Ek fiil, isim soylu sözcüklerin yüklem olmasını ve çekimli fiillerin birleşik zamanlı kullanılmasını sağlar. “imek” fiilinin günümüzde ekleşmiş biçimleridir.
Ek Fiil Nedir?
Ek fiilin görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şart ve geniş zaman biçimleri vardır: idi, imiş, ise, -dır. “i” sesi çoğu kullanımda düşer ve ek, ünlü uyumuna girer.
| Ek fiil | Ayrı biçim | Bitişik biçim |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş | hasta idi | hastaydı |
| Öğrenilen geçmiş | hazır imiş | hazırmış |
| Şart | uygun ise | uygunsa |
| Geniş zaman | öğrencidir | öğrenci |
İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapma
İsim, sıfat, zamir, zarf ve edat gibi isim soylu sözcükler ek fiille yargı bildirir.
- Bu oda çok genişti. — sıfat + ek fiil
- Dünkü konuşmacı oydu. — zamir + ek fiil
- Toplantı yarınmış. — zarf + ek fiil
- Bu çanta benimdir. — zamir + ek fiil
Ek fiilin geniş zamanında üçüncü kişide “-dır” kullanılmayabilir: “O başarılıdır.” ve “O başarılı.” cümlelerinin ikisi de isim cümlesidir.
Ek Fiilin Dört Çekimi
| Çekim | Örnek | Anlam |
|---|---|---|
| Geniş zaman | hazırım / hazırdır | şimdiki durum veya genel yargı |
| Görülen geçmiş | hazırdı | geçmişte bilinen durum |
| Öğrenilen geçmiş | hazırmış | sonradan öğrenilen durum |
| Şart | hazırsa | koşula bağlanan durum |
Bu bina eskiydi. cümlesinde sıfat, Kapıdaki bendim. cümlesinde zamir, Toplantı yarınmış. cümlesinde zarf ek fiille yüklem olmuştur.
Geniş Zaman Çekimi
Ek fiilin geniş zamanı isim soylu sözcüğü şimdiki durum veya genel yargı bildirerek yüklem yapar. Üçüncü tekil kişide “-dır/-dir” eki kullanılmayabilir; ek görünmese de yüklem ek fiille kurulmuştur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin geniş zamanı düşmüştür?
A) Bu sokak oldukça sakin.
B) Dün herkes yorgundu.
C) Meğer o da öğrenciymiş.
D) Hazırsan dışarı çıkalım.
E) Kardeşim evdedir.
Görülen Geçmiş Zaman Çekimi
Ek fiilin görülen geçmiş zamanı “idi” sözcüğüyle veya bitişik “-dı/-di” biçimiyle kurulur ve geçmişte bilinen bir durumu bildirir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin görülen geçmiş zaman çekimi vardır?
A) O gün hava çok soğuktu.
B) Bu bina eskimiş.
C) Kardeşim evdedir.
D) Hazırsanız başlayalım.
E) Bahçe bugün sessiz.
Öğrenilen Geçmiş Zaman Çekimi
Ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı “imiş” sözcüğüyle veya bitişik “-mış/-miş” biçimiyle kurulur ve sonradan öğrenilen ya da aktarılan bir durumu bildirir.
“Başarılıymışsınız” sözcüğünde ek fiilin zamanı ve kişi hangisidir?
A) Görülen geçmiş – ikinci çoğul
B) Öğrenilen geçmiş – ikinci çoğul
C) Şart – ikinci çoğul
D) Geniş zaman – üçüncü çoğul
E) Öğrenilen geçmiş – birinci çoğul
Şart Çekimi
Ek fiilin şart çekimi “ise” sözcüğüyle veya bitişik “-sa/-se” biçimiyle kurulur ve isim soylu yüklemin bildirdiği durumu bir koşula bağlar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin şart çekimi vardır?
A) Hava güzelse yürüyüşe çıkarız.
B) Dün hava çok güzeldi.
C) Bu şehir oldukça güzelmiş.
D) O, sınıfın en başarılısıdır.
E) Akşam herkes evdeydi.
Ek Fiilin Yüklem Yapma Görevi
Ek fiil yalnız sıfatları değil; isim, zamir ve zarf gibi isim soylu sözcükleri de kip ve kişi anlamı taşıyan birer yükleme dönüştürebilir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil, isim soylu bir sözcüğü yüklem yapmıştır?
A) Çocuklar bahçede oynuyordu.
B) Bu oda geçen yıl depoydu.
C) Yarın erkenden çıkacakmış.
D) Bizi görünce sevindi.
E) Her sabah koşarmış.
Ek Fiilin Olumsuzu
İsim cümlelerinin olumsuzu çoğunlukla değil sözcüğüyle yapılır: “Hazır değildim.”, “Bu karar doğru değilmiş.”
“Yok” sözcüğü de isim soyludur: “Evde kimse yoktu.” Yüklemdeki “-tu” ek fiilin görülen geçmiş zamanıdır.
“Değil” sözcüğü de ek fiille çekimlenir: değilim, değildin, değilmiş, değilse. Bu nedenle “değil”den sonra gelen ek, cümlenin zaman ve kişi anlamını gösterebilir. “Ben sorumlu değildim.” cümlesinde “-di” geçmiş zamanı, “-m” birinci tekil kişiyi bildirir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim yüklemin olumsuzu doğru kurulmuştur?
A) Bu oda genişmez.
B) Bu oda geniş değil.
C) Bu oda genişmedi.
D) Bu oda genişmeymiş.
E) Bu oda genişmesin.
“Bu dosya aradığımız belge değilmiş.” cümlesinde ek fiilin görevi nedir?
A) Fiili olumsuz yapmak
B) İsmi yüklem yapmak
C) Birleşik fiil kurmak
D) Fiilimsi oluşturmak
E) Çatı özelliği kazandırmak
Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapma
Ek fiilin idi, imiş ve ise biçimleri çekimli fiillere gelerek hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanlarını kurar: “geliyordu”, “gelecekmiş”, “gelirse”. Bu yapıların ayrıntısı sıradaki yazıda ele alınacaktır.
Bu görevde önce asıl fiilin kip eki, ardından ek fiilden gelen ikinci kip görülür: gel-iyor-du, gel-ecek-miş, gel-ir-se. İkinci ek yeni bir zaman veya koşul katarken fiilin temel anlamını değiştirmez.
“Çalışkandı” sözcüğünde ek fiil sıfatı yüklem yapmıştır. “Çalışıyordu” sözcüğünde ise ek fiil, zaten çekimli olan fiile ikinci kip ekleyerek birleşik zaman kurmuştur. Aynı “-dı” biçimi iki ayrı görevde kullanılabilir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil, çekimli bir fiili birleşik zamanlı yapmıştır?
A) Çocukken burada oturuyorduk.
B) Bu ev eskiden küçüktü.
C) Sınav oldukça kolaymış.
D) Kapı bütün gün açıktı.
E) Kardeşim bugün evdeydi.
Ek Fiil Nasıl Bulunur?
- Yüklemin isim soylu mu, çekimli fiil mi olduğunu belirleyin.
- İsim soylu yüklemde zaman veya şart anlamı veren bölümü ayırın.
- Çekimli fiilde iki kip eki varsa ikinci ekin ek fiilden gelip gelmediğini kontrol edin.
- Olumsuz isim cümlelerinde “değil” sözcüğünün çekimine bakın.
Ek fiil ararken yüklemin köküne bakmak pratik bir yoldur. Yüklemin kökü isim soyluysa ek fiil onu yüklem yapmıştır. Kök fiilse ve fiilde iki kip eki bulunuyorsa ek fiil birleşik zaman kurmuştur.
- O gün çok mutluyduk. → mutlu + y + du + k
- Bu karar doğruymuş. → doğru + y + muş
- Her sabah yürüyordu. → yürü + yor + du
- Bizi arayacakmış. → ara + y + acak + mış
Ek fiilin ayrı yazılmış biçimleri de görülebilir: öğrenci idi, hazır imiş, uygun ise. Günlük kullanımda bunlar çoğunlukla öğrenciydi, hazırmış, uygunsa biçiminde ekleşir.
Ek Fiili Bulmak İçin Kontrol
- Ek fiil, “imek” fiilinin ekleşmiş biçimidir.
- İsim soylu sözcükleri yüklem yapar.
- Çekimli fiillerde birleşik zaman kurar.
- İsim cümlesinin olumsuzu “değil” ile yapılır.
- Geniş zamanda “-dır” üçüncü kişide düşebilir.
Bir önceki konu için Fiilde Kip, Zaman ve Kişi yazısına dönebilir; sıradaki konu için Birleşik Zamanlı Fiiller yazısına geçebilirsiniz.