Bir fiilin bir kip ekinden sonra ek fiilin idi, imiş veya ise biçimlerinden birini almasına birleşik zamanlı fiil denir. İlk kip eylemin temel zamanını, ikinci ek ise hikâye, rivayet veya şart anlamını kurar.
Basit ve Birleşik Zamanlı Fiil
Tek kip eki taşıyan çekimli fiil basit zamanlı, iki kip eki taşıyan fiil birleşik zamanlıdır.
- gel-di → basit zamanlı
- gel-iyor-du → şimdiki zamanın hikâyesi
- gel-ecek-miş → gelecek zamanın rivayeti
- gel-ir-se → geniş zamanın şartı
Hikâye Birleşik Zamanı
Kip eki almış fiile ek fiilin görülen geçmiş zamanı -dı/-di getirilir. Eylemin geçmişte gerçekleştiği veya sürdüğü anlatılır.
| Yapı | Çözümleme |
|---|---|
| geliyordu | gel + iyor + du |
| gelecekti | gel + ecek + ti |
| gelmeliydi | gel + meli + ydi |
Hikâye birleşik zamanı yalnız bitmiş bir işi anlatmaz. İlk kipin anlamına göre geçmişte süren, planlanan, gerekli görülen veya alışkanlık hâlinde yapılan bir eylemi de gösterebilir.
- O sırada kitap okuyordu. → geçmişte sürmekte olan eylem
- Ertesi gün yola çıkacaktı. → geçmişteki gelecek planı
- Raporu cuma günü bitirmeliydi. → geçmişteki gereklilik
- Çocukken burada oynardı. → geçmişteki alışkanlık
Aşağıdaki fiillerden hangisi hikâye birleşik zamanıyla çekimlenmiştir?
A) gelecekmiş
B) okuyorsa
C) bekliyordu
D) yazacak
E) görmüş
“Bu kitabı daha önce okumuştu.” cümlesindeki fiilin birleşik zamanı hangisidir?
A) Görülen geçmiş zamanın hikâyesi
B) Öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi
C) Geniş zamanın rivayeti
D) Şimdiki zamanın şartı
E) Gelecek zamanın rivayeti
Rivayet Birleşik Zamanı
Kip eki almış fiile ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı -mış/-miş getirilir. Eylemin başkasından öğrenildiği, sonradan fark edildiği veya çıkarım yoluyla anlaşıldığı görülebilir.
- Her sabah erken kalkarmış.
- Yarın bize de uğrayacakmış.
- Bu sırada bizi bekliyormuş.
Rivayet yapısı, bilginin konuşanın doğrudan tanıklığına dayanmadığını gösterebilir. Bunun yanında şaşırma ve sonradan fark etme anlamları da oluşturur: “Meğer anahtar cebimdeymiş.” cümlesinde durum sonradan anlaşılmıştır.
| Fiil | Birleşik zaman | Çözümleme |
|---|---|---|
| gelirmiş | geniş zamanın rivayeti | gel-ir-miş |
| geliyormuş | şimdiki zamanın rivayeti | gel-iyor-muş |
| gelecekmiş | gelecek zamanın rivayeti | gel-ecek-miş |
Aşağıdaki fiillerden hangisi rivayet birleşik zamanıyla çekimlenmiştir?
A) bekliyordu
B) bekleyecekmiş
C) beklerse
D) beklemeli
E) bekledi
Şart Birleşik Zamanı
Kip eki almış fiile -sa/-se getirilir ve temel eylem başka bir yargının koşulu olur: “Düzenli çalışırsan konuları yetiştirirsin.”
“Gelse” sözcüğünde yalnız istek/şart kipi vardır ve fiil basit zamanlıdır. “Gelirse” sözcüğünde geniş zaman “-r” ile şart “-se” birlikte bulunduğu için birleşik zamanlıdır.
Şart birleşik zamanında “-sa/-se”den önce mutlaka başka bir kip bulunur: gel-iyor-sa, gel-ecek-se, gel-miş-se, gel-ir-se. Buna karşılık gel-se yalnız dilek-şart kipi taşır.
Aşağıdaki fiillerden hangisi şart birleşik zamanıyla çekimlenmiştir?
A) gelmişti
B) okuyacakmış
C) çalışıyorsa
D) bekledi
E) yazarmış
Birleşik Zaman ile Birleşik Fiil Karıştırılmamalıdır
Birleşik zaman fiilin çekimiyle, birleşik fiil ise fiilin yapısıyla ilgilidir. Bir sözcük hem birleşik yapılı hem birleşik zamanlı olabilir; ancak iki kavram aynı değildir.
| Örnek | Yapı | Zaman |
|---|---|---|
| yardım etti | yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil | basit zamanlı |
| geliyordu | basit yapılı fiil | birleşik zamanlı |
| fark etmişti | birleşik fiil | birleşik zamanlı |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik zamanlı fiil değil, birleşik yapılı fiil vardır?
A) Bizi görünce şaşakaldı.
B) Her sabah erken kalkardı.
C) Yarın gelecekmiş.
D) Bizi arıyorsa haber ver.
E) Dün burada bekliyordu.
“Soruları çözebiliyordu.” fiilinin zaman bakımından doğru açıklaması hangisidir?
A) Geniş zamanın rivayeti
B) Şimdiki zamanın hikâyesi
C) Gelecek zamanın şartı
D) Öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi
E) Görülen geçmiş zaman
Birleşik Zamanın Olumsuz ve Soru Biçimleri
Olumsuzluk eki asıl fiil ile ilk kipin arasına, soru edatı ise yapıya göre ilk kipten sonra gelir.
- gel-mi-yor-du → şimdiki zamanın hikâyesinin olumsuzu
- gel-me-yecek-miş → gelecek zamanın rivayetinin olumsuzu
- gel-iyor mu-y-du? → şimdiki zamanın hikâyesinin soru biçimi
- gel-ecek mi-y-miş? → gelecek zamanın rivayetinin soru biçimi
Yazımda soru edatı ayrı tutulur; ek fiil ve kişi eki soru edatına eklenebilir. Çözümlemede ses değişimleri yüzünden “idi” ve “imiş” biçimlerinin daralmış olabileceği unutulmamalıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olumsuz birleşik zamanlı fiil vardır?
A) Bizi beklemiyormuş.
B) Bizi beklemedi.
C) Bizi beklemeyecek.
D) Bizi beklemez.
E) Bizi beklesin.
Birleşik Zamanlı Fiil Nasıl Bulunur?
- Yüklemdeki fiil kök veya gövdesini ayırın.
- Olumsuzluk ekini varsa belirleyin.
- İlk kip ekini bulun.
- İlk kipten sonra gelen “-dı, -mış, -sa” ekinin ek fiil olup olmadığını kontrol edin.
- Kişi ekini en sonda ayırın.
bekle-me-yecek-miş-siniz → fiil gövdesi + olumsuzluk + gelecek zaman + rivayet + kişi
İkinci kip ekini belirledikten sonra birleşik zamanın adı, ilk kip ile ikinci ek birlikte söylenerek kurulur: “okuyordu” → şimdiki zamanın hikâyesi, “okuyacakmış” → gelecek zamanın rivayeti, “okursa” → geniş zamanın şartı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yalnız basit zamanlı fiil kullanılmıştır?
A) Her akşam yürüyordu.
B) Yarın erkenden çıkacakmış.
C) Bizi görürse haber verir.
D) Dün bütün dosyaları düzenledi.
E) Buraya sık sık uğrarmış.
Birleşik Zamanı Çözümleme Adımları
- Birleşik zamanlı fiilde iki kip eki bulunur.
- “idi” hikâye, “imiş” rivayet, “ise” şart birleşik zamanını kurar.
- İkinci kip eki ek fiilden gelir.
- “Gelse” basit, “gelirse” birleşik zamanlıdır.
Bir önceki konu için Ek Fiil yazısına dönebilir; sıradaki konu için Fiilimsiler yazısına geçebilirsiniz.