İtalya ve Japonya’nın yenilmesi Avrupa merkezli güç dengesini sarstı. ABD ekonomik ve askerî kapasitesiyle Batı dünyasının lideri olurken SSCB, Kızıl Ordu’nun bulunduğu Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinde kendisine yakın yönetimlerin kurulmasını destekledi. Kapitalist piyasa ekonomisi ile komünist tek parti ve merkezî planlama anlayışı arasındaki ideolojik fark, savaş yıllarındaki geçici ittifakın hızla dağılmasına yol açtı.

SSCB’nin Polonya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan ve Doğu Almanya gibi ülkelerde etkisini artırması Batı’da “Demir Perde” kavramıyla anlatıldı. Aynı dönemde İran, Yunanistan ve Türk Boğazları çevresindeki anlaşmazlıklar güvensizliği büyüttü. Nükleer silahların doğuracağı karşılıklı yıkım riski, süper güçlerin doğrudan çatışmak yerine çevreleme, caydırıcılık ve vekâlet savaşlarına yönelmesinde etkili oldu.

BATI VE DOĞU BLOKLARININ KURULMASI (1947-1955)

Truman Doktrini, Marshall Planı ve Batı Bloku (1947-1949)

İngiltere’nin Yunanistan ve Türkiye’ye verdiği ekonomik-askerî desteği sürdüremeyeceğini bildirmesi üzerine ABD Başkanı Harry Truman 12 Mart 1947’de Kongreye seslendi. Truman Doktrini, dış baskı veya silahlı azınlıkların tehdidi altındaki ülkelere siyasi, askerî ve ekonomik yardım sağlanmasını öngörüyordu. İlk uygulamada Yunanistan’a 300 milyon, Türkiye’ye 100 milyon dolar yardım ayrıldı. Doktrin, ABD’nin Sovyet yayılmasını çevreleme politikasının açık ifadesi oldu.

ABD Dışişleri Bakanı George Marshall Haziran 1947’de Avrupa’nın ekonomik toparlanmasına yönelik yardım programını açıkladı. Marshall Planı üretimi, ticareti ve mali istikrarı güçlendirirken komünist hareketlerin yoksulluk ve toplumsal bunalımdan yararlanmasını önlemeyi de amaçladı. Yardımı koordine etmek üzere 1948’de Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü kuruldu. Güvenlik alanında ise 12 devlet 4 Nisan 1949’da Washington Antlaşması’nı imzalayarak NATO’yu oluşturdu; 5. madde üyelerden birine yapılan silahlı saldırının tümüne yapılmış sayılması ilkesini benimsedi.

Kominform, COMECON ve Varşova Paktı (1947-1955)

SSCB, Batı’nın girişimlerine kendi siyasi, ekonomik ve askerî örgütleriyle karşılık verdi. Komünist partiler arasında eş güdüm sağlamak amacıyla 1947’de Kominform kuruldu. Marshall Planı’na alternatif olarak Sovyet etkisindeki ülkeler arasında ikili yardım anlaşmaları geliştirildi; 1949’da COMECON ekonomik iş birliği örgütü oluşturuldu. Batı Almanya’nın 1955’te NATO’ya alınmasının ardından SSCB ve Doğu Avrupa müttefikleri 14 Mayıs 1955’te Varşova Paktını kurdu.

Doğu Bloku bütünüyle tek sesli değildi. Yugoslavya lideri Josip Broz Tito’nun Moskova’dan bağımsız politika izlemesi ülkenin 1948’de Kominform’dan çıkarılmasına yol açtı. 1956 Macar Ayaklanması ise Varşova Paktı’ndan ayrılma ve daha bağımsız bir düzen kurma isteğinin Sovyet askerî müdahalesiyle bastırıldığını gösterdi. Bu gelişmeler SSCB’nin blok içindeki siyasî ve askerî denetiminin sınırlarını ve yöntemlerini ortaya koydu.

ALMANYA, BERLİN KRİZİ VE AVRUPA BÜTÜNLEŞMESİ (1948-1957)

II. Dünya Savaşı sonrasında Almanya ve Berlin ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB tarafından dört işgal bölgesine ayrılmıştı. Batılı devletlerin bölgelerini ekonomik bakımdan birleştirip yeni para birimi uygulaması üzerine SSCB, 24 Haziran 1948’de Batı Berlin’e kara ve su yollarından ulaşımı kesti. ABD ile İngiltere Berlin Hava Köprüsünü kurarak şehre gıda ve yakıt taşıdı. Abluka 12 Mayıs 1949’da kaldırıldı; kriz Batılı devletlerin Berlin’den vazgeçmeyeceğini ve Avrupa’daki bölünmenin kalıcılaştığını gösterdi.

Batı işgal bölgelerinde 23 Mayıs 1949’da Federal Almanya Cumhuriyeti, Sovyet bölgesinde 7 Ekim 1949’da Demokratik Alman Cumhuriyeti kuruldu. Berlin de fiilen doğu ve batı olarak bölündü. Böylece Almanya meselesi Soğuk Savaş’ın hem sembolü hem de doğrudan temas noktalarından biri hâline geldi.

Avrupa’nın ekonomik ve siyasi bütünleşmesi de savaş sonrası güvenlik arayışının parçasıydı. Avrupa Konseyi 5 Mayıs 1949’da kuruldu. Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman’ın 9 Mayıs 1950 tarihli önerisi üzerine Fransa, Batı Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg 1951 Paris Antlaşması ile Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğunu oluşturdu. Kömür ve çelik üretiminin ortak denetime alınması, Fransa ile Almanya arasında yeni bir savaşı maddi olarak zorlaştırmayı amaçlıyordu. Aynı altı devlet 1957 Roma Antlaşmaları ile Avrupa Ekonomik Topluluğu ve Avrupa Atom Enerjisi Topluluğunu kurdu.

ASYA’DA SOĞUK SAVAŞ VE KORE SAVAŞI (1949-1954)

Mao Zedong önderliğindeki komünistlerin iç savaşı kazanmasıyla 1 Ekim 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti kuruldu; Çan Kayşek liderliğindeki milliyetçiler Tayvan’a çekildi. Çin’in komünist yönetim altına girmesi Asya’daki güç dengesini değiştirdi. ABD Japonya’nın ekonomik toparlanmasını ve Batı güvenlik sistemine bağlanmasını hızlandırırken bölgede ikili savunma anlaşmaları ve 1954’te SEATO gibi çevreleme araçları geliştirdi.

Kore, II. Dünya Savaşı’nın ardından 38. paralel boyunca Sovyet ve ABD işgal bölgelerine ayrıldı. Kuzeyde Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, güneyde Kore Cumhuriyeti kuruldu. Kuzey Kore ordusunun 25 Haziran 1950’de güneye saldırmasıyla savaş başladı. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi saldırıyı kınadı ve ABD öncülüğünde çok uluslu kuvvet oluşturuldu. BM kuvvetleri kuzeye ilerleyince Çin savaşa müdahale etti; cephe yeniden 38. paralel çevresinde dengelendi.

Stalin’in ölümünün ardından müzakereler hızlandı ve 27 Temmuz 1953’te Panmunjom Ateşkesi imzalandı. Bir barış antlaşması yapılmadığı için savaş hukuken kesin bir barışla sonuçlanmadı; askerden arındırılmış bölge iki Kore arasındaki sınırın merkezini oluşturdu. Kore Savaşı, Soğuk Savaş’ın bölgesel çatışmalar yoluyla sıcak savaşa dönüşebileceğini gösterdi.

ORTA DOĞU’DA REKABET, İSRAİL VE SÜVEYŞ KRİZİ (1948-1957)

İngiltere’nin Filistin mandasını sona erdirmesi ve BM’nin taksim kararı sonrasında 14 Mayıs 1948’de İsrail Devleti ilan edildi. Ardından başlayan Arap-İsrail Savaşı yüz binlerce Filistinlinin yerinden edilmesine ve kalıcı bir mülteci sorununa yol açtı. Orta Doğu; petrol kaynakları, Süveyş Kanalı, İsrail’in güvenliği ve sömürge düzeninin çözülmesi nedeniyle iki blok arasındaki rekabetin önemli alanlarından biri oldu.

Mısır lideri Cemal Abdülnasır’ın Süveyş Kanalı’nı 1956’da millîleştirmesi üzerine İngiltere, Fransa ve İsrail Mısır’a saldırdı. ABD ve SSCB’nin farklı gerekçelerle saldırıya karşı çıkması sonucunda kuvvetler geri çekildi. Kriz, İngiltere ile Fransa’nın bölgedeki geleneksel üstünlüğünün zayıfladığını ve ABD ile SSCB’nin etkisinin arttığını gösterdi. ABD, Sovyet nüfuzunu sınırlandırmak amacıyla 1957’de Eisenhower Doktrinini ilan ederek Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askerî yardım vaadinde bulundu.

ASYA VE AFRİKA’DA BAĞIMSIZLIK HAREKETLERİ (1947-1960)

II. Dünya Savaşı Avrupa devletlerinin ekonomik ve askerî gücünü azaltırken sömürge halklarının kendi kaderini tayin taleplerini güçlendirdi. Birleşmiş Milletler Antlaşması da bağımlı halkların siyasi gelişimi ve öz yönetimi için uluslararası bir çerçeve sağladı. Hindistan ve Pakistan 1947’de bağımsız oldu; Seylan 1948’de, Endonezya 1949’da, Vietnam’ın kuzey kesimi 1954’te ve Malaya 1957’de sömürge yönetiminden çıktı. Hindistan’da Mahatma Gandhi’nin şiddetsiz direniş yöntemi bağımsızlık mücadelesinin simgelerinden biri oldu.

Afrika’da Libya 1951’de, Tunus ve Fas 1956’da, Gana 1957’de bağımsızlığını kazandı. Cezayir’deki Ulusal Kurtuluş Cephesi 1954’ten itibaren Fransa’ya karşı uzun ve kanlı bir savaş yürüttü. 1960’ta on beş Afrika ülkesinin bağımsız olması dekolonizasyonun hızını gösterdi. Yeni devletlerin bir kısmı iki bloktan birine yaklaşırken Hindistan, Mısır, Endonezya ve Yugoslavya gibi ülkeler bağlantısız bir alan oluşturma arayışına yöneldi; 1955 Bandung Konferansı bu eğilimin önemli adımlarından biri oldu.

SOĞUK SAVAŞ’IN İLK YILLARINDA TÜRKİYE’NİN DIŞ POLİTİKASI (1945-1959)

SSCB’nin savaş sonrasında Türk Boğazları üzerinde üs ve ortak savunma talepleriyle Kars ve Ardahan’a ilişkin baskıları Türkiye’yi Batı güvenlik sistemine yöneltti. Türkiye Truman Doktrini ve Marshall Planı yardımlarından yararlandı. Avrupa ile siyasi bağlarını güçlendirmek amacıyla Avrupa Konseyine katıldı; resmî üyelik 13 Nisan 1950’de gerçekleşti.

Türkiye, Birleşmiş Milletler çağrısı üzerine Kore’ye asker gönderdi. Türk Tugayı özellikle Kunuri Muharebelerinde görev yaptı. Kore’ye katılım Türkiye’nin Batı Blokuna güvenlik katkısını görünür kıldı ve NATO üyeliğini kolaylaştırdı. Türkiye ile Yunanistan 18 Şubat 1952’de NATO’ya katıldı. Türkiye ayrıca Yugoslavya ve Yunanistan ile 1953 Dostluk ve İşbirliği Antlaşması’nı, 1954 Balkan İttifakı’nı imzaladı; Orta Doğu’da 1955 Bağdat Paktına katıldı. Irak’ın 1959’da çekilmesinden sonra örgüt CENTO adını aldı.

TÜRKİYE’DE ÇOK PARTİLİ HAYAT VE DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ (1945-1960)

II. Dünya Savaşı sonrasında Batı dünyasıyla yakınlaşma isteği, toplumsal değişim ve savaş yıllarının ekonomik sıkıntıları Türkiye’de çok partili siyasal yaşama geçişi hızlandırdı. Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan’ın CHP grubuna sunduğu Dörtlü Takrir reddedildi; dört isim 7 Ocak 1946’da Demokrat Partiyi kurdu. 1946 seçimleri tek dereceli olmakla birlikte “açık oy, gizli sayım” uygulaması nedeniyle tartışmalı geçti.

1950 seçimlerinden önce gizli oy, açık sayım ve yargı denetimi ilkeleri kabul edildi. Demokrat Parti 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanarak iktidara geldi ve Türkiye’de iktidar seçim yoluyla barışçı biçimde el değiştirdi. İlk yıllarda tarımsal makineleşme, karayolu yatırımları, dış yardım ve kredi genişlemesi ekonomik büyümeyi destekledi. 1950’lerin ikinci yarısında dış ticaret açığı, enflasyon, döviz sıkıntısı ve siyasal kutuplaşma arttı; 6-7 Eylül 1955 olayları azınlıklara yönelik ağır saldırılara dönüştü. Muhalefet ve basın üzerindeki baskılar ile Tahkikat Komisyonu tartışmaları 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesine giden krizi derinleştirdi.

SOĞUK SAVAŞ’IN BİLİMSEL VE TOPLUMSAL YANSIMALARI

Rekabet bilim ve teknoloji alanına da taşındı. SSCB’nin 4 Ekim 1957’de Sputnik-1’i uzaya göndermesi uzay yarışını başlattı; ABD 1958’de NASA’yı kurdu. Nükleer enerji, roket teknolojisi, elektronik, televizyon ve iletişim alanlarındaki yatırımlar hızlandı. Aynı dönemde tüketim kültürü, televizyon, sinema ve rock and roll gençlik kültürünü dönüştürdü; nükleer savaş korkusu ise edebiyat, sinema ve toplumsal hareketlerde güçlü bir tema hâline geldi.

Soğuk Savaş’ın ilk evresi, II. Dünya Savaşı sonrasında oluşan güç boşluğunun iki kutuplu bir sisteme dönüşmesidir. Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO, Kominform, COMECON ve Varşova Paktı blokların kurumlarını oluştururken Berlin ve Kore krizleri rekabetin sınırlarını gösterdi. Avrupa bütünleşmesi yeni bir barış ve ekonomik dayanışma modeli kurdu; Asya ve Afrika’daki bağımsızlık hareketleri dünya siyasetindeki aktör sayısını artırdı. Türkiye ise güvenlik ve dış politika bakımından Batı Blokuna yerleşirken içeride çok partili siyasetin yeni aşamasına geçti.